Búgin 25 jyldyq mereıli beleske kóterilgen L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń shırek ǵasyrlyq shejiresin osy oqý ornynyń ár jyldardaǵy rektorlary A.Qusaıynov (1996-2000), M.Joldasbekov (2000-2004), S.Ábdimanapov (2004-2008), B.Ábdiraıym (2008-2011), E.Sydyqov (2011 jyldan beri) taldap-tarazylaıdy.
Ýnıversıtet irgetasy
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń dúnıege kelýine sebepshi – halyqtyń armany, Elbasynyń kóregendigi, zııalylardyń nıeti. Selınograd pedagogıkalyq ınstıtýty men Selınograd qurylys ınjenerleri ınstıtýty basynda Aqmola aımaqtyq ýnıversıteti bolyp birikti. Bizge birneshe salalyq tehnıkým men ýchılıshe de qosyldy. Osy oqý ornyna Eýrazııa mártebesi berilgende, ujym bolyp qýandyq. Alǵashqy kúnnen bolashaq jańa astanadaǵy jetekshi ýnıversıtettiń bilim-ǵylym-mádenıet baǵytyndaǵy konsepsııasyn daıarladyq. Ony qabyldaǵan soń, «Eýrazııa» ǵylymı-zertteý ınstıtýty men halyqaralyq baǵyttaǵy mamandyqtardy ashtyq. Jańa mártebe alǵan oqý jyly-aq 30-dan asa ǵylym doktoryn, 40-qa jýyq ǵylym kandıdatyn qabyldappyz.
Taǵy bir qolǵa alǵan jumysymyz – sport pen salamattylyq. KSRO jáne respýblıka chempıondaryn qyzmetke aldyq. Voleıboldan joǵary lıgada oınaıtyn qyzdardyń «Ýnıversıtet» komandasyn qurdyq. «Eýrazııa» sport keshenin jasaqtadyq. Mýzyka fakýlteti bazasynda fılarmonııa, halyq horyn, folklorlyq ansambl, úrmeli orkestr, halyq aspaptar orkestrin qurdyq. Turaqty kórme zalyn ashtyq.
Astanany Almatydan Aqmolaǵa resmı kóshirý sharasy kezinde úlken júk Eýrazııa ýnıversıtetiniń moınyna tústi. Elorda kóshken birinshi lekte 300-deı memlekettik qyzmetkerdi qabyldap, Tuńǵysh Prezıdent qolynan arnaıy marapat aldyq.
1997 jyly 9 sáýirde Elbasy men Qyrǵyzstan prezıdenti Asqar Aqaevty qabyldadyq. Tuńǵysh Prezıdent sol kezdegi Ǵylymı keńes zaly minberinen: «Eýrazııa ýnıversıteti Qazaqstannyń Garvardy bolýǵa múmkindigi bar. Sizderdi jańa astananyń ǵylymy men mádenıetiniń kóshbasshysy retinde kórgim keledi!» degeni de esimizde.
Osydan soń asa mártebeli qonaqtardyń ýnıversıtetimizge kelip, jastarmen kezdesýi dástúrge aınaldy. Tez arada laýazymdy qonaqtardy qabyldaıtyn saltanatty zal, arnaıy suhbat bólmesin jasap úlgerdik. Munda Rýmynııa prezıdenti E.Konstantıneskýdi, Polsha prezıdenti A.Kvasnevskıdi, Belarýs prezıdenti A.Lýkashenkony, Ýkraınanyń prezıdenti L.Kýchmany qabyldap, ujymmen kezdestirdik.
Elbasy men Úkimet tóraǵasynyń qabyldaýynda bolyp, Eýrazııa ýnıversıtetine jańa bas korpýs salý máselesin oraıly sheshtik. Ýnıversıtet janynan professor-oqytýshylarǵa arnap páter salý máselesi de maquldandy.
Ǵylym salasynda 4 zamanaýı zerthana ashtyq. Tuńǵysh ret «Eýrazııa ǵylymı forýmyn» ótkizdik. Tarıhı tulǵalarǵa baılanysty ǵylymı konferensııalar, tanymdyq sharalar ótkizdik. Qazirgi Sh.Shaıahmetov atyndaǵy «Til-qazyna» ortalyǵy áý basta bizdiń bazamyzda ashyldy. Ýnıversıtet kitaphanasyn óńirlik ǵylymı-ádistemelik ortalyq deńgeıine kóterdik. Tórt sala boıynsha tuńǵysh ret dıssertasııalyq keńes ashyp, ǵylymı mektepter qalyptastyra bastadyq. Bul tizimdi ári qaraı da jalǵastyra berýge bolady. Mysaly, Prezıdent Ákimshiligi, Úkimet pen Parlament jańa elordaǵa kóship kelgen jyldary Eýrazııa ýnıversıteti shyn máninde eldiń órkenıetti deńgeıin kórsetetin tájirıbe alańyna aınaldy.
Amangeldi QUSAIYNOV,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor
Jaýapty kezeńde
Eldiń jańa astanasyndaǵy biregeı joǵary oqý orny – L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ýnıversıtetine rektor bolyp taǵaıyndalýym jańa elorda qalyptasýynyń asa jaýapty kezeńine sáıkes keldi. Rasynda, Astana ıdeıasynyń avtory Tuńǵysh Prezıdentimiz N.Á.Nazarbaev myń san jumysyna qaramaı, osy ýnıversıtettiń odan ári damýyn jiti baqylap otyrdy. Úkimet aldyna jańa oqý-zerthana ǵımaratyn jáne zamanaýı jataqhanalar turǵyzý máselesin qoıdym. «L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa memlekettik ýnıversıtetiniń 2001-2005 jyldarǵa arnalǵan damý Tujyrymdamasyn» ázirlep, jaýapty da mańyzdy jumysqa kirisip kettik. Fakýltetterdi irilendirip, sala-salaǵa jınaqtap, ınstıtýt dep qaıta jasaqtadyq. El men elordaǵa qajetti mamandyqtardy ashtyq. Dıplomatııa akademııasyn Eýrazııa ýnıversıtetine qostyq. Bul úderis te oqý ornynyń bedelin kóterdi. Qazir álemniń túkpir-túkpirinde júrgen dıplomattar – bir kezdegi bizdiń úmit úkilegen shákirtterimiz.
Osy kezeńde Elbasymen birneshe ret kezdesip, Eýrazııa ýnıversıtetin damytý týraly keńes aldym. Ýnıversıtetke ulttyq mártebe berilýi – Nursultan Ábishulynyń elorda joǵary mektebine degen aıryqsha qamqorlyǵy. Astana turǵyzylyp jatqan shaqta Elbasy sharshaý degendi bilmedi, kúni-túni osy qalanyń ár irgetasy, ár kirpishi, ár ǵımaraty týraly oılady desem, artyq aıtqandyq emes. Bas qalanyń bas josparyn talqylaıtyn jıyn aı saıyn ótip jatatyn.
Tuńǵysh Prezıdent dástúrli ǵylym men bilimdi damytýmen birge jastardy shynaıy azamattyq pen otanshyldyqqa tárbıeleý, ult dástúri men adamzattyq qundylyqtardy qurmetteý, jańa baǵyttardy ıgerý syndy qadaý-qadaý tapsyrma berdi.
Búginde Nazarbaev ýnıversıteti bilim-ǵylym salasynda qandaı jetekshi ról atqarsa, 2000 jyldardyń basynda Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti sondaı kóshbasshy qyzmetke ıe boldy. Osynyń barlyǵy álemdik deńgeıdegi ǵylym men bilim keńistigine shyǵýǵa qabiletti Qazaqstan jastaryn daıarlaý týraly N.Á.Nazarbaevtyń jospar-jobasy boıynsha oryndaldy. Ol kisi árkez: «Eýrazııa ýnıversıtetin álemdegi básekege qabiletti oqý ornyna aınaldyrý qajet. Jastar boıynda senim, ójettilik, tabandylyq qasıetti qalyptastyryńdar. TMD men Ortalyq Azııa ǵana emes, Eýrazııa keńistigi kóleminde aldyńǵy qatarly oqý ornyna aınalýdy temirqazyq etip alyńdar!» dep, bizdi jigerlendiretin.
2001 jyly Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń fılıalyn ashyp, Ispanııa, Japonııa, Koreıa, Túrkııa, Belarýs, Gollandııa, Germanııa, Fransııa, Danııa jetekshi ýnıversıtetterimen tyǵyz baılanys ornattyq. Tanymal ǵylym doktorlaryn shaqyryp, jańa ǵylymı mektepter qalyptastyrdyq.
Ǵylym baǵytynda da aıanyp qalmadyq. «Ejelgi túrki órkenıeti: jazý eskertkishteri» atty halyqaralyq ǵylymı forým ótkizip, álem túrkologtaryn jınadyq. Elbasynyń qoldaýymen Qazaq eli astanasynyń qaq tórine – Eýrazııa ýnıversıtetinde kóne túrki qolbasshysy Kúltegin eskertkishiniń ǵylymı kóshirmesin ornattyq. Eskertkishtiń ashylýy el Táýelsizdiginiń jarqyn belesi retinde atalynyp ótti.
Nursultan Ábishulynyń arqasynda Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde TMD elderiniń birneshe halyqaralyq saıası forýmy ótti. Saıası jıyndar men basqosýlardy eseptemegende, 2000-2004 jyldary Elbasy ýnıversıtetimizge arnaıy tórt ret kelipti. Birtýar kemeńger tulǵanyń árbir kelýi – ujym men stýdent-jastar úshin aıtýly mereke, zor qýanysh boldy.
Myrzataı JOLDASBEKOV,
Memleket jáne qoǵam qaıratkeri
Aıryqsha qamqorlyq
Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti jańa astananyń bilim-ǵylym áleýetine negiz bolý úshin ashyldy. Taǵdyrymnyń eń bir tamasha kezeńi osy oqý ornymen baılanysty. Munda tórt jyl birinshi prorektor, tórt jyl rektor boldym.
Sala basshylyǵy meniń aldyma oqý orny qurylymdyq bólimsheler men bilim úderisin aqparattandyrý, bilim alýshylar sapasyn arttyrý, halyqaralyq yqpaldastyqty damytý, Eýrazııa keńistigi ýnıversıtetterimen tyǵyz baılanys ornatý mindetin júktedi. Osynyń bári Elbasynyń sol kezdegi bilim-ǵylym salasyndaǵy konseptýaldy tapsyrmalaryna sáıkes keldi. Mamandardy sapaly daıarlaýdy qamtamasyz etý úshin ýnıversıtettiń oqý-zerthanalyq bazasyn jańartýǵa, jańa oqýlyqtar men oqý quraldaryn satyp alýǵa, ınnovasııalyq ǵylymı jobalardy iske asyrýǵa qomaqty qarjy bólindi. Biz sát saıyn Elbasynyń qamqorlyǵyn sezinip otyrdyq.
2000-jyldardyń basynda stýdentter jataqhanasy jetispedi. Shaqyrylǵan professorlardyń áleýmettik máselesin sheshý mindeti turdy. Sondyqtan shuǵyl túrde professorlarǵa arnap turǵyn úı keshenin saldyq. Qysqa merzimde M.Jumabaev kóshesi boıynan «Stýdentter úıin» turǵyzyp, paıdalanýǵa berdik.
Elbasynyń jańa astanany turǵyzý boıynsha batyl sheshimderin qoldap, biz de aldymyzǵa ambısııalyq mindetter qoıdyq. Qazaqstan men búkil TMD-da alǵash ret «Elıtalyq ýnıversıtettik bilim berý tujyrymdamasyn (2005-2015 jyldar)», «2006-2010 jyldarǵa arnalǵan L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetin damytýdyń keshendi baǵdarlamasy» syndy qomaqty qujattardy qabyldap, eleýli jumystardy atqardyq.
Qaı bastamada bolsyn, qaı eldik-aǵartýshylyq iste bolsyn súıenerimiz de, qoldaýshymyz da Tuńǵysh Prezıdent edi.
2005-2007 jyldary sheteldik tanymal áriptes-ýnıversıtetterdi tarta otyryp, elimizde alǵash ret zamanaýı magıstrler men PhD doktorlaryn daıarlaýdyń ınnovasııalyq baǵdarlamasyn júzege asyrdyq.
Ýnıversıtettiń alǵashqy 10 jyldyq mereıtoıyn – otandyq joǵary mekteptiń jańashyl belesi retinde atap ótý bizdiń tusymyzda ótkeni de – tarıhı jáne taǵylymdy oqıǵa boldy. Bul eldik sharanyń bıik deńgeıde atqarylýyn Nursultan Ábishuly ózi tikeleı baqylaýyna aldy.
2006 jyly 26 mamyrda Elbasy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń jańa oqý-zerthanalyq ǵımaratynda Qazaqstan jastaryna arnap «Innovasııalar men oqý-bilimdi jetildirý arqyly – bilim ekonomıkasyna» atty tarıhı dáris oqydy. Ult kóshbasshysy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetin «otandyq joǵary bilim flagmandarynyń biri» dep baǵalaı otyryp, jastarǵa bylaı degen edi: «Árqaısylaryńnyń janaryńnan jańany bilýge, jasampazdyqqa degen qumarlyqty, damýǵa degen jaýapkershilikti moıynǵa alýdy kórgim keledi. Qazaqstannyń básekege qabilettiligi materıaldyq baıýǵa ǵana emes, ulttyń rýhanı baıýyna jetkizýi tıis ekenin túsinseńder deımin. Bilim salasy – ulttyq qaýipsizdigimizdiń quramdas bir bóligi».
Biz tarıhı sátterdi «Eýrazııa ýnıversıteti jáne Eýrazııa álemi», «Prezıdent Nursultan Nazarbaev jáne L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti» atty kitaptarda hattap kórsettik.
Sársenǵalı ÁBDIMANAPOV,
pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, matematıka professory
Memleketshildik jolmen
2008 jyly Elbasy bizdi, ulttyq jeti ýnıversıtettiń rektoryn arnaıy ókimmen taǵaıyndaǵan saltanatta: «Álemdik qatal básekelestikte jastardy jańashyldyqqa jumyldyryp, ǵalymdardan sapaly qyzmet pen dáristi talap etińder. Ulttyq degen atqa laıyq bolyńdar!» degen edi.
Tapsyrylǵan memleketshil jumystardy ujymmen birlesip atqaryp shyqtyq. Ǵylymı keńeste bilikti ǵalymdardyń basyn qosyp, aqyldasa otyryp, josparjoba qabyldadyq. Munyń bári bilim men ǵylym salasyn jańa sapaǵa jetkizýge, bilim jáne oqý-ádistemelik baǵdarlamalar men ishki qurlymdardy álemdik ozyq tájirıbelerge saı júıeleýge baǵyttalatyn.
Birinshi kezekte zaman suranysyna oraı jańa fakýltetter men kafedralar, ǵylymı zertteý ınstıtýttaryn ashýdy, bilim berý men ǵylymı zertteý jumystaryn zamanaýı arnaǵa túsirýdi qolǵa aldyq.
Bas ǵımarattyń akt zalyna «Tuńǵysh Prezıdent aýdıtorııasy» degen ataý berip, álemge tanymal qoǵam qaıratkerleri men ǵalymdardy, mádenıet tulǵalaryn, Nobel syılyǵy laýreattaryn shaqyryp, júzdegen mańyzdy basqosýlar, jıyndar ótkizdik.
Oqý orny sapalanyp, jańarýy úshin oqytýshy-ǵalymdardy damyǵan elderdiń ýnıversıtetterine, ǵylymı ortalyqtaryna issaparǵa, taǵylymdamaǵa jiberdik. Álem Qazaq elin, onyń mádenı-rýhanı murasyn tanysyn dep, shetelderde «Abaı ortalyǵyn» ashtyq. Qazaq tilindegi oqýlyqtardyń sanyn arttyrý úshin baıqaý uıymdastyryp, avtorlaryna arnaıy qalamaqy belgiledik. Sapalandyrý jumysyn ýnıversıtet kitaphanasynan bastap, qajetti eńbekterdi Eýropa elderinen aldyrttyq. Mamandardy sapalandyrýdyń baıqaýyn ótkizip, jalaqyny kóbeıttik. Yntalandyrý maqsatynda álemdik ımpakt-faktorly jýrnaldarǵa maqala jarııalaǵan ǵalymdarǵa syıaqy tóleý tájirıbesin engizdik. Ǵalymdarymyzdyń eńbegi tuńǵysh ret Memlekettik syılyqpen marapattaldy.
Qazaqstan men Ortalyq Azııada birinshi bolyp álemdik Times Higher Education – QS World University Rankings básekesinde top bastadyq.
Iri kompanııa basshylarymen memorandýmǵa qol qoıyp, qajetti mamandardy tańdap alýyna múmkindik týǵyzdyq. Materıaldyq-tehnıkalyq bazany nyǵaıýǵa erekshe kóńil bólip, «Altyn belgi» atty Stýdentter úıin, 9 qabatty turǵyn úıdi paıdalanýǵa berdik.
Elbasyn Eýrazııa ýnıversıtetimen baılanystyratyn tarıhı oqıǵa – 2009 jyly 10 naýryzda elordada biz uıymdastyrǵan Ýnıversıtetterdiń Eýrazııalyq assosıasııasynyń HI sezi. TMD men álemge bedeldi uıym forýmynyń Qazaqstanda tuńǵysh ret ótýi el abyroıyn kóterdi. Oǵan 200-ge jýyq rektor qatysty. Sol joly Nursultan Ábishuly: «Yqpaldastyqty tek saıasatkerlerge ǵana senip tapsyrýǵa bolmaıdy. Qazirgi mańyzdy is – eýrazııalyq yqpaldastyqtyń mádenı-gýmanıtarlyq ólshemi. Bizdiń mindetimiz – baı ıntellektýaldyq murany damytý jáne jınaqtalǵan bilimdi barlyq aımaqtyń jemisti órkendeýine paıdalaný», degen edi.
Tuńǵysh Prezıdenttiń arnaıy ýnıversıtetke kelýi, álem rektorlarymen erkin suhbattasýy, Eýrazııa óńirin tolǵandyrǵan problemalardy ortaǵa salýy – sheteldik áriptesterimizdiń kóz aldynda Qazaqstan kóshbasshysynyń ǵana emes, eldiń abyroıyn kóterdi.
Baqytjan ÁBDIRAIYM,
zań ǵylymdarynyń doktory, professor
Intellektýaldyq beles
Elbasy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń negizin qalaı otyryp, astanany Aqmolaǵa aýystyrǵan kezdegi oıy – jastar kelesheginiń qamy, óńirlerdiń tepe-teńdikte damýyna qamqorlyq desek qatelespeımiz.
Bolashaq elorda bilimdi, aqyldy, zııaly qala bolýy kerek, osynyń bári aıryqsha mıssııaly ýnıversıtettiń tóńiregine toptasqany jón degen Elbasy ıdeıasy aınymaı júzege asty. Nursultan Ábishuly «Eýrazııa júreginde» atty kitabynda L.N.Gýmılev ýnıversıtetin: «Astananyń joǵary bilim júıesinde taǵy bir mańyzdy qadam jasaldy. Bilim ǵana dúnıeniń qozǵaýshy kúshi bola almaq» dep sıpattaýynyń máni osynda.
Elbasy jańa eýrazııashyldyqtyń jolyn ǵylymı-praktıkalyq turǵydan óristetýde saıasat pen bilimge qatar ıek artty. Sonyń nátıjesinde keshegi Astana, búgingi Nur-Sultan qalasy da, Eýrazııa ýnıversıteti de ulan-ǵaıyr keńistiktiń, túrli memleketter toǵysynyń ortasynda óńirlik turaqtylyq pen gýmanıtarlyq úılesimdiliktiń arqaýy bola bildi.
Búginde oqý ornynyń áleýetin UǴA akademıkteri, Memlekettik syılyqtyń, «Dostastyq juldyzy» syılyǵynyń laýreattary bastaǵan tájirıbeli professor-oqytýshylary quraıdy. Kelisimshart negizinde Italııa, Ispanııa, Iran, Ońtústik Koreıa, Túrkııa, AQSh, Japonııa t.b. elderdiń professorlary dáris oqıdy. Ispandyq Laboratorio de Internet joǵary baǵalaǵan ýnıversıtet ǵylymı kitaphanasy 1,6 mln-nan astam kitap qory bar Ortalyq Azııadaǵy jetekshi mádenı ortalyq.
Shırek ǵasyrdaǵy bilim men ǵylym, maman daıarlaý men qyzmet kórsetý salasyndaǵy jetistigimiz 2012 jyly Prezıdenttiń «Altyn sapa» syılyǵymen, TMD-nyń «Úzdik qyzmet» syılyǵymen marapattaldy.
Búginde biz – QS Top 50 Under reıtıngine engen Qazaqstan men TMD-daǵy jalǵyz joǵary oqý ornymyz. Al áıgili QS World University Ranking reıtınginde álemniń úzdik ýnıversıtetteri arasynda top-300 qataryndamyz. Joǵary oqý oryndary vebsaıttarynyń álemdik «Webometrics» reıtınginde de Qazaqstan boıynsha aldyńǵy oryndamyz. Academic University Ranking Performance Eýrazııa ýnıversıtetin Ortalyq Azııadaǵy jetekshi oqý orny qataryna qosty.
Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti – eldiń de, elordanyń da ıntellektýaldyq ortalyǵy. Nur-Sultan qalasynda ótken iri forýmdar, eldik konferensııalardyń ǵylymı-konseptýaldyq jumystaryn bizdiń ǵalymdarymyz atqardy. El tarıhynda altyn árippen jazylǵan EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń ǵylymı-mádenı-bilimı dánekerlik sharalarynyń jýan ortasynda Eýrazııa ýnıversıteti júrdi. Elbasy ıdeıasymen dúnıege kelgen «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn, el tarıhyn júıeleý men Abaı mereıtoıy sharalaryn júzege asyrýdyń ǵylymı josparyna belsene atsalystyq. Elbasy: «Eýrazııa ýnıversıteti jaǵdaıyn árqashan surap-bilip otyramyn. Zertteý ýnıversıteti bolamyn degen talaptaryńdy tolyq qoldaımyn. Innovasııasyz eshteńe joq!» dep, izgi tilegin jetkizgen-di. Memleket basshysynyń mundaı sózderi bizdi, árıne, jigerlendire tústi. Ýnıversıtettiń 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan damý strategııasynda ınnovasııa, sıfrlandyrý, halyqaralyq ıntegrasııa, áleýmettik seriktestik, bıznespen, kásiporyndarmen nátıjeli dıalog máselesin kún tártibine qoıdyq. Tehnologııalar kommersıalızasııasy men transferti de, ınnovasııalyq ekojúıe, halyqaralyq básekege qabilettilikti jetildirý de umytylmady.
Erlan SYDYQOV,
UǴA akademıgi