Túrkistan oblysynda alty dana qyzǵaldaq julǵan azamattyń mıllıondap aıyppul tóleýi múmkin ekeni aqparat quraldarynda jarııa etildi. Qyzyl kitapqa engen qyrdaǵy jabaıy greıg qyzǵaldaǵyn julǵan shymkenttik turǵyndy polısııa Báıdibek aýdanynda ustaǵan. Onyń ústinen «sırek kezdesetin jáne quryp ketý qaýpi tóngen ósimdik túrin zańsyz paıdalaný» deregimen is qozǵalǵany da málim etildi. Osy arada qyzǵaldaqty qorǵap, gúldi julýshyǵa jaza qoldanǵanyn qoldaǵandar kóp boldy, tabıǵattyń adamzatqa bergen syıyna qatygezdik jasaǵan pendeni aıaýshylar da tabyldy. Iаǵnı osy bir oqıǵa qazaq jerin álemge tanytqan qyzǵaldaqqa degen qurmettiń joǵary ekendigin de, ony julýǵa bolmaıtynyn bilmeıtinderdiń de baryn ańǵartty. Iá, jylyna bar bolǵany shamamen 15 kúndeı gúldeıtin qyzǵaldaq, ásirese Shubaıqyzyl alqabyn qyzyl kilemge kómkerip, odan saıyn ásemdikke bóleı túsedi.
«Asqaq Alataýdyń baýraıy alma men qyzǵaldaqtyń tarıhı Otany ekeni ǵylymı turǵydan dáleldengen. Qarapaıym, biraq búkil álem úshin ózindik mán-mańyzy zor bul ósimdikter osy jerde búr jaryp, jer júzine taralǵan» dep jazdy Elbasy N.Nazarbaev «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda. Bıologterdiń málimdeýinshe, búginde jer júzinde qyzǵaldaqtyń 3 myńnan astam túri bar. Olar – Qazaq eliniń dala qyzǵaldaǵynan taraǵan. Ilgeride, ıaǵnı 2002 jyly Nıderland koroldigine jasaǵan resmı sapary kezinde Elbasy N.Nazarbaevqa sol eldiń hanshaıymy Beatrıks qyzǵaldaq jaıynda aǵynan jarylyp: «Uly Jibek joly ǵasyrlar boıy Eýropany Azııamen, sondaı-aq Qazaqstandy Nıderlandymen baılanystyryp turdy. Osy baılanystar bizdiń elimizge qyzǵaldaq gúlin ákeldi. Bul gúl osylaısha Nıderlandyǵa keń tarady. Gúl saýdasynda da ol eń ótimdi ónimge aınaldy. Qazirgi kezde qyzǵaldaq gúli – nıderlandyqtardyń nómiri birinshi eksporttyq taýary. Sol úshin de Sizdiń elge qaryzdarmyz» degen eken. Elimizde otyzdan astam túri ósetin qyzǵaldaqtyń óte sırek kezdesetin 13 túri qorǵaýǵa alynyp, Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engizilgen. Mamandar elimizdiń batys jáne soltústik oblystarynda gúldiń 3-4, Shyǵys Qazaqstanda – 6, al Túrkistan oblysynda onyń 30-ǵa jýyq túri taralǵanyn aıtady. Iаǵnı qyzǵaldaq Túrkistan oblysynyń sımvoly ispetti. Alqyzyl qyzǵaldaqtyń eń ádemileri Túlkibas aýdanyndaǵy Aqsý-Jabaǵylyda jáne Shubaıqyzylda kóptep ósedi.
Tabıǵattyń kórkem syılarynyń biri qyzǵaldaqty dáriptep, keıingi urpaqqa bar mańyzdylyǵyn jetkizý maqsatynda 2012 jyly respýblıkalyq fotokonkýrs ótti. Al 2013-2014 jyldary jazýshy, halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń laýreaty Marhabat Baıǵuttyń bastamasymen «Shyraılym – Shubaıqyzylym!» taqyrybynda jas talapkerlerdiń alǵash aýdandyq, keıin oblystyq, respýblıkalyq, halyqaralyq baıqaýlary uıymdastyryldy. 2015 jylǵy sáýirde taǵy da jazýshy M.Baıǵuttyń bastamasymen 1941-1945 jyldardaǵy Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aıaqtalýyna 70 jyl tolýyna oraı, «Jeńistiń 70 jyldyǵyna 70 shaqyrym jaıaý júrý» jobasy «Shymkentten – Shubaıqyzylǵa!» degen arnaıy ataýmen uıymdastyryldy. Jol-jónekeı Shymkenttiń, Saıram jáne Túlkibas aýdandarynyń aýyldarynda, mektepterinde júzdegen adam qatysqan jıyndar ótkizildi. Al 2018 jyldan bastap «Aqsý-Jabaǵyly alaýy, Shubaıqyzyl jalaýy!» atty qyzǵaldaqtar festıvalin ótkizý dástúrge aınaldy. Jazýshy Marhabat Baıǵuttyń bastamasymen sońǵy 8 jyl kóleminde dástúrli túrde uıymdastyrylyp kelgen «Shyraılym – Shubaıqyzylym!» atty festıval bıyl pandemııaǵa baılanysty ótkizilmedi. Festıvalde jastardy tabıǵatty aıalaý, qorǵaý, saqtaýǵa shaqyrý maqsatynda «Shubaıqyzyl shoqysynyń» tarıhy jaıly maǵlumat berilip, jas aqyndardyń óleńderi oqylyp, tabıǵat taqyrybynda kórme men jas sýretshilerdiń sýret baıqaýy ótkiziletin. Festıvalge kelgen japondyq qonaqtardyń «osyndaı tabıǵı qazynamyz bolsa biz altynmen qorshap qoıar edik» degeni de túrkistandyqtardyń jadynda.
Jergilikti turǵyndar buryn «maevkalar» ótkizilip, spırtti ishimdik ishkender áýlıe tóbeniń qyzǵaldaǵyn aıaýsyz julyp, aqyrynda Shubaıqyzyl shoqysynyń qyzǵaldaǵy men sarǵaldaǵy jartylaı joıylǵanyn aıtady. Elimizdiń Qyzyl kitabyna engizilgen Greıg qyzǵaldaǵy Qazyǵurt, Tólebı, Báıdibek óńirlerindegi taýly aýmaqtarda da kezdesedi. Al eń kóp shoǵyrlanǵan jeri osy – Shubaıqyzyl shoqysy. Bul jer bir kezderi «Krasnaıa gorka», keıinnen «Qyzyl tóbeshik» dep atalǵan bolatyn. Qarymdy qalamger Marhabat Baıǵuttyń bastamasymen «Shubaıqyzyl shoqysy» ataýy qaıta berilgen bul jer 1977 jyldan beri memlekettiń qaraýyndaǵy aımaq bolyp sanalady. Jyl saıyn oblystyq orman sharýashylyq ınspeksııasy men ulttyq parktiń ókilderi, ishki ister bóliminiń qyzmetkerleri atalǵan jerde qorǵaý jumystaryn júrgizedi.
Túlkibas aýdanynyń ortalyǵy T.Rysqulov aýylynan Qulan ózenin kesip ótip, «Túrkibasy áýlıe» tóbesiniń kúnshyǵys jaǵyn oraı aınalyp, Qarataýǵa qarata biraz jer júrgende aldyńyzdan Shubaıqyzyl shoqysy shyǵady. Tarıhı derekterde Túrki jáne Túrgesh qaǵanattary tusynda Túrkibasy tóbesine orda tikken qaǵandar Shubaıqyzyl shoqysyna da kózdiń qarashyǵyndaı qarap, urpaqtarǵa mıras, amanat etip qaldyrýdy ósıettegeni aıtylady. Aqsý-Jabaǵyly men Shubaıqyzyldyń qyzǵaldaǵy men sarǵaldaǵyn Greıg qyzǵaldaǵy, Kaýfman qyzǵaldaǵy atandyryp, Nıderland (Gollandııa) eline, Eýropaǵa áketken. Shyn máninde golland, nıderland qyzǵaldaqtarynyń jaratylǵan jeri, ósken tóri, shyqqan tórkini – Shubaıqyzyl, Aqsý-Jabaǵyly, Qazyǵurt pen Qarataý. Búginde jalpy jer kólemi 20 gektar qyzǵaldaqty aýmaq erekshe qorǵalatyn aımaq retinde Saıram-О́gem memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń qaramaǵyna ótpek.
Túrkistan oblysy
