Qytaı vaksınasy, Iran munaıy jáne qazaq teńgesi. Úshtiktiń taǵdyry nege bir-birimen baılanysty?

 Munaı taýsyldy. Munaı kerek.

Bıylǵy 2 maýsymdaǵy jaǵdaı bo­ıynsha London bırjasynda Brent markaly munaı baǵasy barreline 71,14 dollar boldy. Bul aldyńǵy sessııanyń jabylý baǵasynan 1,82 dollar, ıaǵnı 2,63 paıyzǵa joǵary. Al Nıý-Iork bırjasynda saýdalanatyn WTI munaıy barreline 68,62 dollarǵa baǵalanady. Bul marka da aldyńǵy sessııanyń qorytyndy qunynan 2,3 dollarǵa (3,47 paıyz) joǵary. «Qara altyn» qunynyń barreline 70 dollardan asýy – eki jyldan beri alǵash ret ornap otyr­ǵan kórsetkish.

Sondaı-aq Irannyń da 2015 jylǵy ıadro­lyq kelisimdi qaıta jańǵyrtý bo­ıyn­sha álemdik alty derjavamen kelis­sóz júrgizip jatqany habarlanady. Atal­­ǵan kelisimniń qaıtadan kúshine minýi ha­lyq­aralyq naryqtaǵy «qara altyn» ón­dirisiniń kúrt artýyna áser etpek. Buǵan deıin OPEK bas hatshysy Muhammad Barkındo Iran tarapynan munaı jetkizý kóleminiń artýy alańdaýshylyqqa sebep bolady degenge senbeıtinin aıtqan. Sarapshylardyń aıtýynsha, ıadrolyq kelisim 2021 jyldyń III toqsanynda qalpyna kelýi múmkin. WTRG Economics energetıka boıynsha ekonomısi Djeıms Ýılıams AQSh resmı Tegerannan sanksııalardy alyp tastaıtyn bolsa, naryqqa kúnine qosymsha 700 myń barrel munaı kelip túsetinin aıtady.

Budan bylaı munaı baǵasynyń quldy­raýy neǵaıbyl. Swissquote shveısa­rııa­lyq bankiniń bas sarapshysy Ilek Ozkar­deskaıa pandemııa ýaqytynda jınalyp qalǵan munaı qory taýsylyp bitýge taıa­dy deıdi.

«Qazirgi kezde pandemııa kezeńinde jınalǵan munaı qory taýsylýǵa jaqyn. OPEK-tiń sońǵy boljamyna sáıkes jyldyń ekinshi jartysynda munaı qory kúrt qysqarýy yqtımal. Bul tómendeý 2021 jyldyń ortasha kórsetkishin arttyryp, qosymsha óndiris qajettiligin týdyrady. Sonymen qatar álem elderiniń COVID-19-ǵa qarsy qarqyndy kúres júrgize bastaýy, ekonomıkalyq, iskerlik belsendiliktiń qalpyna kelýi jáne karantın shekteýleriniń alynyp tastalýy jáne jolaýshylar tasymalynyń birtindep qalypqa kele bastaýy munaıǵa degen jahandyq suranysty arttyrady», deıdi I.Ozkardeskaıa.

«CNBC aqparaty boıynsha, OPEK+ óz josparyn ózgertken joq jáne mamyr men shilde aralyǵynda óndiristi táýligine 2,1 mln barrelge deıin ulǵaıtatynyn rastady. Shildeden keıin óndiris saıasatynyń qa­laı bolary áli anyqtalǵan joq. Ekono­mı­kany birtindep qalpyna keltirý jáne teń­gerimdi OPEK+ saıasaty aıasynda bıyl munaı baǵasy 30 paıyzdan astamǵa ósti. Degenmen basty másele – Irannyń na­ryq­­qa shyǵýy. Bul óz kezeginde óndiris kó­­le­mi­n­iń ósýine alyp keledi», dep má­lim­­de­ıdi Qazaqstan qarjygerler qaýym­dastyǵy.

M.Barkındonyń aıtýynsha, 2021 jyl­dyń tórtinshi toqsanynda munaıǵa degen álemdik suranys kúnine 99 mln barrelge jetedi dep boljaıdy. Mundaı kórsetkish naryqqa pandemııaǵa deıingi dıapazondy qaıta alyp kelmek. Osyǵan deıin Goldman Sachs mamyr aıynda Brent munaıynyń baǵasy barreline 80 dollarǵa jetedi dep boljaǵan. Árıne, bul boljam oryndalǵan joq. Biraq qazirgi qarqynyna qarap, ınvestısııalyq bank paıymynyń jaqyn eki aıda júzege asyp qalýy múmkin ekenin joqqa shyǵara almaımyz.

Iran kelisimi degen ne?

Álemdi aragidik ıadrolyq qarýmen qorqytyp qoıatyn úreıli úsh el bolsa, sonyń biri – Iran. AQSh-tyń Irandy sanksııamen tusap ustaýy – sonaý toq­sanyn­shy jyldardan kele jat­qan sozylmaly prosess. Onyń jigin tar­qatar bolsaq tym tereńge ketemiz ári aıtqaly otyr­ǵan oıymyzdan aýytqımyz. Qysqasy, 2012 jyly Iran Batys el­derine, 2013 jyldan bastap Eýroodaq el­derine munaı satýdy sap tyıǵan. Arada eki jyl ót­kende, 2015 jyldyń shil­desinde alty el (AQSh, Fransııa, Uly­brıtanııa, Germanııa, Qytaı jáne Reseı) Iranmen kelisim («Birlesken is-qımyl jospary») jasasty. Kelisim bo­ıyn­sha Iran óziniń ıadrolyq nysandaryna MAGATE ınspektorlaryn kirgizedi, al Batys elderi birtindep Irannan sanksııa­lardy alyp tastaıdy.

Osydan keıin Iran men AQSh arasynda azdaǵan jylymyq ornady. 2016 jyly Qurama Shtattar 59 jeke tulǵa (Iran jáne ózge de el azamattary), 385 kásiporyn, 77 ushaq jáne 227 kemeden (onyń ishinde munaı tankerleri de bar) sanksııany alyp tastady. Alaıda 2017 jyldyń basynda Donald Tramp ákimshiligi Iran tarapyna jańa sanksııa­lar saldy. Birneshe kompanııa sanksııa tuzaǵyna ilikti. Sanksııalar Irannyń avtomobıl jáne energetıka sektoryna baǵyttal­dy. Osy arada EO pen AQSh arasynda salqyndyq týyndady. EO Vashıngtonnyń qatań sheshimderine renish bildirdi. Al Tegeran bolsa, EO Vashıngtonnyń sanksııalarynan keletin shyǵyndardy ótep berse ǵana, ıadrolyq kelisim talaptaryn saqtaımyz dedi. Alaıda AQSh alǵan betinen qaıtqan joq. Irandy bankaralyq SWIFT júıesinen aıyryp, sanksııalardy ústi-ústine tópeleýmen boldy.

2020 jyldyń 3 qańtarynda AQSh  Baǵdad halyqaralyq áýejaıyna áýe­den soqqy jasap, sonyń nátıjesinde ıran­dyq general Qasem Súleımanıdiń opat bolýy eki el arasyndaǵy jaǵdaıdy múldem ýshyqtyryp jiberdi. Iran da qarap qalǵan joq. Bes kúnnen soń Irakta ornalasqan AQSh áskerı bazalaryn zymyranmen atqylady.

Qazirgi tańda AQSh Iranmen jasalǵan «Birlesken is-qımyl josparyna» qaıta oralýǵa nıetti. Bul jospardan Tramp 2018 jyly birjaqty túrde shyǵyp ketken bolatyn. Iran prezıdenti Hasan Rýhanıdiń aıtýynsha, ıadrolyq keli­simdi saqtap turýdyń jalǵyz joly – Vashıngtonnyń sanksııalardy alyp tastaýy ǵana. Al AQSh bolsa, ıadrolyq kelisim erejelerine qaıshy keletin shekteýlerdi ǵana joıýdy usynyp otyr. О́z kezeginde Fransııa men Germanııa úkimeti AQSh bastamasyn qoldaǵan. Bul másele boıynsha kelissózder Venada júrgizilip jatyr. Dıplomattardyń boljaýynsha, kelissóz maýsymnyń ortasy nemese shildeniń basynda aıaqtalýy tıis.

Eger kelissóz sátti bolyp, AQSh sank­­sııa­lar kúrmeýin birtindep tarqata bas­taıtyn bolsa, Iran naryqqa úlken kólemdi munaı alyp kelýge belsenip otyr. AQSh birjaqty túrde ıadrolyq kelisimnen shyǵyp ketkenge deıin (2018 j.) Iran táýligine 3,8 mln barrel munaı óndirip, onyń 2 mln barrelin eksporttap otyrdy. Odan keıingi eki jyl­­da amerıkalyq sanksııanyń kúsheıýine baı­lanysty óndiris eki ese quldyra­dy. Árıne, Iran munaıy klıentsiz qalǵan joq. Qytaı úlken táýekelge bara otyryp, óz munaı óńdeý zaýyttarynyń óńeshin ıran­dyq munaımen toltyryp otyrdy. Sırııa da satyp aldy. BAÁ men Malaızııa del­dal­dary da Iran munaıyn armansyz saýdalady degen aqparat bar.

Iran sáýirden bastap óndiristi táý­ligine 130 myń barrelge deıin ulǵaıta bas­taǵan. Eger Iran naryqqa qaıta oralar bolsa, onda táýligine 1-1,3 mln barrel ón­dirýi múmkin, bul álemdik tutynýdyń 1-1,3 paıyzy. Biraq keıbir sarapshylar Irannyń naryqqa kelýi qazirgi barreline 70 dol­lar bolyp turǵan qolaıly baǵany tómendetip jiberýi de múmkin deıdi. Bul, árıne, OPEK músheleriniń kóńil-kúıin buzarlyqtaı ahýal bolmaq. Buǵan deıin H.Rýhanı máseleniń negizinen sheshilgenin, tek keıbir usaq-túıek sharýalardy pysyqtaý ǵana qalǵanyn málimdegen: «Keıbir suraq boıynsha jumys jalǵasyp jatyr. Alaıda munaı, munaı hımııasy, teńiz tasymaly, saqtandyrý, ortalyq bank jáne bank sektoryna salynǵan sanksııalar alynatyn boldy», degen edi.

Naryqtyń keı qatysýshysy AQSh-tyń dál bulaı jomarttyqqa barýy usy­nystyń kúrt ósip, munaı baǵasynyń lez­de quldyrap ketýine jol ashady dep qaýip­tenedi. Alaıda bul beker qaýip sekil­di. Sebebi jyldyń tórtinshi toqsanynda energııa tasymaldaýshyǵa degen suranystyń jyldam qalpyna kelýi munaı baǵasyn 80 dollarǵa bir-aq jet­kizbek. Tipti naryqqa Iran munaıy tolyq kó­lemde quıyldy degen kúnniń ózinde Brent barreli 80 dollardan túspeıdi dep paıym jasaıdy Goldman Sachs. Irannyń munaı mınıstri Bıjan Zangane «qazir táýligine 3 mln barrel óndirip jatyrmyz jáne jaqyn arada bul kórsetkishti 6,5 mln barrelge erkin jetkize alamyz», deıdi.

 Teńgeniń hali ne bolmaq?

Munaı baǵasynyń ósýimen qatar teńge de nyǵaıdy. USD KZT juby boıynsha ortasha kýrs 1,25 teńgege tómendep, bir dol­lardyń baǵasy 427,46 teńge boldy. Syrt­qy ortadaǵy pozıtıvti ahýaldyń qalyptasýy ulttyq valıýtanyń budan bylaı da nyǵaıa túserine sendiretindeı.

Qarjy naryǵynyń sarapshysy Aıdar Qalıasqardyń aıtýynsha, teńgeniń sál de bolsa nyǵaıýyna munaı baǵasy ǵana emes, sonymen qatar Qazaqstannyń Qytaıdan koronavırýsqa qarsy vaksına ákelýi de áser etti.

«Elimizge qytaılyq Sinovac kompanııa­sy óndirgen CoronaVac vaksınasynyń 500 myń dozasynyń alǵashqy partııasy kelip tústi. Bul qazaqstandyqtar koronavırýs ınfeksııasyna qarsy qabyldaıtyn tórtinshi vaksına retinde qoldanysqa engizilmek. Naryq qatysýshylary Iran máselesin kirpik qaqpaı qadaǵalap otyr. AQSh-tyń ıadrolyq kelisimge qaıta oralýy belsendi talqylanyp jatqan kezde de munaı esh tejeýsiz ósýin jalǵastyrýda. Jaqyn aralyqta munaı baǵasynyń óse túsýi jáne koronavırýspen kúres shara­lary­nyń tıimdi bolýy teńge kýrsyn 425-426-ǵa deıin tómendetedi», deıdi sarapshy.

Telegramdaǵy Tengenomika kanaly munaı qymbattasa, teńge nege qatty nyǵaıyp ketpeıdi degen suraqqa jaýap beripti. Kanal avtory Ǵalymjan Aıtqazınniń sózinshe, munaı baǵasynyń dınamıkasynan basqa, DXY ındeksi túrindegi dollardyń álemdik baǵasy, saýda seriktes elderdegi ekonomıkalyq jaǵdaı, sonymen qatar geosaıası ahýal da áserin tıgizedi.

«Teńge kýrsyna áser etetin ishki faktorlar retinde – tólem balansy kór­set­kishteri men dınamıkasy quryly­myn­daǵy ózgeristerdi, salyq aptalaryn, túrli maýsymdyq faktorlardy jáne ár alýan ekonomıkalyq úrdisterdi ataımyz. Byl­tyr da, bıyl da munaı baǵasy qazirgi deń­geıden tómen bolǵan, biraq teńgeniń dol­larǵa qatynasy birshama nyǵaıǵan sátter boldy. Bul 2020 jyldyń mamyr-shilde aralyǵy: Brent baǵasy barreline 29-44 dollarǵa, al teńge kýrsy – 397-410, son­daı-aq bıyl aqpanda munaı baǵasy bar­reline 60-65 bolǵan mezette, teńge kýrsy 415-417-ni kórsetip turdy», deıdi ekonomıst.

 Qazaqstan

2021 jyldyń sáýirinde álemdik tu­ty­ný deńgeıi táýligine 96,18 mln barreldi quraǵan. Al sol ýaqytta álem­dik ón­diris táýligine 94 mln barrel bolypty. Iаǵnı suranys óndiristiń ózinen asyp túsken. Finreview jobasy eger OPEK+ uıy­my­nyń dál qazirgi kelisimi jyl sońyna de­ıin tolyq oryndalsa, onda joǵarydaı jaǵ­daı saqtalatynyn aıtypty.

«2021 jyldyń tórt aıynda Qazaqstan 24 mln tonnaǵa jýyq munaı óndirdi. Bul 2020 jylmen salystyrǵanda 11 paıyzǵa az. Aqsha ekvıvalentinde ónim quny 3,7 trln teńgege jetken. OPEK+ aıasynda Qazaqstan sáýir aıynda táýligine 1,457 mln barrel óndirýi tıis edi. Mamyr aıynda bul kórsetkish 1,463 mln barrelge deıin ulǵaıdy. Maýsymda 1,469, al shildede 1,475-ke deıin kóbeıýi tıis. Múmkin OPEK+ qazirgi kelisimdi birneshe ret qaıta qaraıtyn shyǵar. Mundaı strategııalyq sheshimderdi maquldaý naryq úshin mańyzdy ǵana emes, sonymen birge qazaqstandyq bıýdjet úshin de tıimdi mámileni saqtaýǵa múmkindik beredi. Baǵanyń barreline shamamen 25 dollardan 50 dollarǵa deıin kóterilýine baılanysty 2020 jyly elge 500 mlrd teńgeden astam qosymsha kiris ákeldi», dep jazady Finreview.

Bıyl bizdi túrli tosyn oqıǵa kútip turǵan sııaqty. Uzaq jyldyq úzilisten soń AQSh-tyń Irannan aýyr sanksııalardy alyp tastaýy, Parsy shyǵanaǵy munaıynyń naryqqa qaıta quıylýy ekonomıkalyq jáne geosaıası turǵyda ózgeris ákelmeı qoımaıdy. Iаdrolyq kelisim boıynsha Irannyń ýádesin alǵan alty eldiń biri ekenine qaramastan, sońǵy jyldary shyǵanaqtan jasyryn munaı jáne gaz ımporttaǵan Qytaıdyń bıyldan bastap bul áreketin ashyq kórsete bastaýy isti tipten qoıýlandyra túskendeı. Kóptegen vaksınanyń qoldanysqa engizilýi de suranystyń artýyna sep bolmaq. Ázirge Qazaqstan naryqtaǵy basty oıynshy emes. Dál qazir biz úshin munaı baǵasynyń kem degende 60 dollardan joǵary bolyp turǵanynyń ózi – zor tabys. Sarapshylardyń boljaýynsha, jyl boıy munaı baǵasynyń barreline 60 dollardan tómendemeýiniń ózi-aq el bıýdjetiniń qajettiligin ótep qana qoımaı, Ulttyq qor tabysyn 800 mlrd teńgeden asyryp jiberýi múmkin.

Al «qalyń uıqydaǵy» teńgeni ázirge oıatý múmkin emes sekildi. Munaı baǵasy 100 dol­larǵa jetse de tól valıýta «esinep-qusynap» otyra bererdeı kórinedi.