Táý eter Táýelsizdigimiz

Tap osy kúni, taýsylyp sóıleı­tin­derge tanym bar. Tıtyqtaǵan tylda tir­lik etip, kórmekti kórgen, bir qala men bir qalanyń arasyn jalań aıaq ba­ǵyn­­dyr­ǵan adamsha tebirenedi. Men bilsem, azat­tyqtyń ár tańy uly. Son­da mań­daıǵa bitken baǵymyzdy qadiri­ne jetý úshin qansha ýaqyt kerek. Erkin­dikke ma­sat­tanǵan jańa býynnyń dıdarynda bir nemquraılylyq bar sekildi. Ol – jaýap­kershiliktiń joqtyǵy. Iаkı, qarqyl­dap kúlip, sańqyldap sóılep daǵdylanǵan jańa tolqyn keıbir dú­nıeniń baıybyna bara bermeıtindeı kórinedi. Bul sonaý qaharly jyldarda taǵdyrǵa tabanyn qarytqan, qara sýdan basqa túgi joq qara qazanǵa uzaq telmirgen táýelsizdikke deıingi býyn ókilderiniń áńgimesi.

Iá, osy mánzeldes pikirlermen jıi ushyrasamyz. О́tken men búginniń oı-sanasyndaǵy qaıshylyqtar qaqtyǵysy deımiz-aý, alaıda soǵystyń azabyn so­ǵysqa barmaı-aq kórgen úlkenderdiń biz­dińshe uıaty bıik, tolǵamy durys. Baba­myzdyń kórgenin – atamyz, atamyz­dyń kórgenin – ákemiz, ákemizdiń kórgenin – biz aına-qatesiz basymyzdan keshpesek te, zamannyń aýqyma qarap oı qorytýǵa, pálsapa órbitýge bolady. Beıbit kúnniń qazirgi jaınaǵan aspanyn, mamyrajaı mynaý kúıin nege emirene jyrlamasqa.

Búginde shyny kerek, memleket pen aza­­mattyq qoǵam, bılik pen halyq ara­syn­­daǵy yqpaldastyqty nyǵaıtatyn demokratııalyq óris keńeıdi. Keńeıe bermek. Sonyń nátıjesinde azamat – qoǵam – memleket keskindemesindegi barlyq býnaqtyń saıası jasampazdyǵyna jańa qarqyn bitip, kózqarastar ózgerdi. Shynynda, táýelsizdik tóbeden túspeıdi. Aıtýǵa jeńil bolǵanymen, salmaǵy aýyr sóz. Bizdiń jas memleketimiz jartasy kóp, aǵyny qatty tar buǵazben alǵash alys saparǵa shyqqan keme sııaqty. Táýbe, tumsyǵymyz tasqa tımeı, ilgeri jyljyp kelemiz. Sony qamtamasyz ete alatyndaı syndarly saıası aqyl tabyl­ǵanyna, ony uǵyp quptaı alatyn uǵym­tal halyq baryna shúkir. Aldaǵy qur­ban urpaqtyń zaıa taǵdyrynyń ashy taǵylymy beker ketpepti. Sony názik sezinip, jiti túsiner alǵyr urpaq bar eken. Sonyń nátıjesinde keshegi keńestik keńistikte lapyldaǵan ultaralyq janjaldar ­men saıası beıbastyqtar órtinen aman shyqtyq.

Tarıh tolqynyn artta qaldyrǵan bizdiń kememiz máńgilik úmit jaǵalaýy­na jaqyn qaldy. Bundaı kezde jaýap­ker­­shilik burynǵydan da arta túsedi. О́ıt­keni syn kezeń áli ótken joq, ta­rıh­­tyń aldan qansha talqysy tosyp tur­­ǵanyn eshkim bilmeıdi. Sonda qal­tyl­­daq qaıyqtyń kebine túspes úshin táýel­sizdik alǵannan bergi az jyl ishinde jınaq­tal­ǵan taǵylym men tájirıbeni jete ba­ıyp­tap, ádil baǵalaǵanymyz abzal. Budan ári qaraı da tizginimizdi sol talaı ty­ǵy­ryqtan aman alyp ótken saıası realızm men memlekettiligimizdiń, demokratııa men reformanyń múddelerin qorǵaýdaǵy azamattyq tabandylyqty senimdi hám bekem ustaǵanymyz durys bolary sózsiz.

Endi, aınalamyzda bolyp jatqan qıly oqıǵalarǵa kózapara qaraıyqshy. Kókte bir Qudaıǵa, jerde bir ózińe ǵana senim artyp ǵumyr keshken halqymyzdyń ymyraǵa bekýi qaıran qaldyrady. Buıyrǵan baqyttan tatyp, buıyrmys yrzyqqa bas salmaı, súıgizgen urpaǵyn súıip, ólsheýli ǵumyrǵa peıil bolýdan basqanyń bári ımansyzdyq sanaǵan babatanym jaqsylyqqa jolbasshy bolyp keledi. Oǵan «shúkir» demesimizge bolmas. Kóńilge medet qylarymyz tek bir bul emes. Eń bastysy, jańa ǵasyr men jańa myńjyldyqqa egemen el, táýelsiz ult bolyp attadyq. Buǵan jetken de bar, jetpegen de bar. О́ıtip, bireýdi kó­rip shúkir etip, bireýdi kórip pikir etý úshin de ótkenge oı, búginge kóz ji­berý­ge týra keldi. Ol úshin, eń aldymen, bir su­raqqa ishteı jaýap berýimiz qa­jet. Ár­qaı­sysymyz, jeke-jeke. «Bul me­reı­li mezetke qalaı jettik?» degen saýal sanaǵa únemi tóńkeris ákelip, kúnde kó­ńil túkpirinde uıalaǵan úlken maqsatqa qoz­ǵaýshy kúsh bolýy shart. Sonda ǵana táýel­sizdiktiń qýatyn sezine alamyz.

Árıne, órkenıetti el bolǵan soń bos­tandyqtyń bozala tańynda aq boz at­qa minip, qyr basynan kóringen qyzyr qýanyshymyzdy qushqymyz keledi. Kók týymyzdy kótergen baba keıpi qashanda júrekte. Onyń aldynan júgirip, aıaǵyn qushýǵa barmyz. Úzeńgisine jabysyp, áke­den balaǵa aýysyp kele jatqan saǵy­ny­shymyzdy basqymyz keledi. Aq jol ústind­egi búgingi býyn adamgershilik pen azamattyq, jańartýshylyq pen jasam­pazdyq álippesin jetik meńgerip, jemisti júzege asyraryna senemiz. Muny jete uǵynyp, tereń túsinip otyrǵan dana halqymyz bar. Azattyq qazaqtyń ejelgi armany edi. Tarpań da talaıly tarıh­tyń nesheme burylysynda el azattyǵy úshin talaı tarlannyń taqymy terden keppe­di. At ústinde ótken ǵasyrlar kóp boldy. Bostandyq úshin kúreste aıryqsha qylysh sermep, bir adym jer úshin basyn báıgege tikken batyrlar dúnıeden ótti. Qanshamasy ult úshin urys salyp júrgende qapy ketti. Árıne, bári búginde taýsylmas ańyzǵa aınaldy.

Bertinge deıin alyp ımperııanyń tusaýynda boldyq. Alash arystarynyń temir tusaý adymyn ashtyrmady. Júıe jep qoıdy. Odan keıin Jeltoqsan oqı­ǵasy jiger berdi. Jańa dáýirdi ań­sadyq. Aqyry keńes ıdeologııasynyń saǵy syndy. Sol ólara kezeńde ıperııanyń irgesi qulaǵanda qıyn da kúrdeli ótke­lek­terdiń bel ortasynda júrip óz táýel­sizdigimizdiń otyn jaqtyq. Elba­sy­nyń janqııar áre­keti aınalyp kelgende elimizdiń paıda­syna sheshildi. Keńestik júıeniń eń názik, eń talma býy­ny bolyp esepteletin respýblıkanyń táýelsizdený úderisi eshqandaı jaı­basarlyqqa barmaı, shalys qımylǵa urynbaı, beıbit pikirtalas arqyly salıqaly da ustamdy baǵyt tań­daǵany ózge eldi eleńdetti. Odan arǵy re­­for­malar sol baǵdar sheńberinde sa­byr­­­ly qoldarǵa aýysty. Sol sebepti tá­ýe­l­­­­siz­dik týrasynda sóz qaýzaǵanda El­­ba­sy­­nyń eren eńbeginen aınalyp kete almaımyz.

Bul jaıynda Elbasymyz: «Keńes Oda­ǵynyń kúıreýi – jalpy ımperııa ataý­lynyń tabıǵatynan týyndaıtyn zańdy qory­tyndy. Árıne, ártúrli jaǵdaıat sáti­men qabysa kelgende, Keńes Odaǵynyń son­daı memleket túrinde ómir súrýin uzar­ta túsýge de bolar edi. Oǵan meniń úles qo­sýym da múmkin edi. Biraq tarıhtyń ózin­dik damý zańdylyqtary bar, son­dyqtan men ol memlekettiń tarar tu­syn­­da ózime usy­nylǵan qyzmetterde jumys isteýge týra kelmegenin taǵdyr­dyń maǵan jasalǵan jaqsylyǵy dep bile­min. Eń qıyn, eń kúrdeli kezeńde bar qajyr-qaıratym, bar bilik-bilimim Qazaq­stannyń memlekettik múddesine baǵyttalǵanyna razylyq bildiremin», deıdi tereńnen tolǵanyp.

Shyndap kelgende, jas egemendik pen qaz-qaz turyp kele jatqan demokratııaǵa, ásirese alǵashqy onjyldyqtar tym qıyn soǵady. Boljamdasaq, birinshiden, onymen baılanysty qoǵamdy túbegeıli jańartý – bir aıdyń ǵana nemese bir jyldyń ǵana isi emes. Ekinshiden, máse­leniń mán-jaıyn birden túsiný kim-kimge de ońaı soqpaıdy, úshinshiden – osy ýaqyttyń ishinde urpaqtar aýysa­dy. Osynyń bári egemendik jo­lyn­­daǵy alǵashqy baspaldaqtar. Elbasy­nyń: «Ekonomıkaǵa qolaıly jaǵdaı jasalýy úshin elimizdegi kóp ultty jurt­shylyqtyń tynyshtyǵy úshin KSRO-ny qaıta ózgertip qalyptastyrýǵa, ony shyn mánindegi egemen elderdiń erkin odaǵy retinde jańash qaıtadan qurýǵa áreket et­tik. Bul saıa­sattan biz uttyq. Sebebi, esh­kim bizge ishimizde de, syrtymyzda da aıyp taǵa almady. О́z táýelsizdigimizdi daý-da­maısyz jarııaladyq» deıtini de sodan.

Memleket jáne qoǵam qaıratkeri Saýytbek Abdrahmanov Elbasy jaıly jazbasynda: «Sizdiń óz ómirińiz jaıyn­daǵy suhbat kitabyńyz qaı jaǵynan qaraǵanda da paıdaly, qajetti bolaryna senemin. Jasyratyny joq, hal­qy­myzdyń bári bizdeı búgingi beıbit, baqýat ómirdiń qandaılyq qıyndyqpen kelgenin jetik bile beredi, qadirine tolyq jetedi dep aıta almasaq kerek. Osynyń bári ózinen ózi kelip jatqandaı, solaı bolýǵa tıistideı kóretinder kezdespeıdi emes. Aınalasy jıyrma shaqty jylda bizdiń jaǵdaıymyzda Amerıkadaı arshyndap ketý, Japonııadaǵydaı jaınaı qalý múmkin bolmaıtynyn túsinbeıtinder de tabylady. Bul turǵydan qaraǵanda Sizdiń ómirińiz jaıyndaǵy áńgime eń aldymen jas oqyrmandar úshin kerek» dep aıtypty. Bizdiń maqalamyzdyń ekin­shi abzasynda aıtqan oıymyzǵa astar bolǵan osy pikir edi. Táýelsizdikti hám tulǵany qadirleý.

Osydan-aq ańǵarýymyzǵa bolady, elimizdiń san ǵasyrlyq tarıhynda maq­tanysh tutar, búgingimiz ben kele­shegimiz úshin ǵıbrat alar, keýdemizge qınal­ǵanda úmit otyn jaǵar oqıǵalar kóp bol­ǵandyǵyn. Rasynda, Otan aldyn­daǵy adal qyzmetinen úlgi alar uly tul­ǵa­lardy az emestigin. Qazaqtyń ult bolyp uıysýy men onyń ulan-ǵaıyr ata-qonysynyń qalyptasýyn, ulttyq mem­lekettigimizdiń bastaýyn syzǵan, ózi otyr­ǵan taǵy emes, bılep otyrǵan hal­qy­nyń baǵyn oılaǵan alyptardyń ómiri úlken ónege. Ásirese jastar úshin, biz úshin.

Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynyń qo­ry­tyndysynda: «Memleket pen ult qu­rysh­tan quıylyp, qatyp qalǵan dúnıe emes, únemi damyp otyratyn tiri aǵza ispetti. Ol ómir súrý úshin zaman aǵymyna sanaly túrde beıim­delýge qabiletti bolýy kerek. Jańa jahan­dyq úrdister eshkimnen suramaı, esik qaqpastan birden tórge ozdy. Son­dyqtan zamanǵa sáıkes jańǵyrý min­deti barlyq memlekettiń aldynda tur. Synaptaı syrǵyǵan ýaqyt eshkimdi kú­tip turmaıdy, jańǵyrý da tarıhtyń ózi sııaqty jalǵasa beretin prosess. Eki dáýir túıisken óliara shaqta Qazaqstanǵa tú­be­geıli jańǵyrý jáne jańa ıdeıalar ar­qyly bolashaǵyn baıandy ete túsýdiń teń­dessiz tarıhı múm­kindigi berilip otyr. Men barsha qazaq­standyqtar, ásirese jas ur­paq jańǵyrý jónindegi osy­naý usy­nys­tardyń mańyzyn tereń túsi­nedi dep senemin. Jańa jaǵdaıda jań­ǵyrý­ǵa degen ishki umtylys – bizdiń damýy­myzdyń eń basty qaǵıdasy. О́mir súrý úshin ózgere bilý kerek. Oǵan kónbe­gen­der tarıhtyń shańyna kómi­lip qala beredi», dep keńinen tolǵan­dy. О́te áser­li tolǵam. Qoǵam rýhanı jiger­len­beı, babatanymdy boıyna sińirmeı erkin ómir súre almaıdy. Eshqashanda.

Mynany umytpaıyqshy, ata-baba­lary­myzdyń halqymyzǵa tán ózin­dik sharýashylyq júrgizý júıesin qa­lyp­tas­tyrdy. Tańǵajaıyp etno­má­denı úlgilerin jasaý arqyly álem­dik órk­enıetke qosqan úlesi mol. Batyr­lary­myzdyń jer men el táýelsizdigin, ata-qonys tutastyǵyn syrtqy hám ishki jaý­lardan qorǵaǵany urpaqqa rýhanı dárýmen. Jaý qolyna toıtarys bergen handar men olarǵa el men memle­ket tur­ǵysynan aqyl-keńes bergen, kem­shilikti aıta bilgen uly bıler dástúrleri de janǵa azyq.

Osynshama, keń jerdi násip etken Táńirge táýbe! Ushqan qustyń qanaty talatyn osynaý ulan-ǵaıyr Altaı men Atyraý aralyǵyn ata-babalarymyz aq bilektiń kúshimen, aq naızanyń ushy­men qorǵap kelgeni el jadynan óshpek emes. Endigi mindet sol jerdi saqtap qalý. Qazynamyzdy keleshek qamy úshin qadir­lep, berekemizdi buzbaý. Saǵyt sa­ıyn san qubylǵan dúnıeniń tilin tabý úshin táýelsizdigimizdi qadirleı bilýimiz shart. Keshegi babalar ańsaǵan arman búgingi urpaqtyń basty muraty. Egemendik – el besigi, al sol besikti terbetetin siz ben biz.