Beınekonferensııa rejiminde ótken jıyn barysynda Energetıka mınıstri Nurlan Noǵaev, Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri Beıbit Atamqulov, Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıev, «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ Basqarma tóraǵasy Almasadam Sátqalıev, Qazaqstandyq Kún energııasy qaýymdastyǵy dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Nurlan Qapenov, Total Energies Kazakhstan kompanııasynyń bas dırektory Alem Frıga-Noı baıandama jasady.
Jıyndy ashqan Memleket basshysy elimizdiń elektr energetıka salasyn damytýdyń mańyzdylyǵyn atap ótti. Búginde energetıkanyń Qazaqstan ekonomıkasyndaǵy róli zor.
– Energetıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý – basty mindettiń biri. Qazaqstanda energııany tutyný qarqyny jyldan-jylǵa artyp keledi. Biraq iske qosylyp jatqan jańa qýat kózderi oǵan saı emes. Suranystan artyq óndirilgen elektr qýaty taıaý arada sarqylýy múmkin. Shyn máninde, elimizdiń damýy energetıka salasynyń turaqtylyǵyna tikeleı baılanysty, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezıdent óz sózinde energııany tıimdi jumsaýǵa jáne únemdeýge basa mán berdi.
– Qazaqstan – álemde energııany eń kóp paıdalanatyn elderdiń biri. Bizdiń ekonomıka Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna múshe eldermen salystyrǵanda, energııany 3 ese kóp paıdalanady. Bul rette bizdiń ishki jalpy ónim qurylymynda qyzmet kórsetý sektorynyń úlesi basym. Bul ónerkásiptik kásiporyndardyń negizgi qory men qural-jabdyqtary Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń jáne álemdegi basqa da ozyq elderdiń zamanaýı standarttaryna saı kelmeıdi degendi bildiredi. О́nerkásibimizdiń negizgi qorlaryn shynaıy jańǵyrtýdyń ornyna, kóbinese kózboıaýshylyq jasalady, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev tarıfterdiń ádildigi men qoljetimdiligin mańyzdy ekonomıkalyq jáne áleýmettik másele dep sanaıdy. Pandemııanyń teris áserin tómendetý maqsatynda osy jyldyń 1-toqsanynyń sońyna deıin barlyq tarıf túrleri keıinge shegerildi. Sonymen qatar, tarıfterdi únemi bir deńgeıde ustap turý múmkin emes. Tarıfter dáıekti shyǵyndardy jabýǵa jáne salanyń damýyna múmkindik týǵyzýy tıis.
– Ádette tarıfterdi qymbattatý máselesi bastapqyda bıznes pen bıýdjettik uıymdarǵa júkteletini jasyryn emes. Jekelegen aımaqtarda onyń aıyrmashylyǵy 400 paıyzǵa jetedi. Bul naryqtyń damýyna kesirin tıgizip qana qoımaıdy, energııany únemdep tutynýǵa da esh paıdasyn tıgizbeıdi. Energııany tıimdi paıdalaný jáne ony kóp tutynýdy tómendetý mindeti oryndalmaı otyr. Eger elektr qýaty bosqa ysyrap bolsa, onda óte qymbat energııalyq tıimdi materıaldar men qural-jabdyqtardy paıdalanýdyń ne qajeti bar? Sonymen qatar ataýly áleýmettik kómek kórsetýdiń basty qaǵıdaty saqtalmaýda. Osyndaı keleńsizdiktiń nátıjesinde, shyn máninde, kómekke muqtaj sanatyna jatatyn azamattar qajetti kólemde jeńildik almaıdy, – dedi Prezıdent.
Memleket basshysy qýat beretin jańa kózderdi jańǵyrtýdyń jáne iske qosýdyń mańyzdylyǵyn atap ótip, Almatydaǵy ekinshi JEO-ny gazǵa kóshirý jobasyna arnaıy toqtaldy.
– Bul máseleniń strategııalyq máni bar. Almaty qalasynyń ekologııasy jáne turǵyndardyń turmys sapasynyń jaqsarýy atalǵan problemanyń sheshilýine baılanysty. Sondyqtan, Úkimetke, «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qoryna ákimdikpen birlesip, ekinshi JEO-ny jańǵyrtý jobasyna qatysty máseleni túbegeıli naqtylaýdy jáne ony jýyq arada iske asyrýdy tapsyramyn. Muny odan ári soza berýge bolmaıdy, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysynyń aıtýynsha, álemde ónerkásip pen ekonomıkany kómirteginen ada qylýdyń ornyqty úrdisi baıqalady. Eýropalyq odaqqa múshe elderde parnıktik gazdardyń qaldyǵyn 2030 jylǵa qaraı 55 paıyzǵa azaıtý josparlanýda. 2023 jyldan bastap Eýropalyq odaqta kómirtegi salyǵy (carbon tax) engiziledi. Bul qazaqstandyq ónimniń eksportyn edáýir qıyndatýy múmkin. Jańa jaǵdaılarǵa baılanysty taýarlarǵa qoıylatyn tehnıkalyq reglamentter, standarttar men talaptar ózgeredi.
– Álemdik damýdyń qazirgi kezeńinde kez kelgen eldiń mártebesi, bedeli, soǵan sáıkes halyqaralyq múmkindikteri, kóp jaǵdaıda, kómirtegiden ada álemdik ekonomıkaǵa qosqan úlesi boıynsha aıqyndalatynyn túsiný mańyzdy. Atap aıtqanda, bul – elimizdiń Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna qabyldaný múmkindigin anyqtaıtyn ólshemderdiń biri, – dedi Memleket basshysy.
Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha Qazaqstandy 2050 jylǵa deıin kómirtegin az paıdalanyp, damytý tujyrymdamasy ázirlenip jatyr. Sondaı-aq Úkimet Elektr energetıkasyn damytý jónindegi ulttyq jobany pysyqtaýda, elimizdiń 2035 jylǵa deıingi energııalyq teńgerimi daıyndalýda.
– Qazaqstanda negizgi energııa qýatyn beretin nysandar, onyń ishinde, jylý stansalary 40 jyldan astam ýaqyt jumys isteıdi. Sarapshylardyń málimetine sáıkes, olardyń 50 paıyzdan astamy tozǵan. Bul elektr stansalaryndaǵy tehnologııalyq zań buzýshylyqtardyń artýyna ákep soqtyrady. 2019 jyly – 4010, 2020 jyly – 4458 zań buzýshylyq tirkelip, onyń ósim deńgeıi 11 paıyzǵa artqan. Energııa kózderine aýqymdy tehnıkalyq aýdıt júrgizý qajettigi týyndap otyr. Biz energııa qýatyn beretin stansalardyń qaı jerde jáne qashan iske qosylatynyn nemese isten shyǵatynyn, sondaı-aq olardyń jóndeletin, jańǵyrtylatyn ýaqytyn anyq bilýimiz kerek, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Qazaqstan jańartylatyn jáne balamaly qýat kózderin damytýǵa naqty baǵyt aldy. Elimiz jalpy energııa teńgerimi qurylymyndaǵy jańartylatyn qýat kózderiniń sapaly ósimin 3 paıyzǵa jetkize aldy.
– Buǵan deıin biz bul kórsetkishti 2030 jylǵa qaraı 10 paıyzǵa deıin jetkizýdi maqsat ettik. Jańa jaǵdaılardy jáne qazirgi oń qarqyndy eskere otyryp, elektr qýatyn beretin stansalardaǵy jańartylatyn qýat kózderiniń úlesin 2030 jylǵa qaraı 15 paıyzǵa deıin jetkizýdi mindetteımin, – dedi Memleket basshysy.
Prezıdenttiń paıymdaýynsha, Qazaqstan qýat kózderi boıynsha baı el bolǵandyqtan, bolashaqta jańa energetıkadaǵy jetekshi ornyn saqtap qalýy tıis.
– Jańartylatyn qýat kózderi jobalaryndaǵy qazaqstandyq ónimniń úlesi áli de óte az. Kózdiń jaýyn alatyn jańa stansalardy salýdy úırenip qana qoımaı, jergilikti óndiristi, ǵylym men tehnologııany damytyp, bilikti otandyq kadrlardy daıarlaý qajet. Áıtpese, tarıfter arqyly tólem jasap, sheteldik taýarlar men tehnologııalarǵa búkil el úles qosady. Úkimetke jańartylatyn energııa kózderi men jalpy energetıka salasyndaǵy ozyq halyqaralyq oqshaýlaý tájirıbesin muqııat zerttep, paıdalanýdy tapsyramyn, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev halyqty jańartylatyn qýat kózderin paıdalanýǵa yntalandyrý qajet ekenin atap ótip, «aqyldy» qalalardy damytý aıasynda kún panelderi men shaǵyn stansalardy paıdalanýdyń qanatqaqty jobalaryn júzege asyrýdy usyndy.
– Men taza energetıkany jáne jalpy jasyl tehnologııany jaqtaımyn. Jańartylatyn qýat kózderin paıdalanatyn elektr stansalaryn salýdy qoldaımyn, – dedi Memleket basshysy.
Memleket basshysy atom energetıkasynan aldyn ala bas tartý durys emes ári qate degen mamandardyń pikirimen kelisti.
– Búkil damyǵan álem atom energııasyna ıek artady. Bul rette úreıge boı aldyrý orynsyz. Degenmen, turǵyndar arasynda túsindirý jumystaryn tabandy túrde júrgizý qajet. Atom stansalarynyń qurylysyn bastaýǵa asyqpaımyz, alaıda bul isti keıinge ysyrýǵa da bolmaıdy, – dedi Prezıdent.
Memleket basshysy óz sózinde elektr jelileri kompanııalarynyń jumysyn retteý qajet ekenin atap ótti. Úkimet pen oblystardyń ákimdikterine elektr jelilerin kezeń-kezeńimen jańartý úshin keshendi sharalar qabyldaý tapsyryldy. Budan bólek, kadr máselesi de óte ózekti bolyp otyr.
– Qazaqstanda energetıka salasy boıynsha maman daıarlaıtyn 24 joǵary oqý orny bolǵanyna qaramastan, elektr monterleri, joǵary voltti jelilerdi jóndeýshiler men basqa da jumysshy mamandar tapshy. Injenerlik-tehnıkalyq qyzmetkerlerdiń ortasha jasy – shamamen 50 jasta. Onyń ústine, bul saladaǵy qyzmetkerlerdiń eńbekaqysy da tómen. Sonyń saldarynan 2015-2020 jyldar aralyǵynda kadrlardyń turaqtamaýy 4 paıyzdan 15 paıyzǵa deıin jetti. Bul máseleni jedel túrde sheshý kerek. Áıtpese, birneshe jyldan keıin kadr tapshylyǵy máselesi ýshyǵa túsedi. Úkimetke osy saladaǵy kásibı mamandardyń áleýetin jáne básekege qabiletti eńbekaqy tóleý deńgeıin qalyptastyrý úshin sharalar qabyldaýdy tapsyramyn, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy atalǵan salany damytýǵa halyqaralyq ınvestorlardy tartý mańyzdy mindet ekenin aıtty. Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha Birikken Arab Ámirlikteri, Fransııa jáne Eýropanyń basqa da memleketteriniń ınvestorlarymen kelissózder júrgizilýde.
– Turaqty jabdyqtaý, tarıfterdiń qoljetimdiligi – ulttyq básekege qabilettiliktiń basty komponentteri. Sondyqtan elektr energııasynyń qunyn ádiletti naryq qunyna negizdeý mańyzdy bolyp otyr. Búginde elektr qýatynyń kóterme naryǵynda úsh-aq kompanııa ozyq tur. Olar naryqtyń 70 paıyzyn qamtıdy. Muny sonshalyqty durys deýge kelmeıdi. Elektr qýatynyń kóterme saýdasyndaǵy ekijaqty sharttar jańadan ashylǵan satyp alýshy kompanııalarǵa kedergi keltirip, elektrmen qamtýdyń bólshek saýda naryǵyndaǵy básekeniń damýyna tosqaýyl bolyp otyr. Bul tutynýshylar úshin baǵanyń qymbattaýyna alyp keledi, – dep atap ótti Prezıdent.
Energetıka mınıstrligine Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttigimen birlesip, atalǵan máseleni muqııat pysyqtaý tapsyryldy. Budan bólek, Úkimetke parnıktik gazdardyń qaldyqtaryna kvota satý júıesin qaıta iske qosýdy qamtamasyz etý qajet.
– Álemde energııany generasııalaýdyń jáne saqtaýdyń jańa tehnologııalary paıda bolyp, aprobasııadan ótkizilýde. Tehnıkanyń tym jyldam damyp jatqanyn eskersek, bul da jýyq arada qoldanysqa enýi múmkin. Atap aıtqanda, sýtegi qýatyn damytý qarqyn ala bastaıdy. Biz buǵan daıyn bolýymyz qajet. Mundaı tehnologııalarmen jumys isteı alatyn mamandar tobynyń bolýy mańyzdy. Jańa energetıka jónindegi quzyret ortalyǵyn ashýdy usynamyn. Onda energetıka salasyndaǵy joǵary tehnologııalyq ınnovasııalardy paıdalaný tájirıbesi synaqtan ótetin bolady, – dedi Memleket basshysy.
Prezıdenttiń pikirinshe, halyq sanynyń artýy jáne ekonomıkanyń ósimi jańa qýattardy engizýdi talap etetini sózsiz. Alaıda, múmkindikter shekteýli. Sondyqtan ekonomıkanyń energııa syıymdylyǵyn azaıtý – mańyzdy mindet. Ony sheshý taýarlarymyzdyń jáne tutas salalardyń básekege qabiletti bolýyna tikeleı áser etedi. Memleket basshysy Úkimetke atalǵan máseleni baqylaýda ustaýdy tapsyrdy.
