О́ıtkeni naǵyz ádebıet quldyqtyń perdesin julyp tastap, ótirik ıdeologııanyń kúlin kókke ushyrady, pende balasynyń nadandyǵy týǵyzǵan kedergilerdi buzyp-jaryp, adamǵa azattyqtyń rýhyn syılaıdy.
Qoldan asharshylyq uıymdastyryp, jurtty qynadaı qyryp, aıýandyqtan da asyp túsetin jazalaýlardyń soraqy túrlerin oılap tapqan qatygez Stalın de halyqty quldyqta ustaǵan keńestik ıdeologııaǵa tónetin qaýiptiń ádebıet jaqtan kelerinen qatty kúdiktendi. Naǵyz sózdiń ózeginde totalıtarlyq júıege qarsy atylatyn oqtyń jatatynyn sezgen tıran aqyndyq minezi, azamattyq ustanymy, eń bastysy talanty bar qalamgerlerdi qurmetteıtin túr tanytyp, olardyń kózine ónerdi túsine alatyn jaqsy basshy bolyp kórinýge tyrysty. Eń qyzyǵy, dıktator aldyna túsip, quraq ushatyn jaǵympazdardy, jeke basyna tabynyp, sózden saraı soqqan jalpaqshesheılerdi emes, aqyldy oıyn batyl jetkizýden qaımyqpaıtyn, júreginde qaıraty bar shyǵarmashylyq adamdaryn óziniń jaǵyna qaratyp alýǵa zor mán berdi.
Jazýshy Býlgakov pen tıran Stalınniń arasyndaǵy «dostyq» qarym-qatynastyń alǵashqy kirpishi ótken ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldarynyń aıaǵynda qalana bastaǵany tarıhtan málim. Ekeýiniń bir-birimen jaqynyraq tanysýyna 1926 jyly OGPÝ qyzmetkerleriniń qalamger páteriniń astan-kesteńin shyǵaryp tintý júrgizip, «Ittiń júregi» povesiniń qoljazbasy men kúndeligin tárkileýi sebep boldy. «Ishten shyqqan shubar jylan» bolǵandyqtan, qandaı qalamger uzaq jyldar boıy tolǵatyp týǵyzǵan týyndysynan tirideı aıyrylǵysy keledi deısiń. Basqa bireý bolsa, keńestik bılikti aıaýsyz masqaralaǵan shyǵarmasyn qaıtaryp alýǵa áreket etpek túgil, adasqanyn moıyndap, ant-sý iship, aman qalǵany úshin qaharynan qar jaýǵan qyzyl ımperııanyń aıaǵyna jyǵylyp, keshirim surar edi-aý. Býlgakov bolsa kúnásin moıyndamaq túgil, kerisinshe joǵary jaqqa qaıta-qaıta shaǵymdanyp, aqyr sońynda resmı bılik povestiń qoljazbasyn da, kúndeligin de oǵan qaıtaryp berýge májbúr boldy. Iá, bul keńestik bılikpen teketireske túsken sýretkerdiń alǵashqy jáne eń aqyrǵy jeńisi edi. Biraq baıǵus Býlgakov osydan keıingi «aıqastardyń» bárinde de rýhynyń qorlanyp, únemi bıliktiń mazaǵyna ushyrap, Stalınniń qolyndaǵy qýyrshaqqa aınalatynyn qaıdan bilsin.
Bıliktiń, ásirese jendetke aınalǵan zorlyqshyl tıranııanyń aıdaǵan jaǵyna júrgisi kelmeı, azýyn kórsetip, aıbat shekken jazýshyny aıaǵanyn qashan kórip edińiz, qymbatty oqýshym. Jazýshyǵa degen qandaı uıyp qalǵan óshpendiligin júreginde saqtap júrgen Stalın 1928 jyldyń aqpanynda «Krasnaıa zvezda» gazetiniń redaktory Felıks Iаkovlevıch Konǵa jazǵan hatynda Býlgakovtyń «Qashý» pesasyna «antıkeńestik qubylys» degen baǵa beredi. Dıktatordyń aýzynan shyqqan ár sózge mán berip, ony basshylyqqa alyp otyrǵan resmı bılik osydan keıin jazýshynyń teatr sahnasynda qoıylyp jatqan pesalarynyń bárin repertýardan alyp tastap, týyndylaryn basýǵa qatań tyıym saldy. «Baıtal turmaq bas qaıǵy» bolyp, kúnin kóre almaı qalǵan qalamgerge budan ótken qandaı azap pen qorlyq bolýy múmkin? Aıtyńyzshy qandaı? Tırannyń shyǵarǵan qorqynyshty úkimi qulaqtaryna jetkende, dos túgil dushpandary da Býlgakovtan teris aınalyp ketti. Kimge muńyn shaǵaryn bilmegen jazýshyǵa buralqy ıtteı qyńsylap, ashtan ólýden basqa amal qalmady.
Meıli ǵoı, eger oıyńa alǵan isińdi tabysty aıaqtap, qııalyńnyń besigin terbegen shyǵarmalaryńdy jazyp úlgerseń, ólim de sonshalyqty qorqynyshty qubyjyqtaı kórinbes edi-aý. Bárinen buryn, jazataıym kóz jumsa, mahabbat úshin burynǵy kúıeýi syılaǵan jaqsy ómirin mansuq etip, jazýshynyń qushaǵyna qulaǵan jáne onyń boıyndaǵy talantyna kámil senip, barlyq áıeldiń armany bolyp tabylatyn baraqat tirshiliginen bas tartqan jubaıy Elena Sergeevnanyń jaǵdaıynyń neshik bolatynyn oılasa, eki dúnıeden de bezip ketkisi keledi. Qaıtpek kerek? Tyǵyryqtan shyǵýdyń bir-aq amaly qaldy, ol – naǵyz jazýshy bolý jolynda kórgen beınetin táptishtep baıandap, aqyndyq taǵdyry ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda turǵan Stalınge hat jazý. Degenmen mıllıondardyń ómirin otqa tastaıtyn aǵashtaı peshke laqtyrǵan jaýyz jazýshynyń janaıqaıyna qulaq asa qoıar ma eken? Táýekel! Basyn joǵaltqan pende shashyn joqtap jylamaıdy.
Jan dúnıesi kúızelip, qalamyn qandy jasyna malyp otyryp jazǵan, kórgen qorlyǵy, shekken azaby sıpattalǵan aıanyshty hat Stalınge joldandy. «Shetelge qýyp jiberýge yqpal etýińizdi suraımyn» degen jalynyshty tilekti aıtýǵa deıin barǵan Býlgakovtyń qandaı kúıge ushyraǵanyn kóz aldyńa elestetýdiń ózi aıanyshty. Mundaı tilekti, tipti tilekten góri kekesinge uqsaıtyn sózderdi, anaý-mynaý emes, tırannyń betine basyp aıtyp salý ómirin ólim báıgesine tikkenmen para-par aqymaqtyq emeı nemene.
Synaptaı syrǵyp kún artynan kún ótti. Joǵary jaqtan jaýap bolmady. Álde, Stalın jazýshynyń hatyn oqyp shyǵýǵa ýaqyt taba almady ma? Jo-joq. Múmkin emes. «Týrbınderdiń kúnderi» pesasyn on alty ret kórý úshin teatrǵa barýǵa ýaqyt tapqan zalymnyń jazýshynyń bir japyraq aryzymen tanysyp shyǵýǵa murshasy bolmaǵanyna kim senedi? Endeshe, uzaqqa sozylǵan únsizdiktiń artynda bir úlken gáp bar. Ol ne gáp?
Jarty jylǵa sozylyp, janyn qajaǵan únsizdiktiń bitpeıtin syńaıyna kózi jetken Býlgakov endi 1930 jyldyń naýryzynda úkimetke hat jazdy.
11 bólimnen turatyn kezekti hatty tolyq aýdarmaı-aq, mazmunyn ǵana baıandap, áńgimemizge qatysty keı tustaryn ǵana tárjimalap bereıik (hattyń tolyq mátinimen tanysqysy kelgender ony myna siltemeden oqı alady: http://www.kulichki.com/inkwell/text/hudlit/ruslit/bulg/bulgakov.htm).
Úkimetke joldaǵan hatynda da Býlgakov jazǵan týyndylaryn baspaıtyn, pesalaryn qoımaıtyn, eshbir mekeme jumysqa da almaıtyn elde ómir súrýdiń múmkin emes ekenin tilge tıek etedi. Hatynyń sońyn taǵy da «Shuǵyl túrde KSRO-dan ketip qalýǵa ruqsat berýlerińizdi suraımyn» dep aıaqtaıdy.
Býlgakovtyń batyldyǵy tańǵaldyrady. Ol eshteńeni jasyrmaı, oıyn ashyq aıtty. Tipti ózin kommýnısterge búıregi buryp turǵan jazýshy retinde kórsetýge tyryspaıdy da. Kúlbiltelemeı nemese túlkibulańǵa da salmaı keńestik rejimdi qoldamaıtynyn da anyq jetkizedi. Kommýnıstik pesa jaza almaıtynyn da jasyrmaıdy. Býlgakovtyń boıyndaǵy zııalylyq qasıet oǵan osynyń bárin isteýge kedergisin keltirip tur. Ol bıliktiń qulaqkesti quly bolýdan bas tartyp, táýelsizdigin saqtap qalǵysy keledi.
Ekinshi hat ta joldandy. Synaptaı syrǵyǵan kóńilsiz kúnder de jyljyp ótip jatty. Jaýap bolmaǵanyna qapalanǵan Býlgakovtyń ómirindegi eń azapty kúnder bastaldy. Kúndiz kúlkiden, túnde uıqydan aıyryldy, ishkeni iriń, jegeni jelim boldy. Ýaıymnan jany júdep, qaıǵydan júregi qaraıyp ketti. Múmkin, qabaǵynan qar jaýǵan, qaharly bılikke aıbat shegip, minez kórsetýdiń keregi joq pa edi? Jeke adam túgil, tutas qoǵamnyń qabyrǵasyn qaqyratyp jibergen zulym bılikke ses kórsetetindeı kim edi ol sonshama? Jo, joq, biz qatelesippiz, adam tózgisiz qorlyq pen azapqa shydaǵan jazýshynyń áli de myna jalǵannan kóretin jaryǵy bar eken. Birneshe aıdan soń, shaıtan úmittiń sońǵy tiregi synǵandaı bolǵanda kútpegen jerden Býlgakovtyń páterindegi telefon taıaq jegen baladaı shyryldap qoıa berdi. Habarlasyp turǵan anaý-mynaý emes, proletarıat kósemi Iosıf Vıssarıonovıch Stalınniń ózi eken. Tóbesinen jaı túskendeı bolyp, eseńgirep qala jazdaǵan Býlgakov mundaıdy múlde kútpegen. Senerin de, senbesin de bilmegen ol áli de kóńilindegi tarqaı qoımaǵan kúdikten aryla almaı telefon tutqasyna jelimdeı jabysa tústi. Jo-jo-joq, jalǵyz ol ǵana emes, mıllıondaǵan adamnyń barlyǵyna da jaqsy málim – tırannyń daýysyn jazýshy jazbaı tanydy. Stalın alǵan betten bastyrmalatyp, Býlgakovty taqymdaı ala jóneldi. «Sizdiń elden ketkińiz kelip júr me? Nemene, biz sizdi qatty sharshatyp jiberdik pe?» degen saýaldy tótesinen qoıyp, ony ábden sasqalaqtatyp tastady. Ne aıtaryn bilmeı abdyrap qalǵan Býlgakov orys jazýshysynyń Reseıde turýy kerek ekeni týraly oıyn jetkizip, Kórkem teatrda istegisi kelgenimen, eshkim de ony jumysqa almaı jatqanyn habarlap, muńyn shaqty. Stalın bolsa: «Siz taǵy da olarǵa ótinish berip kórińiz. Olar kelisedi degen oıdamyn. Bizge kezdesip, sóılesý kerek edi», dep jaýap beredi. Býlgakov ta «Iá, ıá, Iosıf Vıssarıonovıch! Meniń sizben mindetti túrde áńgimelesýim kerek» dep alǵysyn jaýdyrady. «Durys aıtasyz. Ýaqyt taýyp áńgimelessek jaqsy bolar edi», dep Stalın áńgimesin túıindep, telefon tutqasyn qoıa salady.
Erteńine tań atpastan Býlgakovqa Máskeýdiń Kórkem akademııalyq teatrynan habarlasyp, ony jumysqa shaqyrady. Biraq shyn mánisinde dıktator Stalınniń bul áreketiniń artynda tanymal qalamgerdi qorlap, oǵan ómirlik «taǵylym» bolatyndaı sabaq berýdi kózdegen jymysqy saıasat jatty. Dıktator bir jaǵynan Býlgakovqa shyǵarmashylyq adamymen mádenıetti dıalog júrgizip, sýretkerdi túsine alatyn tulǵa ekenin kórsetkisi keletin túr tanytqandaı bolady.
Jalpy, Býlgakovtyń resmı bılikke degen kózqarasyn jasyrmaı, ony ashyq bildirgen sanaýly qalamgerdiń biri bolǵanyn aıta ketkenimiz abzal. Mysaly, ol úkimetke jazǵan hatynda ózin kommýnısterge jany ashıtyn jazýshy retinde kórsetýge tyryspaıdy. Tipti hatta óziniń yryqqa kóngisi kelmeıtin qıqar minezi úshin aqtalǵysy kelgen bir aýyz sóz joq. Kommýnıstik shyǵarma jaza almaıtyn jazýshy ekenin de ashyq moıyndaıdy. Mine, osyndaı týrashyldyǵy úshin ony Stalın unatqan bolýy kerek. Aıtalyq, Býlgakovtyń «Týrbınderdiń kúnderi» pesasyn dıktator on alty ret tamashalap, sosıalıstik realızmniń talabyna jaýap bermeıtin týyndy bolǵanyna qaramastan joǵary baǵalady. Dıktator keńestik shyǵarma jazdyrtýǵa Býlgakovty kóndire almaıtynyn sezip, endi qandaı jolmen bolsa da onyń rýhyn qorlap, saǵyn syndyrýdyń amalyn qarastyra bastady. Qanisher tırannyń áıgili qalamgerge telefon shalyp, ony úmittendirip qoıýy kózboıaýshylyq áreket qana bolatyn. Áıtpese, osy oqıǵadan keıin Stalınniń nıet tanytyp Býlgakovpen kezdesip áńgimelespek túgil, bir ret te jazýshyǵa telefon shalmaı qoıǵanyn qalaı túsinemiz? Al Býlgakov dıktatordyń kómegimen bolsa da jumysqa turǵanymen, birde-bir shyǵarmasyn gazet-jýrnaldar baspaı qoıdy. О́zine baılanysty oryn alyp jatqan jaǵdaılardyń bárine de Stalınniń qatysy joq ekenine senimdi bolǵan qalamger ómiriniń sońyna deıin Stalınmen kezdesip, sherin tarqatyp áńgimelesýdi armandap ótti. Sharasy taýsylǵan Býlgakov 1931 jyly proletarıat kósemine taǵy da hat jazdy. «Sizdiń meniń birinshi oqyrmanym bolǵanyńyzdy qalar edim», dep jalynady osy jolǵy jazǵan hatynda Býlgakov.
Jalpy, Reseı tarıhynda patshanyń yqylas tanytyp, aqynnyń birinshi oqyrmany bolýy sonshalyqty shetin oqıǵa emes. Mysaly, 1826 jyldan keıin Reseı patshasy I Nıkolaıdyń orystyń uly aqyny Pýshkınniń birinshi oqyrmany ári senzory bolǵany málim. Býlgakov jazǵan hatynda patsha men aqyn arasynda bolǵan osyndaı júıeni qalpyna keltirip, ony qaıta engizýdi usynady. Stalın ózine kórsetilgen «mártebeli» qurmetten bas tartady. Jazýshynyń zulym bılikpen qalaı asqaq sóıleskenin kórsetý úshin osy hattyń áńgimemizge tikeleı qatysy bar tusyn aýdaryp bergendi artyq kórmedik. «Reseılik sóz óneriniń alyp alańynda men jalǵyz qalǵan ádebı qasqyrǵa aınaldym. Maǵan júnimdi boıap tastaýǵa keńes berildi. Maǵynasyz keńes. Boıalǵan qasqyr ma, júni qyrqylǵan qasqyr ma, ol báribir qanden bola almaıdy. Maǵan qasqyrǵa qaraǵandaı kózqaras qalyptasyp otyr. Birneshe jyl boıy meni ádebı jabaıylyqtyń erejesi boıynsha synap, syrty qorshalǵan aýlada qýdalap keledi. Meniń eshkimge degen óshpendiligim joq, biraq men qatty sharshadym. Ań da sharshaıdy emes pe. Endi, mine, sol ań óziniń qasqyr emes, ádebıetshi ekenin málimdedi. О́ziniń qyzmetinen bas tartty. Úndemeı qoıdy. Bul degenimiz týrasyn aıtqanda rýhsyzdyq. Úndemeı qoıatyn jazýshy bolmaıdy. Eger úndemeı qoısa, ol naǵyz jazýshy emes. Naǵyz jazýshynyń úndemeı qoıǵany – ólgeni» (hattyń tolyq mátinin myna siltemeden oqýǵa bolady: http://www.famhist.ru/famhist/sarn_st_po/001f5941.htm).
О́kinishke qaraı, minez kórsetip, azamattyq ustanymyn bildirip, batyldyq tanytqan qalamger hatynyń sońynda múláıimsip «Iosıf Vıssarıonovıch, meniń jazýshy retindegi uly armanym – sizdiń qabyldaýyńyzǵa kirý. 1930 jyldyń sáýirindegi telefon arqyly bolǵan áńgimeńiz meniń esimde qaıtalanbas izin qaldyrdy» dep, dıktatordyń qolyn súıgendeı keıipke túsedi. Resmı jaýap berilmese de bul hat Stalınniń qolyna tıgen bolýy yqtımal. Sebebi osydan keıin Býlgakov pesalarynyń qaıtadan teatr sahnasynda qoıylýyna jol ashyldy. Solaı bola turǵanymen, Stalın men Býlgakovtyń arasyndaǵy jaqsy qarym-qatynas keıinnen qaıtadan nasharlap ketkeni aıan. Degenmen tıran men jazýshynyń bir-birimen qarym-qatynasy o bastan jaqsy boldy dep aıtý qıyn. Olardyń bir-birine degen «iltıpatyn» mysyq pen tyshqannyń oıynyna uqsatýǵa bolady. Árıne, qalyptasqan jaǵdaıda kimniń mysyq, kimniń tyshqan ekeni aıtpasa da túsinikti. О́ziniń kim ekenin jaqsy biletin Býlgakovqa aqyldy tyshqan bolýy kerek edi. Ol bolsa ápendelik tanytyp, Stalınniń resmı jaýabyn kútpeı jatyp, shetelge ketýdiń qamyn oılastyryp, qujattaryn retteýge kirise jóneldi. Býlgakovqa talaı «jaqsylyq» jasaǵan Stalın jazýshynyń kezekti «erkeligin» keshire almady.
Stalınniń shetelge ketýine ruqsat beretinine senimdi bolǵan jazýshy eń aldymen tıranǵa arnap jazǵan «Sheber men Margarıta» romanynyń alǵashqy nusqasyn órtep jiberedi. Zulym tırandy aqtap alýǵa tyrysqan mundaı týyndyny ol ózimen birge shetelge áketkisi kelmedi. Alaıda tırannyń senimine kirdim dep oılaǵan Býlgakov ońbaı qatelesti.
1934 jyly shetelge qonys aýdarǵysy kelgen jazýshy jurtqa kúlki bolyp, mazaqqa ushyrady. Eń aldymen ákimshilikten resmı sheneýnik telefon shalyp, shetelge ketýi úshin olardyń Moskeńeske kelip, tıesili qujattardy toltyrýyn ótinedi. Baqyttan bastary aınalǵan Býlgakov pen jubaıy Moskeńeske qaraı qustaı ushady. Bir-birimen ázildesip, anketany toltyryp bolǵanda sheneýnik jumys kúniniń aıaqtalǵanyn habarlap, erteń kelýlerin suraıdy. Erteńine de, arǵy kúni, odan keıin de birneshe márte osy oqıǵa qaıtalanady. Júni jyǵylyp, ábden úmiti úzilgen kezde ǵana olardyń shetelge shyǵýyna ruqsat berilmegeni týraly resmı jaýap keledi. Áli de Stalınniń meıiriminen dámelengen Býlgakov bolǵan jaǵdaıdyń barlyǵyn táptishtep túsindirip, qaıtadan tıranǵa hat jazady. Stalın ol hatqa jaýap bermeıdi. Sodan beri jazýshy men tırannyń arasynda bolǵan «jaqsy» qarym-qatynas alty jyl boıy úzilip qaldy.
1939 jyldyń kókteminde «Ivan Sýsanın» qoıylymynyń ashylý saltanatyn tamashalaýǵa kelgen Stalındi jazýshynyń kózi alystan shalady. Qalamgerdi qaıtadan saıtan ıekteı bastady. Endi Býlgakov tırannyń kóńilinen shyǵý úshin ol týraly «Batým» degen pesa jazbaqqa bel býdy. Jaǵymdy jańalyqty estigen barlyq teatr ataqty prozaıktiń pesasyn qoıýǵa nıet bildirip, qatty qulshynys tanytty. Reseıdiń iri qalalaryndaǵy teatrlardyń bári umytyp ketken jazýshysyn qaıtadan esterine túsirip, oǵan ústi-ústine telefon shalyp, pesany sahnalaýǵa nıet tanytyp, «Batýmdy» repertýarǵa da engizip, birneshe kelisim de jasalyp qoıylady. 1939 jyl – proletarıat kósemi Stalınniń alpys jyldyǵy. Árıne, eldegi teatrlardyń bári de Býlgakovtyń pesasyn qoıyp, jaqsy jaǵynan tıranǵa kórinip qalýdy kózdeıdi.
Qosh, sonymen tamyzda qoıylymdy sahnalaıtyn rejısserler men akterlerdiń shyǵarmashylyq toby pesadaǵy oqıǵalar oryn alatyn jerlerdi kózderimen kórip qaıtý úshin Grýzııaǵa attanady. Serpýhova stansasyna jetkende olardyń kýpesine poshtashy áıel kirip, pesany qoıýdyń qajettiligi týmaı qalǵany týraly joǵary jaqtan jiberilgen telegrammany jazýshyǵa tabys etedi. «Qumyrsqa, álińdi bil» degendeı bolǵan Stalın jazýshydan óshin alyp, ony dostarynyń aldynda mazaq etti. Sharasyzdyqtan ne isterin bilmeı, jylarman bola jazdaǵan Býlgakov: «Lıýsıa, ol meni ólim jazasyna kesti», deıdi áıeline qarap.
Ataqty jazýshy pesasynyń qoıylýyna Stalınniń nege qulyq tanytpaǵany týraly málimetterdi izdestirgenimizben, osyǵan baılanysty qandaı da bir naqty derekterdi taba almadyq. Tek belgili rejısser Nemırovıch-Danchenkomen áńgimeleskende proletarıat kósemi «pesa jaqsy jazylǵan, biraq qoıýdyń qajeti joq» degen kórinedi. Meniń oıymsha, bastapqyda minez kórsetken qalamgerdiń keıinnen júni jyǵylyp, qalaı saǵynyń synǵanyn kórgende tıran odan túńilip ketken sııaqty. Bálkim, jazýshy Stalınge qaıta-qaıta jalynyp-jalpaıyp hat jazbaǵanda, mazaq bolyp, qorlanýǵa deıin barmaǵanda, ol ony kóbirek qurmetter me edi? Kim bilsin? Shyndyǵynda da buryn jazýshy ádebıettiń naǵyz qasqyry boldy. Zulym zaman men taǵdyr taýqymeti onyń rýhyn syndyryp, qandenge aınaldyrdy. Al Stalın esh ýaqytta da quldyq urýǵa daıyn turatyn qandenderdi jaqsy kórgen joq. О́ıtkeni onyń ózi de aıdahar ýaqyttyń qandy aýyz qasqyry bolatyn.
Sońǵy demi taýsylǵanǵa deıin tırannan jaqsylyq dámetken Býlgakovtyń «Sheber men Margarıta» romanyn mıllıondaǵan adamdardyń qanyn sýdaı aǵyzǵan qanisher tıranǵa arnap jazǵanyna meniń esh kúmánim joq. Jazýshy bul týyndyny 18 jyldan astam ýaqyt jazdy degen sózder shyndyqqa sáıkes kelmeıdi. Romannyń jańa nusqasyn ol ómiriniń sońǵy jylynda jyldam jazyp shyqty. О́z basym ataqty shyǵarmanyń óte talantty jazylǵanyn moıyndaǵanymmen, ıdeıalyq tujyrymdamasyn úzildi-kesildi qabyldaı almaımyn. «Sheber men Margarıta» týyndysynyń jazýshy órtep jibergen alǵashqy nusqasynyń qandaı bolǵanynan árıne biz beıhabarmyz. Biraq ekinshi nusqasynyń tez jazylǵanyna qaraǵanda, onyń biz oqyp júrgen romannan aıyrmashylyǵy shamaly boldy degen oıdamyn.
Deı tursaq ta, kezekti taqyryptyń shymyldyǵyn ashpas buryn, Stalınge ólerdeı senip, qamqorlyǵynan úmittengen Býlgakov ómiriniń aqyry qalaı bolǵanyna qysqasha toqtala keteıin. Sońǵy oqıǵadan keıin jazýshynyń júıkesi syr berip, kúızeliske ushyrap, qatty syrqattanyp qalady. Alaıda sońǵy romanyn jazý úshin jazýshy barlyq kúsh-jigerin salady. Biraq joqshylyqtan qınalyp, ýaıym janyn kemirgen Býlgakovtyń densaýlyǵy kúnnen-kúnge nasharlaı berdi. Máskeý Kórkem akademııalyq teatrynyń akterleri Býlgakovtyń emdelýi úshin Italııaǵa barýyna ruqsat berýin surap, joǵary jaqqa hat ta jazdy. Biraq bılik Býlgakovqa aıaýshylyq jasamaı qoıdy. Qaıtys bolarynyń aldynda oǵan Jazýshylar odaǵynyń hatshysy Aleksandr Fadeev kelip ketedi. Syrqaty qatty tıtyqtatyp, júdep-jadap sharshaǵan, kózi de kórmeı zaǵıp bolyp qalǵan jazýshynyń bólmesinen Odaq hatshysy shyqqannan keıin Býlgakov áıelin shaqyryp alyp: «Ekinshi ret kelse, bul adamdy úıge kirgizýshi bolma», dep buıyrady. Orystyń talantty qalamgeri Mıhaıl Afanasevıch Býlgakov 1940 jyldyń 10 naýryzynda dúnıe saldy. Sol kúni olardyń úıine belgisiz bireý Stalınniń qabyldaý bólmesinen telefon shalyp, jazýshynyń qaıtys bolǵanyn anyqtaǵannan keıin kim ekenin de aıtpastan telefon tutqasyn qoıa salypty.
Amangeldi KEŃShILIKULY
