Qazaqstanda ókpe qaterli isigi – sút bezi qaterli isiginen keıingi obyrdyń eń kóp taralǵan túri. Jyl saıyn óńirlerde ókpe qaterli isigine jańadan 3500-ge jýyq adamnyń dýshar bolǵany anyqtalady. О́kpe obyry taralýy jaǵynan ekinshi orynda bolǵanymen, elimizde sońǵy 25 jylda ólim-jitim jaǵynan birinshi orynda tur.
О́kpe ragy jalpy onkologııadaǵy ózekti máselelerdiń qatarynda. Bul keseldiń qaýiptiligi sonda, birinshiden ókpeniń qaterli isigi tez órshıtin bolsa, ekinshiden ókpeniń damyǵan qan jáne lımfa tamyrlary arqyly adamnyń basqa múshelerine jıi metastaz berýinde. Sol sııaqty der kezinde emdelmegen ókpeniń sozylmaly aýrýlary da osy dertke jeteleıdi. Oǵan qosa tynys alyp jatqan aýanyń óndiristik qaldyqtarmen, qorshaǵan ortadaǵy kanserogendermen, tútinmen lastanýy zııandy áserin tıgizbeı qoımaıdy. Biraq ókpe obyrynda negizgi róldi nıkotın alady. Osy máselege oraı, jetekshi onkologter ókpe obyryn asqyndyrmaı anyqtaýda skrınıng jasaýdyń qajettiligi men mańyzdylyǵyn tynbaı alǵa tartyp otyr. Onyń ótkir sebepteri de joq emes.
«О́kinishke qaraı, ókpe qaterli isigin birinshi satysynda anyqtaý deńgeıi óte tómen. Bul Qazaqstanǵa ǵana tán jaǵdaı emes. Damyǵan memleketterdiń ózinde de bul másele bar. Bizdiń elimizde bul 6 paıyzdy ǵana quraıdy. Eýropa elderinde de – 6-7 paıyz. Ulybrıtanııada – 8 paıyz. Tek tómendozaly KT skrınıngi júrgiziletin AQSh-ta ǵana bul kórsetkish 17-20 paıyzǵa jetip jyǵylady. Bizdiń elimizde óńirlerde ókpe obyryna shaldyǵý birkelki emes. Sońǵy 5-7 jylda áıel adamdardyń temekige úıirligi, jasyrynyp shylym shegýi óziniń teris nátıjesin bere bastady. Eger Qazaqstan kartasyna kóz salatyn bolsaq, kartına tómendegideı, shylym shegý – ókpe ragyna dýshar bolýdyń standartty sebepshisi bolǵanymen, óndiristik kásiporyndar shoǵyrlanǵan aımaqtardaǵy statıstıka alańdatarlyq. Máselen, Soltústik Qazaqstan, Qaraǵandy, Pavlodar, Shyǵys Qazaqstan oblystarynda ókpe obyryna shaldyǵý ońtústiktegi Túrkistan oblysyna qaraǵanda 8-9 ese joǵary.
Eń qyzyǵy, ókpe obyrynyń kórsetkishi joǵary aımaqtardyń da ishki aıyrmashylyǵy bar. Máselen, Qaraǵandy oblysynda Qaraǵandy, Temirtaý, Balqash, Jezqazǵan qalalarynda ókpe qaterli isigi 10 ese kóp. Mundaı jaǵdaı О́skemen qalasynda da qaıtalanady. Aınalasyndaǵy aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyn aýdandarda ókpe ragy tómen. Sol sııaqty Qostanaı oblysynyń Rýdnyı qalasynda da qaterli isikke dýshar bolý 9-10 ese kóp», deıdi Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń basqarma tóraǵasynyń klınıkalyq jumys jónindegi orynbasary Nurlan Baltabekov.
«Másele mynada, ókpe qaterli isigine shaldyqqan syrqattardyń 80 paıyzy onkologterdiń aldyna aýrýy ábden meńdegende keledi. Sondyqtan biz erte bastan dıagnostıka jasaý, profılaktıka, jáne skrınıng týraly másele kóterip otyrmyz. DDU usynysymen ókpe qaterli isigin bastapqy satylarynda anyqtaý úshin ókpe obyry boıynsha skrınıng engizýdi josparladyq», deıdi elimizdiń bas onkologi Dılıara Qaıdarova.
Joǵaryda atap ótkendeı, bul skrınıng tómendozaly spıraldy kompıýterlik tomografııa arqyly jasalady jáne targetti nemese jeke em taǵaıyndaýdy durys júrgizýge septesedi. Tómendozaly spıraldy kompıýterlik tomografııany qoldaný arqyly ókpe obyryna tekserýdiń qanatqaqty jobasy aldymen Pavlodar, Qostanaı, Shyǵys Qazaqstan oblystarynda júrgizilgen. Osy mamyr aıynda skrınıng jónindegi joba Almatyda jalǵasady. Atalǵan is-sharada
2 myńǵa jýyq er-azamatty ókpe qaterli isigine tekserý kózdelingen. О́ıtkeni ókpe obyryna kóbinese er kisiler shaldyqqysh keledi.
«Almatyda da ókpe ragy sany boıynsha jáne ólim-jitimge shaldyqtyrý jaǵynan da kósh bastap tur. Biz táýekel tobyndaǵy adamdardy barynsha tegin tekserýmen qamtıtyn bolamyz. Bular – ylǵı tútinmen, benzın býymen tynys alatyn avtoparkterdiń júrgizýshileri. Onyń ústine júrgizýshilerdiń kópshiligi temekige úıir. Bul sanattaǵy adamdarǵa tómendozaly kompıýterlik tomografııa jasalady. Eger adam 10 jyldan astam jáne kúnine 1-2 qoraptan shylym shegetin bolsa onda oǵan KT jasaýǵa sebep bar degen sóz. Muny kemi jylyna bir ret jasap turý qajet. Eger biz pasıentterde ókpe obyry bar ekenin alǵashqy satysynda anyqtaıtyn bolsaq, ol sózsiz qaıǵyly oqıǵalardy azaıtyp, ómirlerdi uzartady. Jáne oǵan qosa, mundaı sharalar bıýdjetke túsetin qarjylyq salmaqty da aıtarlyqtaı azaıtady. Sebebi obyrdyń 3-4 satysyn emdeý áldeqaıda qymbat. Qaterli isikti asqyndyrmaı anyqtaý men emdeýdiń tıimdiligi de joǵary», deıdi D.Qaıdarova.
Qalaı desek te, ókpe obyry – álemdegi eń kóp taralǵan qaterli isiktiń túri. Álemde ár mınýt saıyn bir adam ókpe obyrynan kóz jumady. Qaterli isik aýrýyn zertteý jónindegi halyqaralyq agenttiktiń málimetinshe, jyl saıyn 2 mln-nan astam erler men áıelder ókpe qaterli isigimen aýyrady, olardyń úshten ekisi – er adamdar (1 368 524) bolsa, úshten biri – áıelder (725 352). О́kpe qaterli isigi búkil álemde qaterli isik aýrýynan bolatyn qaıǵyly oqıǵalar men ólim-jitimniń basty sebepshisi. Jyl saıyn bul aýrýdan 1,8 mln-ǵa jýyq adam qaıtys bolady. Qysqasy, Qazaqstanda onkologııalyq aýrýlardan bolatyn ólim-jitim qurylymynda ókpe qaterli isigi de birinshi orynda: 6-7 qazaqstandyq kún saıyn ókpe qaterli isiginen qaıtys bolady. О́kpe qaterli isigine shaldyǵýǵa eń aldymen er adamdar beıim bolyp keledi. Erlerdiń áıelderge qatynasy 4-1 quraıdy. Degenmen sońǵy 10 jylda temeki shegetin qyz-kelinshekterdiń kóbeıýi bul kórsetkishti ózgertkenin atap óttik. О́kpe ragy jas áıelderde de kezdese beredi. О́kpe qaterli isigimen syrqattanýshylyq pen ólim-jitimniń eń joǵary kórsetkishi Shyǵys Qazaqstan, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan, Aqmola jáne Qaraǵandy oblystarynda baıqalady.
Qoryta kelgende, 10 adam ókpe obyryna dýshar bolsa, onyń toǵyzy mindetti túrde temeki shegedi. Eger jótel sońyńyzdan qalmaı, entigip, sharshap, salmaq joǵaltyp, qaqyrynyp-túkirine beretin bolsańyz, oılanýǵa, onkologke barýǵa týra kelmek.
ALMATY
