Emildi en jaılaǵan qanattylar
Sáskeniń kezi. О́zenniń kólge quıar tusyndaǵy qustardyń sańqylynan qulaq tunady. Azan-qazan. Aıdynnyń betin syza júzgen qasqaldaq qamystyń arasyna enip bara jatqanda zeńgir kókte toptasyp júrgen birqazandardyń eki-úsheýi qanatymen sýdy sabalaı kólge qondy. Sóıtkenshe bolǵan joq, shańq-shańq etken shaǵala shabaq ilip, kóz ushyndaǵy aralǵa aǵarańdaı ushty. Tańerteń jol boıyndaǵy qos tyrnany sýretke túsiremiz dep beker jantalasyppyz. Biz kelgen jer beıne bir qus bazaryndaı. Aqqýy ushyp, qazy qonyp jatyr. Aqbas tyrnalary Emildiń boıynda erkin oınaqtaıdy.
– Qustyń bári osynda. Aqqý, úırek, aqqutan, tyrna, shaǵala, saryala qaz... Aq quıryqty sý búrkitke deıin bar. Kezinde balyqty osy qurtty dep, aýlaýǵa ruqsat beripti. Sodan azaıyp ketken. Qazir – Qyzyl kitapta. Sóıtse, balyqty qylǵytatyn birqazandar ǵoı deımin. Olar kóktemde ushyp kelip, juptasyp, eki-úsh jumyrtqa salady. Bir qyzyǵy, analyǵy men atalyǵy kezektese basyp, 30-35 kúnnen keıin balapan shyǵarady. Balapandary eki aıdan soń emin-erkin ushady. Qazaqstan boıynsha buıra jáne qyzǵylt birqazan bolsa, ulttyq parktiń aýmaǵyn ekeýi de mekendeıdi, – dep tabıǵat jaıly áńgime aıtyp kele jatqan ǵylymı qyzmetker Rınat Qabsametov kilt toqtady. – Áne-áne, – dedi sybyrlaı.
Moıyn soza qarasaq, qos aqqý sý betinde teńselip júr. Kúbir-kúbir sóılesip kele jatqanymyzdy estidi me, ózendi órleı júzdi. Jaǵalaýmen mysyq tabandap biz kelemiz. Aıaqtyń asty kebir topyraq. Shól daladaǵydaı jarylyp ketken. Aqqýlardan kóz almaı kele jatqanymyzda, aldymyzdan pyr etip aqqutan ushpasy bar ma. Selk ettik. Qas qaǵym sátte kókjıekke sińip ǵaıyp boldy. Qorǵaýǵa alynǵan soń shyǵar bálkim, qanattylardyń munshama kóbeıgeni. At shaptyrym aýmaqtan ǵana san túrli qustardy buryn-sońdy kezdestirmeppiz. Iri qustarǵa mán berip, usaq-túıekti kózge de ilgemiz joq. Áıtpese, jer baýyrlap qarlyǵashtar ushady, qaratorǵaılar saıraıdy.
Ulttyq park qurylyp, Tarbaǵataıdyń kúngeıi erekshe qorǵaýǵa alynǵaly eki-úsh jyl ǵana boldy. Osy ýaqyt ishinde qujattary rettelip, kerekti mamandar jumysqa tartyldy. Inspektorlar ózderine bekitilgen aýmaqty qyzǵyshtaı qorı bastaǵan soń ańshy ataýly myltyqtaryn súıep qoıýǵa májbúr bolǵan. Qazir qoryq aýmaǵynda túlki túgili tyshqan atýǵa ruqsat joq. Bári zańmen bekitilgen.
Tym bolmaǵanda balyq aýlaýǵa bolatyn shyǵar deımiz ǵoı osy aýmaqtyń ınspektory Mereı Dáldirbaevqa. Sóıtsek, jergilikti turǵyndarǵa 5 kıloǵa deıin ruqsat bar eken. Kóbinese qarmaqqa taban, sazan, móńke, kókserke syndy balyqtar ilinedi. О́zen boıynda eki-úsh saǵat júrip, «balyǵy taıdaı týlaǵan, baqasy qoıdaı shýlaǵan» óńir ekenine kóz ábden jetti.
Kún jelkeden túskende, keri qaıtqanbyz. Keri qaıtqanda, qol sozym jerden sibir eligin kórdik. Alańsyz jelip kele jatqan. Biz mingen kóliktiń dúrilin estı sala, eki orǵyp, ormanǵa kirip joǵaldy.
– 143 500 gektardaı parktiń aýmaǵynda qustyń 272 túri kezdesse, jortyp júrgen ańnyń túri 370-ten asady. О́simdiktiń 1 640 túri bar. Onyń 35-i «Qyzyl kitapqa» engen. 169 túrli ósimdik tek Tarbaǵataı taýyna tán. Sońǵy jyldary ǵalymdardyń zertteýimen taǵy 3 túrli ósimdik anyqtaldy, – deıdi Ulttyq parktiń ǵylym, aqparat jáne ekologııalyq monıtorıng bóliminiń basshysy Jańylhan Álimseıitova.
Park qyzmetkerleri jol-jónekeı erekshe ósimdikterdiń gúldep turǵan ýaqytyn dápterge tirkep, jan-jaǵynan sýretke túsirip alyp otyrdy. Qyzǵylt qoshqyl gúlderi tógilip turǵan anaý aǵash Tamarıks dep atalady. Aıtýlarynsha, sortań topyraqta ósedi. Afrıkanyń sahara dalasynda kóp kezdesetini de sondyqtan ǵoı.
Jalpy, Úrjar – túgin tartsań maı, gúlin tartsań bal shyǵatyndaı óńir. Shybyq shanshysań, nýǵa aınalady. Olaı dep otyrǵanym, jolaı Qarabulaqqa burylǵanbyz. Aýyldyń ór jaǵyna ulttyq park qyzmetkerleri sonaý Katonqaraǵaıdan shyrsha alyp kelip, otyrǵyzyp jatyr. Altaıdyń jelegi Alakóldiń jaǵasyn jersine me deımiz ǵoı.
– Áli-aq jaıqalyp ketedi. 2 myń túp shyrsha otyrǵyzdyq. On gektar tálimbaqty bıyl osy Qarabulaqtan ashtyq. Jartysy – jemis aǵashtary. Ishinde Úrjardyń brendine aınalǵan sıvers almasy da bar. Sonymen qatar Álet ýchaskesine de otyrǵyzamyz. Ol jaqta alma baǵy da jaıqalyp tur. Al Qarabulaqta qysy-jazy sý bar. Bir jaǵynan aýyldyqtardy jumyspen qamtımyz. Baq keńeıgen saıyn jumys orny da kóbeıe túsedi, – deıdi Tarbaǵataı memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń dırektory Álibek Toqymtaev.
Park basshylyǵy pıtomnık ashyp, ár túrli aǵash otyrǵyzǵandaǵy maqsattary – aýdannyń kógaldanýyna az da bolsa úles qosý. Sondaı-aq erteń aǵashtardyń ózegi bekip, jaıqalǵan soń aýdan turǵyndaryna satyp, parktiń qarjy qoryn molaıtý.
Qar barysy Qarabasty mekendeı me?
Ertesi jer betine jaryq túser-túspesten Maqanshy aýylynyń tusyndaǵy týrıstik marshrýt – Qarabas taýyna asyqtyq. Tarbaǵataı ulttyq parkiniń aýmaǵynda Qarabastan bólek taǵy úsh baǵyt bar – Álemdi, Álet, Qýsaq. Onyń bárin bir kúnde aralap shyǵýǵa aıaǵymyz jete qoımas. Ázirshe, teńiz deńgeıinen 1500 metr bıiktiktegi Qarabastyń quzar shyńyna shyǵyp, arqarlardy rásimge tartsaq, táýbá dep kelemiz. Biz bet alǵan bıik – Tarbaǵataıdyń silemi emes, óz aldyna jeke turǵan taý. Qystaı basynda qar jatpaǵan soń Qarabas atalyp ketse kerek. Tuıaqtylardyń qystap shyǵýyna da qolaıly.
«Tarbaǵataı memlekettik ulttyq tabıǵı parki» degen belgiden ótken soń kólikten túsip, atqa qondyq.
– Arqarlar qazir soqpaqtyń boıynan alystap ketken shyǵar. Qatpar taýdyń jyqpyl-jyqpylyn atpen aralap kóreıik, – degen ınspektor Farhat Hıhmatalımov shý-shýlep jol bastady. – Eı, sen qysta kelshi, «snegohodpen» arqarlardyń dál aldyna aparaıyn. Qazir kóbi Tarbaǵataıǵa aýyp ketti. Munda aqsaq-toqsaǵy ǵana qaldy, – dedi atyn sıpaı qamshylap.
Jan-jaǵymyzdaǵy jalama shyńdardy kózben sholyp kelemiz. Inspektorlardyń minis attary taý-tasqa ábden tóselgen eken. Súrinedi-aý degen qorym tastardan lyp-lyp etip óte shyǵady. Tizginge ıe bolyp, taqymdy qysyp otyrsań boldy. Shaýjaılap ıyqqa shyqqanda kún batystan Tarbaǵataı taýy kórindi. Basynda qar jatyr. Farhat tóńirekke dúrbi salyp kórdi. Áı, qaıdam, tyqyr etken dybysqa selk ete qalatyn arqar at tuıaǵynyń dúbirin áýdem jerden sezetin shyǵar degen oımen kele jatqan edim, jal bolyp sozylǵan bir shyńnan áldene qaraýytty. Sál qımylsyz turdy da odan bıikteý tasqa qarǵyp shyqty. Aımúıizdi arqar. Attan túsip, kameraǵa tartqansha bolǵan joq, qara batyryp úlgerdi. Aıańdap qarsy aldymyzdaǵy betke taıaǵanda, buta-qaraǵannyń arasynan toqtysy tura qashty. Kóz almaı qarap turdyq. Shapshyma shyńnyń bıiginde júrgen topqa baryp qosyldy. Dúrbimen tartyp kórip edik, 20-30 shaqtysy erkin jaıylyp júr. Tastan tasqa sekirip, qozylary oınaqtaıdy. Quljasy aınalany qaltqysyz baqylap tur.
– Qozysy bar arqarlar óte saq bolady. Sál artyq dybys estise, alystap ketedi. Osydan eki-úsh jyl buryn Qarabasta mıgrasııaǵa jaramaıtyn, aýrý-syrqaýlary ǵana qalyp, basym bóligi Tarbaǵataıǵa ótip ketetin. Janýar bolǵanmen, qazir qaýiptiń joǵyn sezedi, alańsyz óristeıdi. Tfá-tfá, myltyq asynyp, taý kezip júrgender joq qazir, – deıdi Farhat ınspektor.
Jaryqtyq janýar-aı, quljasy tóbemizden tóngen shyńnan bizge tákapparlana qarady. Shalys qımyl jasasaq, úrkitip alamyz ba dep sulý janýardy kózben ǵana baqyladyq. Áıtpegende, fotoǵa tym jaqynnan túsirip alýǵa bolar edi...
– Qytaımen eki ortadaǵy shekara syzyǵynda bıiktigi 2 myń metrdeı Aqtas degen shyń bar. Terisaıyryq, О́kpeti, Mańyraqty meken etetin taýteke sol Aqtasqa kelýi múmkin. Al taýteke júrgen jerde, qar barysy bar. Baıaǵyda shejire qarttar Aqtasta ilbis bar dep otyratyn. Sol ras bolýy múmkin. Aldaǵy ýaqytta fototuzaq quryp kóremiz. Bálkim ilbis te ilinetin shyǵar kameraǵa, – degen Farhat Qarabastyń bıigine taıap qaldyq degendeı ıek qaqty.
Úıdeı tastyń ústinde arqardyń bas súıegi jatyr. Tegi qasqyrǵa jem bolsa kerek. Múıizdiń saqınalaryna qarasaq, kárteıip, áli ketken jup tuıaqty sekildi. Jyrtqysh ta otardyń álsizine shabady emes pe?! Tabıǵattyń zańy.
Qarabastaǵy týrıstik marshrýttyń dittegen jerine jettik. Aınala alaqandaı. Iektiń astynda Aqshoqy aýyly jatsa, shyǵysynan Qytaıdyń qaıqy shatyrly ǵımarattary munartady. «NKVD» móri soǵylǵan shoqyǵa shyǵyp edik, qarsy aldymyzdan tóbesi kók tiregen záýlim úıler jarq etti. Mıllıondaı turǵyny bar Sháýeshek qoı.
Taý dese, Altaıǵa shyǵyp ketemiz ádette. Aıtaıyn degenim, Alakól jaǵalap kelgen týrıst Tarbaǵataıdy aralap qaıtsa da bolady. Ulttyq parktiń ekologııalyq aǵartý, rekreasııa jáne týrızm bóliminiń basshysy Jansaıa Beısenovanyń aıtýynsha, aqyly túrde tabıǵatqa shyǵyp, shatyrly lager uıymdastyrýǵa bolady. Tarbaǵataıdy aralap qaıtam degen saıahatshy úshin Bozjyradaǵydaı appaq jartastar munda da bar. Tarıhı syrdy búkken petroglıfter de osy mańda. Ras, jazdyń bir kúninde shyńǵa shyǵyp, túz taǵylaryn qyzyqtap, taýdyń saf aýasymen tynystap qaıtqanǵa ne jetsin?!
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Úrjar aýdany
