Tikeleı tańdaý eń saýatty jáne kásibı basshylardy anyqtaýǵa múmkindik beredi

Bul zań jobasy elimizde alǵash ret jergilikti basqarý or­ganynyń basshysyn majorıtarly saılaý júıesi negizinde h­alyqtyń tikeleı saılaýyna múm­kindik beredi. Biraq álemdik deńgeıde bul – qalypty jaǵdaı. Shetelik tájirıbege kóz júgirtip ótetin bolsaq:

Ulybrıtanııa. 2021 jylǵy jaǵdaı boıynsha Anglııada tikeleı saılanǵan 25 ákim bar. Anglııada kandıdattardy usyný ózin ózi usyný arqyly da, par­tııa­lardan kandıdattardy usy­ný arqyly da júzege asyryla­dy. Osyǵan qaramastan, úmit­ker­lerge kelesi jalpy talaptar qo­ıylady: kem degende 18 jas­­taǵy  Ulybrıtanııa azamaty bolýy tıis.

Ýkraına. 2020 jyly 25 qazanda Ýkraına turǵyndary kóptegen qalalardyń ákimderin, aýyl­dar men eldi mekenderdiń bas­shylaryn, sondaı-aq jergi­likti keńesterdiń depýtattaryn saı­lady. Halqynyń sany 90 myń­nan aspaıtyn qalalardaǵy ákim­derdi saılaý, sondaı-aq aýyl men kent ákimderin saılaý salys­tyrmaly kópshiliktiń ma­jo­rı­tarly júıesi boıynsha ótkiziledi.

Belgııada saılaý nátıjesinde jeńiske jetken partııanyń par­tııalyq tiziminde barynsha kóp daýys jınaǵan kandıdat mer  laýazymyn ıelenedi. 

Italııa men Bolgarııada bir mezgilde eki saılaý ótkiziledi: pro­porsııaly saılaý arqyly mýnı­sıpaldyq keńesti saılaıdy da,  eki raýndtyq majorıtarly júıemen ákimdi saılaıdy.

Fransııada mer mýnısıpaldyq keńestiń prezıdenti bolyp sanalady jáne janama túrde mýnısıpaldyq keńes saılaýynan keıingi birinshi apta ishinde nemese merdiń qyzmetin do­ǵa­rýy­nan keıin ótkiziletin kezekten tys jınalysta saılanǵan mýnı­sıpaldyq keńesshiler arasynan saılanady.

Jalpy jergilikti ózin ózi bas­qarý júıesin álemdik táji­rı­be negizinde qarastyratyn bol­saq, onda bul qubylystyń bir­neshe quramdas bóligi bar ekenin ańǵarýǵa bolady. Olar: aýyl áki­miniń saılanbaly bolýy, aýyl­dyq keńestiń jumys isteýi nemese azamattardyń óz erkimen aýyl jınalystaryna belsendi qaty­sýy; táýelsiz bıýdjetti qa­lyp­tastyrý jáne onyń kiris bóligin keńeıtý; jergilikti jáne joǵary organdar arasyndaǵy qaty­nastar­dyń sı­patyn ózgertý. Osylaısha, Qazaq­standaǵy aýyl basshylaryn saılaýdyń jańa júıesi eń aldy­men azamattardy sheshim qabyl­daý prosesterine tartý arqyly aýyl­dyń turaqty damýyn qalyptas­tyrý­ǵa baǵyt­talǵanyn baıqaımyz.

Birinshiden, báseń saılaý quqy­ǵyna ıe aýyl turǵyndary óz kandıdatýralaryn ózderi usyna alady. Osylaısha, saılanbaly qyzmetke júgine oty­ryp, ózin ózi usynǵan kandıdat bastapqy deńgeıden bastap, saıa­­sı proseske tikeleı qatysady.

Kandıdattardyń saılaý báse­kesine shyǵýynyń eń utymdy tá­ji­rıbesi de osy. Qazaqstan Res­­pýb­lıkasynyń zańnamasyna sáı­kes jasy 25-ke tolǵan, bilik­tilik pen bilim dárejesiniń qa­jet­ti talaptaryna saı bolatyn ár azamat báseń saılaý quqyǵyn paıdalana otyryp, óz kandıdatýrasyn usyna alady.

Ekinshiden, aýyl ákimderin tikeleı daýys berý arqyly saılaý – aýyl turǵyndarynyń tike­leı tańdaýy. Bul tusta tur­ǵyn­dar tek ákimdi ǵana emes, sonymen qatar onyń aýyldaǵy ózekti máseleler jáne olardy sheshý tásilderi qamtylǵan saılaýaldy baǵdarlamasyn da tańdaıdy.

Qazaqstan Respýblıkasynyń zań­­na­ma­syna sáıkes aýyl ákim­­­­deri­ne úmitkerler usy­ný­­­­dyń ekinshi joly – partııa­lar­­­dyń bas­­tamasymen usy­ný. Eli­­mizde tirkelgen ár saıası partııa kandıdat usynýǵa tolyq quqyǵy bar. Bul tásil kandı­dat­tardyń tereń saılaýaldy baǵ­dar­lama­sy­nyń bolýyna jáne ol baǵdar­la­many atqarýǵa qajetti saıası re­sýrs­tyń bolýyna kepil bolady.

Úshinshiden, saıası partııa­lardyń kandıdattardy usynýy partııalyq qurylys turǵysynan tómennen joǵaryǵa qaraı qa­jet. Bul jergilikti jerlerde par­­tııa­larǵa ózderiniń saılaý áleýet­terin qurýǵa jáne ıns­tıtýt­tan­dyrýǵa múmkindik beredi. Aýyl­dyq saılaýshylar óz tarapynan par­la­menttik par­tııalarǵa yqpal etý­diń qosymsha arnasyn taba alady.

Sonymen qatar elimizdiń zań­namasyna sáıkes aýyl ákim­deriniń saılaýy kezinde úmit­ker­lerdi usynýdyń taǵy bir joly bar. Eger úmitkerlerdi usyný úderisiniń aıaqtalýyna 5 kún qalǵan ýaqytta alǵashqy eki nus­qany paıdalana otyryp usy­nylǵan úmitkerler sany ekeýge jetpese, onda joǵary turǵan aýdan ákimi máslıhat ar­qyly balamalyqtyń saqtalýy úshin bir kandıdatty usynýy tıis. Bul tásil saıası plıýralızmniń saqtalýy úshin qajet.

Aýyl ákimderin tikeleı saılaý tájirıbesin engizý aýyl­dyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy­na oń áser etedi. Birinshiden, ákim­dikke úmitkerler arasyndaǵy ashyq jáne básekelestik kúres jer­­­gilikti máselelerdiń erek­she­lik­terin biletin jáne olardy sheshý­diń kiltin taba alatyn eń saýat­ty jáne kásibı basshylar­dy anyq­taýǵa múmkindik beredi. Ekin­shiden, saılanǵan ákimder ózderi­niń saılaý aldyndaǵy ýá­de­­lerin oryn­daýǵa, jergilik­ti qoǵam­das­tyq­pen baılanys or­natýǵa, son­daı-aq aýylsharýa­shy­lyq sektoryn, tý­rızmdi jáne bas­qa da sala­lardy da­mytý úshin aýyl­ǵa qa­jet­ti ınves­tı­sııalardy tartýǵa múd­deli bo­lady. Bul tur­­ǵyda saılaýdy qol­daý­dyń ke­lesi deńgeıi – ákimder qyz­­meti­niń kór­set­kishi bolady. Ta­bys­­ty bas­qa­rý­dy kórsete alǵan ákim­der­diń ke­lesi saılaýda jeńiske jetý múm­­­ki­ndigi joǵary bolatyny sózsiz.

Indıra RYSTINA,

Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Strategııalyq zertteýler ınstıtýty áleýmettik-saıası zertteýler bóliminiń basshysy