Ázerbaıjan elshisi: Biz – bir atanyń balalarymyz

– Osydan otyz jyl buryn Keńes Oda­­ǵy­­nyń ydyraýynyń nátıjesinde onyń quramyndaǵy respýblıkalardyń kóbi óz táýelsizdigin aldy. Sonyń ishinde Ázer­baıjan memleketi de otaýyn tigip, ózin 1918 jyly qurylǵan, tarıhtyń «tar jol, taıǵaq keshýinde» 23 aı ǵana ómir súr­gen Ázerbaıjan Demokratııalyq Respýb­lıkasynyń zańdy murageri dep ja­rııalady. Egemendik alǵan jas mem­leketter óz ulttyq respýblıkalaryn qura bastady. Ulttyq ıdeıaǵa negiz­del­­gen táýelsiz ulttyq ekonomıka­syn, ishki jáne syrtqy saıası bet-beı­ne­sin qa­lyptastyrdy. Búgin asqan maq­­­ta­nysh sezimimen aıtar bir sózimiz – Qazaq­­stan men Ázerbaıjannyń bir­den eńsesin tiktep, senimdi túrde táýel­siz memleketterin qurýy. Bizdiń memle­ket­terimiz táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­darynda sátti munaı strategııa­syn júr­gizip, on jyldan keıin-aq so­nyń je­misin kóre bastady. Álem bizdi beıbit ári básekege qabiletti jas memleket­ter re­tinde tanydy, halyqaralyq uıym­dar­ǵa teń dárejeli múshe bol­dyq. Biz­diń elderimiz asa aýqymdy ınfra­qu­ry­lym­dyq, transulttyq jobalardy júze­ge asyrýǵa kiristi, bul óz kezeginde Eýra­zııa keńistigindegi tranzıtti elderge aına­lý­ǵa múmkindik berdi. Qazaqstan men Ázer­baı­jan memleketteri aımaqtaǵy ǵana emes, álemdik qaýymdastyqtaǵy eldermen teńquqyly qarym-qatynas ornata bildi.

– Kelesi jyly Qazaqstan men Ázer­baı­jan memleketteri arasyn­daǵy dıp­lo­matııalyq qarym-qatynastar­dyń ornaýyna da otyz jyl tolady. Alǵashqy qadamdar qalaı jasaldy?

– 1991 jyldyń 18 qazanynda Ázer­baı­jan Respýblıkasy, araǵa aı salyp 16 jeltoqsanda Qazaqstan óz táýel­siz­digin jarııalady. 1992 jyl­dyń 27 tamyzynan bastalǵan biz­diń mem­le­ket­terimiz arasyndaǵy dıploma­tııa­lyq qarym-qatynas úlken dostyq pen baýyrlastyqtyń úlgisine aınaldy. Munyń altyn bastaýynda bizdiń ulttyq lıderlerimiz Nursultan Nazarbaev pen Geıdar Álıevtiń úlken dostyǵy tur. Osy tulǵalardyń ómirlik tájirıbesi, kó­re­gendigi men danalyǵy bizdiń qa­rym-qatynastarymyzdyń kókjıegin ke­ńeı­t­ip, bolashaǵyn aıqyndap berdi. Bú­gin­gi tańda Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev pen Ázerbaıjan Pre­zıdenti Ilham Álıev sol uly dás­túr­lerdi nyq ustap, jasampazdyqpen jalǵastyryp keledi. Elshilikterimiz quryldy, qajetti kelissózder júrgizildi. Biz – eki baýyrlas memleketpiz, bir atanyń balalarymyz. Bizdiń dańqty ortaq tarıhymyz, ortaq qundylyqtarymyz bar, qany bir, jany bir halyqtarmyz. Bul týysqandyq – memleketterimiz arasynda berik qarym-qatynastar ornatýǵa senimdi irgetas boldy. Bizdiń ekonomıkamyz – birin-biri tolyqtyrýshy ekonomıka, onyń negizinde – shıkizat óndirisi, ózara taýar almasýy tur. Eki el arasynda kelisimdik-quqyqtyq baza boıynsha túrli saladaǵy 120-dan astam qujattarǵa qol qoıylǵan. Osy otyz jyl ishinde orasan zor jumystar atqaryldy. Saýda-sattyq jáne ekonomıka máseleleri boıynsha eki el arasyndaǵy Úkimetaralyq komıssııa jemisti jumys istep tur, Qazaqstan tarapynan teń tóraǵa retinde Nurlan Asqaruly Noǵaev, Ázerbaıjan tarapynan Parvız Shahbazov taǵaıyndalǵan. Saıasat pen ekonomıka ǵana emes, rýhanııat pen mádenıet, ǵylym men bilim máseleleri boıynsha da tıisti vedomstvolar tyǵyz áriptestik baılanys­tar ornata aldy. Gýmanıtarııa salasy, mádenı baılanystar, ortaq tarıhty taný bo­ıynsha da mańyzdy sharalar atqarylý­da. Máselen, Qazaqstanda Ázerbaıjan tarıhy men mádenıetin zertteıtin Geı­dar Álıev atyndaǵy tórt ortalyq bar, olar úlken ýnıversıtetterdiń bazasynda tur, osy ortaq múddelerge qyzmet etetin alańqaılar jas urpaqtyń jadynda ortaq tarıhty jańǵyrtyp, ótken men bolashaq arasynda altyn kópir bolyp otyr. Sáıkesinshe Ázerbaıjanda da Abaı ortalyǵy bar, bizdiń oqý oryn­da­ryn­da Abaı sózi oqytylady, or­­ta­lyq úlken kitap qory jáne Qazaq elin ta­nytatyn qajetti materıaldarmen to­lyq qamtylǵan. Eki jaqtaǵy elshi­lik­ter jylyna júzdegen mádenı is-shara ót­kizedi, bul is-sharalar bizdi odan ári ja­qyn­dastyra túsýdi, tanyta túsýdi maq­sat tutady. Árıne, álemdik pandemııa jaǵ­daıy bizdiń josparlarymyzǵa eriksiz túrde óz túzetýlerin engizdi. Soǵan qaramastan, onlaın rejimde bolsa da ju­mystar istelýde. Stýdentterimiz de óz­ara almasyp oqıdy, ǵylymı-zertteý or­ta­lyqtarynda is-tájirıbeden ótedi, mu­nyń bári ólketaný, eltaný, jertaný, or­taq tarıhymyzdy tanýda taptyrmas múm­kindikter. Qazaqstan – álemdegi eń úl­ken túrkitildes memleket, biz onyń uly­lyǵy men baıtaqtyǵyn maqtan tuta­myz, búgingi jetistikterin úlgi etemiz, ol kótergen beıbitshilik pen tu­raq­ty­lyq, úzdiksiz damý men kelisim baı­ra­ǵy­na qarap boı túzeımiz. Osynyń bári suńǵyla saıasatker, tutas túrki álemi­niń aqsaqaly Nursultan Ábishuly Nazar­baevtyń arqasy. Ol jas memleketti ja­sam­paz damýdyń jolyna saldy, onyń strategııalyq damýyn aıqyndap ber­di, postkeńestik keńistiktegi mem­leket­ter arasynda alǵashqylardyń biri bolyp Qazaqstannyń shekarasyn beki­tip berdi, Qazaq elin álemdik qaýym­das­tyqtyń bedeldi múshesine aınal­dyr­dy. Qazaqstan Ortalyq Azııada ǵana emes, túgel aımaqtaǵy mańyzdy ári sheshý­shi mem­le­ketke aınaldy. Qazaqstan Ázer­baı­jan­nyń strategııalyq áriptes, úlken dosy, bul qundylyqtar sóz júzinde emes, qujattarmen tolyq bekitilip, ne­giz­deldi. Men Qazaqstan memleketine, qazaq baýyrlaryma árdaıym bizdiń bir qa­byr­ǵamyz bolyp turǵany úshin, qy­ryq tórt kúndik Qarabaq soǵysynda qasy­myzdan tabylǵany úshin, barynsha qol­daý kórsetkeni úshin erekshe rızashy­lyǵymdy bildirgim keledi. Sol soǵystyń tusynda eki kún boıy Ázerbaıjan eliniń baıraǵyn bas qalada úlken ekranynda jelbiretip, baǵymyzdy asyrǵanyn eshqashan da umytpaımyz. Bilesiz be, elshilikke elimizdiń túkpir-túkpirinen qarapaıym adamdar top-tobymen kelip, qoldaý bildirip jatty. Muǵalimder, dárigerler, stýdent jastar, ınjenerler, aýyl adamdary keldi, qanshama hattar jazdy, aqyndar óleń arnady. Qazaqstannyń beıbitshiliksúıgish halqy basqynshylyqty qoldamaıtynyn, qatygez soǵysqa qarsy ekenin osylaısha bildirdi. Muny árbir ázerbaıjan balasy sezindi. Sondaı-aq Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń «postkeńes­tik keńistiktegi kez kelgen qaqtyǵys sol elderdiń terrıtorııalyq tutastyǵyn saq­taı otyryp sheshilýi tıis ekeni» jó­nin­degi qoldaý sózin búkil Ázerbaıjan hal­qy ystyq yqylaspen qabyldady. Tarı­hı jeńis tarıhı ádilettiliktiń ornaýyn kórsetip berdi. Ekinshi Qarabaq soǵy­synyń aıaqtalýynan keıin meniń pre­zı­dentim Ilham Geı­dar­uly Álıev qaı­tarylǵan eldi meken­der­diń qaıta qal­pyna keltirilýine qol­daǵan, qa­sy­myz­­dan tabylǵan memleket­ter atsaly­­saty­nyn aıtty. Dál osy tusta Qazaq­stan Prezıdenti Qasym-Jomart Kemel­uly Toqaevtyń telefon arqyly habarlasyp, qalpyna keltirý jumystaryna qazaq­standyq kompanııalar aralasatynyn aıtýy asa úlken qoldaý boldy.

 – Qazaq dalasyna, bizdiń uly babalarymyzdyń baıtaq mekenine alǵash qadam basqan sát esińizde me? Sol sátte qandaı kúı keshtińiz?

– Meniń uzaq jyldardaǵy dıploma­tııalyq mıssııam, Ázerbaıjannyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi bolýym – men úshin úlken már­tebe boldy. Sebebi men ózimizdiń ta­rıhı otanymyzǵa, túgel túrkiniń qara­sha­ńy­raǵyna keldim. О́zimdi ata-babasyn izdep kelgen perzentteı sezindim. Osy qyrkúıek aıynda meniń Qazaqstanǵa dıplomatııalyq mıssııamen kelýime on úsh jyl tolady. Jaqyn arada meniń mıssııam aıaqtalady, elime oralamyn. О́mirimniń úlken bir bóligi, bir múshel jasym Qazaq elinde ótkenine, osy dalanyń topyraǵyn basyp, sýyn ishkenime ózimdi baqytty sezinemin. Osy jyldar ishinde aýqymdy jumystar atqaryldy, qansha zaýyt pen kásiporyndar iske qosyldy, ınfraqurylymdyq, translogıstıkalyq jobalar júzege asty. Bul jobalar tek eki eldiń múddesine jumys istep qa­na qoıǵan joq, aımaqtaǵy elderdiń saý­da-sattyq jáne ekonomıkalyq baılanys jónindegi kóp máselesin sheshti. Biz óz memleketterimizdi tek saıası bel­sen­di elge ǵana emes, ekonomıkalyq jaǵ­­daıda álem­dik qaýymdastyqtyń qyzyǵý­shy­lyǵyn týdyratyn qýatty memleketterge aınal­dyra bildik.

– Júzege asqan jumystardyń barlyǵy qattalyp, qaǵazǵa túsip, eki el halyqtarynyń ıgiline aınalyp úlgerdi. Aldaǵy jobalar jóninde az-kem aıtyp ótseńiz...

– Aýqymdy jobalar bar. Máse­len, sonyń biri – transkaspıılik fıb­roop­tıkalyq kabeldiń júrgizilýi, bul óz kezeginde Eýropa men Azııany ja­lǵaı­tyn joba bolmaq. Qazaqstan naryǵy Ázerbaıjan úshin qanshalyqty qyzyqty ári mańyzdy ekenin búgingi tańda Qazaqstannyń ekonomıkalyq aımaqtarynda, atap aıtqanda, Batys, Ońtústik óńirlerde jumys istep turǵan kásiporyndardan baıqaýǵa bolady. Sonymen qatar mamyr aıynyń 25 kúni biz Ázerbaıjannyń Qazaqstandaǵy saýda úıin ashýdy josparlap otyrmyz. Áýeli Aqtaýda ashylady, keıin Qazaqstannyń barlyq aımaqtarynda ashýdy kózdeımiz. Bul Ázerbaıjan tarapynan Qazaqstannyń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge jumys isteıdi dep oılaımyz. Sáıkesinshe, Ázerbaıjanda Qazaqstannyń saýda úıleri ashylady. Qazaqstan óndirýshileri úshin on mıllıonnan astam tutynýshysy bar naryqqa tikeleı kirýge múmkindik týady. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, biz qazaqstandyq kompanııalardy Qarabaq soǵysynan keıingi qalpyna keltirý jumysyna belsendi qatysýǵa shaqyryp otyrmyz. Bul da ınvestısııa salý úshin tartymdy jaǵdaı dep bilemin. Munyń bári de bizdiń elderimizdiń basshylary aldymyzǵa qoıyp otyrǵan mindetter.

– О́zińiz aıtqandaı, bir múshel az ýaqyt emes. Osy jyldar ishinde qazaq dalasynda ómir súrip jatqan adam retinde qandaı rýhanı qundylyqtardy sińirdińiz, osy jyldar sizdiń ómirińizge qandaı ózgerister alyp keldi?

– Dıplomattyń ómiri – asa jaýapty, kúrdeli ári sonymen birge qyzyqty ómir. Kóp jaǵdaıda adam sińise almaıdy, ásirese otbasyńdy ózge memleketke, ózge qun­dylyqtar álemine alyp kelýdiń qaı­shy­lyǵy, balalaryńnyń aldynan shyǵatyn qıyndyqtar az bolmaıdy. Biraq bul qıyndyqtar bizdi aınalyp ót­ken sekildi. Biz óz baýyrymyzdyń úıi­ne keldik. Balalarym birden baýyr ba­syp, sińisip ketti. Sebebi bótendik, jat­tyq sezingen joq. Ol birden oılaý júıe­si men dástúrleri ortaq ortaǵa kirdi. О́zara túsinistik máselesinde de óz basym­da eshqandaı qıyndyq bolmady. Jo­ǵa­ry qyzmette otyrǵan áriptesterden bólek, eldiń ishinde júrgen qarapaıym adam­darmen, zııaly qaýym ókilderimen, ǵalym­darmen dostasyp kettim. Bir múddege, ortaq maqsattarǵa qyzmet etýge umtylyp turatyn elde, ortada ómir súrý ári eńbek etý árbir elshiniń armany, baqyty dep bilemin. О́zara senim men dostyq dúnıesinde baýyrlas eki memlekettiń barlyq mánindegi baılanysyn nyǵaıtýǵa qyzmet etýden artyq ne bar?!. Qushaǵy ashyq halyqtyń baýyrynda ótken jyldarym – baqytty jyldarym. Meniń balalarym qazaq balabaqshasyna bardy, qazaq mektebinde oqydy. Olar úıde jáne dalada qazaq tilinde sóılesti.

– Osynda ómirge kelgen balańyz bar ma?

– Iá, qyzym osy Qazaq elinde dúnıe esigin ashty. Olar qazaqsha oılanady, qazaqtyń salt-dástúrin ustanady, óz boılaryna qazaq dalasynyń, qazaq halqynyń adamgershilik qundylyqtaryn sińirip ósti. Olar Qazaqstandy ekinshi otanymyz dep biledi.

– Bala jaıly aıtqanda, bola­shaq jaı­­ly aı­tamyz. Bizdiń, ıá ortaq tarı­hy­myz, ort­aq dilimiz, qundy­lyq­tary­myz bar. Siz biz­diń rýhanı baılanystary­myz­dyń bolashaǵyn qaı deńgeıde kóresiz?

– Qaıtalap aıtqym keledi, biz – bir atanyń balalarymyz. Biz dańqty ári uly ortaq tarıhty arqalap kele jatqan halyqtarmyz, kóne mádenıet ókilderimiz, baı dástúrlerimiz bizdi saqtap keledi. Osy qundylyqtar bizdi qýatty etedi. Bar­lyq rýhanı qundylyqtarymyzdy saqtaı otyryp ulttyq ıdeıalarǵa negizdelgen mem­leketter qura aldyq. Bir atanyń sha­pa­nynyń astynan órbidik. Sondyqtan bizdiń armandarymyz ben maqsattary­myz, qýanyshymyz ben jetistikteri­miz ǵana emes, qaıǵymyz da, dertimiz de, tipti aldymyzdan shyqqan, shyǵatyn qıyndyqtarymyz da uqsas. Tipti bizdiń qaýipterimiz de uqsas. Eki memleket te kópultty, kópdindi. Osynyń barlyǵyn kórip, bilip, sezinip otyrǵandyqtan biz bir-birimizdi qadir tutamyz, saqtaýǵa, qor­ǵaýǵa, bir-birimizdi baıytýǵa, tolyq­tyrý­ǵa umtylamyz. Júregimiz birge soǵady desem jalǵan aıtty demessiz. Biz osy qun­dylyqtardy saqtaý úshin ortaq úlken ıdeıa­larǵa qyzmet etetin alańqaılar jasa­dyq: ol – Túrik Keńesi, Túrksoı, Halyq­aralyq Túrki akademııasy, Túrki máde­nıeti men murasy qory, Túrkitildes elder Parlamenttik Assambleıasy. Biz erek­she qamqorlyq tanytatyn, maqtan tu­ta­tyn osy halyqaralyq ınstıtýttar saıası, ekonomıkalyq, rýhanııat pen ǵy­­lym máselesinde ózara ıyqtasyp, yq­­pal­­dasyp jumys isteıdi, biz de bul qu­ry­­lym­darmen tyǵyz baılanystamyz. Bul syrt­qa aıbar kórsetetin emes, óz ishi­miz­­de qaırat qylatyn, ortaq tarıh pen ta­my­ry­myz­dy zertteıtin, bolashaqqa ba­ǵyt­ta­ry­myzdy aıqyndaıtyn ınstıtýt­tar. Bul bizge kerek, balalarymyzǵa ke­­rek. Qa­zaq­stan ártúrli Halyqaralyq uıym­­dar­dyń múshesi, Ázerbaıjan da kóp­te­­gen uıym­ǵa múshe, birimiz joq uıym­da biri­mizdi joq­tatpaımyz, bir-biri­miz­diń múd­­de­lerimizdi qorǵaımyz. Bir das­tar­qan­­nyń basynda qaı baýyryń otyrsa, sol ba­ýyr qalǵan baýyrlardyń sózin aıtady, múd­desin kózdep otyrady. Sondyqtan da, or­­taq tarıh ortaq bolashaqty týdyrady dep sa­naı­myn. Biz uly bolashaqqa, túrki ha­­lyq­­tary­nyń bolashaǵyna bet túzep baramyz.

– Birer jyl buryn Qyzylorda qalasynda Halyqaralyq poezııa festıvali ótti. Sonda kelgen ázer­baıjan, túrik baýyrlarymyzǵa «Mine, Qorqyt atamyz bizdiń dalada jatyr» dep kórsettik. Ázerbaıjan aqyny «Qorqyt dádá bizde jatyr» deıdi, túrik baýyrymyz «Qorqyt baba bizde jatyr ǵoı» deıdi. Kishigirim daý boldy. Aqyr sońynda Qorqyt ata jáne túrki halyqtaryna ortaq uly tulǵalardyń barlyǵy bizdiń júregimizde jatyr degen toqtamǵa keldik. Osy uly tarıhı tulǵalardyń, búgingi kózi tiri mádenıet adamdarynyń, ǵalymdar men aqyndardyń bizdi biriktirýdegi rólin qalaı baǵamdaısyz?

– «Túrki halyqtary tarıhty jasady, biraq ony jazyp qaldyrmady» degen sóz bar. Keńes Odaǵy bizderdi odaqtas memleketter retinde jaqyndastyrdy, biraq qany bir baýyrlas halyqtar retinde alystatty. Jasyratyny joq, bur­malanǵan tarıhpen ómir súrdik. Táýel­sizdik alǵan otyz jyldyń ishin­de biz birden óz tamyrlarymyzdy izde­dik. Tamyrdy izdegende, tarıhqa barǵand­a, bir-birimizdi taptyq. Biz uly tulǵalary­myz­dy taptyq. Solardy tabý arqy­ly ózi­mizdi taptyq. Sol tulǵalar, uly epos­tar, ǵalymdarymyzdyń kitaptary, aqyn-jazý­shylarymyzdyń nasıhat sózi bizdi qaıta tárbıeledi. Qorqyt ata túr­ki dalasynyń ár óńirinde ǵana emes, túrki balasynyń sanasy men júreginde ómir súretini ras. Ol – bizge ortaq aqsaqaldyń obrazy, ádilettilik, tazalyq, izgiliktiń kýlti. Búgingi zııaly qaýym sol mindetti atqaryp jatyr. Máselen, erteńgi urpaq «Oljas Súleımenov kim?» degende, qazaq balasy ǵana emes, túrkiniń qaı balasy da «bizdiń tarıhymyzdy túgendeýshilerdiń biri ǵana emes, taǵdyrymyzǵa áser etken tulǵa» deıdi. Nege deseńiz, toqsanynshy jyldary ázerbaıjan halqynyń basynan aýyr kúnder ótkenin bilesizder. Sonda ázerbaıjan zııalylary búkil Keńes Odaǵynyń zııalylaryna úndeý tastady: «Bizge kómektesińder, mundaı basqynshylyqqa jol bermeńder!» dedi. Sonda Oljas beı Bakýge ushyp keldi, qyryq gradýs ystyǵy kóterilip, aýyryp tursa da keldi. KSRO-nyń Ishki ister mınıstrine hat jazdy. Jaýap berýin surady. Ol ózimen birge gýmanıtarlyq kómek ala keldi. Dári-dármek, azyq-túlik degendeı. Mine, bizdiń búgingi ár­bir tulǵamyz osylaı áreket etýi kerek, nem­quraıly bolmaýy kerek, baýyrdyń taǵdyryna beıjaı qaramaýy tıis.

– Ýaqyt taýyp, suhbat berip, keleli áńgime aıtqanyńyzǵa rızashylyq bildiremiz. Sóz sońynda qazaq halqyna qandaı tilek aıtar edińiz?

– Men Qazaqstan halqyna, qazaq baýyrlaryma shyn júrekten alǵys aıtamyn. Dıplomatııalyq qyzmetimde qoldaý kórsetken, janymnan tabylǵan, bilgenin úıretken, birge bir maqsatqa jumys istesken barlyq áriptesterime, dostaryma, qarapaıym adamdarǵa qaryzdarmyn. Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevqa, Syrtqy ister mınıstrliginde qanat­tas qyzmet etken áriptesterge rızashyly­ǵym­dy bildirgim keledi. Men úlken mektepten óttim, rýhanı baıydym, tamyrymdy taptym, bizdiń ortaq maqsattarymyzǵa qyzmet etý baqytyna ıe boldym.

 – Áńgimeńizge rahmet.