Ol jaǵy bizge belgisiz, alaıda mundaı adam tózgisiz azapty bastan keship, taǵdyrdyń tálkegin kórgen, ádilet izdep ómirden ozǵan bozdaqtardyń az emes ekeni anyq.
Ádiletsizdiktiń úlkeni – ozbyrlyq, basqynshylyq. Sondyqtan biz ózge elderge óktemdik júrgizbek bolǵan qanquıly fashızmdi búkil álem bolyp aıyptaımyz. Bul durys. Alaıda olar ondaǵan mıllıon adamnyń janyn jalmaǵan jahandyq jaýyzdyqty jalǵyz jasaǵan joq qoı. Bul rette Molotov-Rıbbentrop pakti arqyly fashıstermen kelisimge kelip, ortaq odaq bolyp Polshany bóliske salǵan, artynsha fın eline basyp kirgen Keńes ókimetin tarazynyń qaı jaǵyna tartamyz? Sondaıda 1939 jyly «Gıtler de, Stalın de zalym. Biri – ásireultshyl-nasıst, ekinshisi – ınternasıonalıst bolyp kóringenine qaramastan, ekeýiniń saıasaty men zalymdyǵy teń dárejede. Eger ekeýi dostasyp, birigip álem jurtshylyǵyna úkim júrgizbekke umtylar bolsa, onda búkil dúnıe júzin qan qaqsatady», – degen Mustafa Shoqaıdyń pikiri eske túsedi. Túrkistannyń táýelsizdigi jolynda qurban bolǵan esil er «Prometeı» jýrnalynyń 1940 jyly sáýirde shyqqan sońǵy sanynda «oba men holera» arasynda tańdaý jasamaýǵa shaqyrdy. О́ıtkeni ol ult shyndyǵyn joqqa shyǵaratyn bul eki óktem júıeni adamzatqa tóngen ortaq alapat indet, orasan zor qaýip hám zulymdyq oshaǵy dep eseptedi.
Álbette Mustafa Shoqaı týraly sóz bolǵanda, «Túrkistan legıony» taqyryby da kóterilmeı qalmaıdy. О́ıtkeni bul taqyryp – kúrmeýi sheshilmeı kele jatqan kúrdeli máseleniń biri. Halyq arasynda áli kúnge ony Shoqaı qurdy degen jańsaq túsinik jalǵasyp keledi. Al shyn máninde Gannover, Sývalkı, Prostken, Chenstohav sııaqty fashıstik lagerlerdi aralap, qar men jańbyrdyń astynda aýyr azaptan, aýrý men ashtyqtan qynadaı qyrylyp jatqan otandastaryn kórgen Shoqaı olardy aman alyp qalýǵa umtylǵan edi. Aqyry fashıstik bılikke «Sizder ózderińizdi Eýropadaǵy eń mádenıetti adamdarmyz dep sanaısyzdar. Eger mádenıetterińiz meniń kórip júrgenim bolsa, onda sizderge de tutqyndardyń shekken azabyn kórýdi tileımin. Sizder HH ǵasyrda ómir súre otyryp HIII ǵasyrdaǵy Shyńǵys hannyń jasaǵan zulymdyǵynan asyryp jiberdińizder. Mádenıetti halyq ekenderińizdi aıtýǵa tipti de haqylaryńyz joq», dep hat jazǵan ol «legıon» qurýǵa qarsy shyqty. Sonyń áseri bolar, kóp uzamaı jumbaq jaǵdaıda kóz jumdy. Al «Túrkistan legıony» Mustafa Shoqaıdyń óliminen keıin ǵana quryldy.
Qan maıdanda qapııada tutqynǵa túsip, «Túrkistan legıonynda» bolǵandardyń qaı-qaısynyń taǵdyry adamdy beı-jaı qaldyrmaıdy. Solardyń biri – Hamza Abdýllın. «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde bólim meńgerýshisi bolǵan, Maǵjandy ózine ustaz tutqan, Alashtyń aqıyq aqynyna eliktep jyr jazǵan H.Abdýllın soǵys bastalǵanda 380-polktiń shtabynda qyzmet atqarǵan eken. 1941 jyly qyrkúıekte marshal Býdennyı basqaratyn Ońtústik maıdannyń armııalary masqara bolyp talqandalǵanda qorshaýda qalyp, birneshe aı ormanda qańǵyryp júrip, aqyry qolǵa túsedi. Konslagerde adam tózgisiz azapty bastan ótkerip, amalsyz «legıon» qyzmetine jegiledi. Onda Qarys Qanatbaı, Máýlikesh Qaıbaldın, Hakim Tynybekov, Áıtkesh Tolǵanbaev syndy kózi ashyq, kókiregi oıaý azamattarmen birlesip qazaqqa qyzmet etýge qaırat qylady, Musa Jálılmen tanysady. Partızandar jaǵyna shyǵýǵa áreket etip, qashpaq bolǵanda qolǵa túsip, atý jazasyna kesiledi. Odan aman qalyp, Berlındegi abaqtyǵa jabylady. Soǵys aıaqtalǵanda keńes áskerleri tutqyndap, 1947 jyly 10 jylǵa sottalady. Sonyń 8 jylyn ótep, 1954 jyly abaqtydan bosaǵan Abdýllın qalǵan ǵumyryn Maǵjandy aqtaýǵa arnady.
Táńiri tileýdi berdi, táýelsizdikpen birge Alash ta, Maǵjan da aqtaldy. Alaıda Hamza Abdýllın ózin resmı aqtaýdy surap, arnaýly organdarǵa qansha aryzdansa da, armanyna jete almady. Sol sııaqty aqtalmaı ketken, urpaqtary «satqynnyń tuqymy» tańbasynan qutyla almaı júrgender qanshama? Sondyqtan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń arnaıy Jarlyǵymen qurylǵan «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa» bul máselege baıyppen qarap, «túrkistandyqtardy» tolyq aqtaıdy dep senemiz. Bul ádiletti qadamnyń búginde túgel túrkiniń tórine aınalyp, túrlene túsken Túrkistan muratymen de úndeseri anyq.
