Elbasynyń bastamasymen júrgizilip jatqan «100 naqty qadam» Ult jospary, sýdıalar sezderinde bergen tapsyrmalary, «Rýhanı jańǵyrý», «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamalary, Memleket basshysynyń Joldaýlary respýblıka sot júıesin jańa arnaǵa saldy.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev budan eki jyl buryn óziniń ant berý rásiminde aıtqandaı, sabaqtastyqty saqtaı otyryp, Elbasynyń bastamalaryn odan ári damytyp, iske asyryp keledi. Buǵan bar bilimim men kúsh-jigerimdi sot júıesine arnaǵan kásibı zańger retinde kóz jetkizip kelemin.
Zańgerlik tájirıbemizdi otstavkaǵa shyqqannan keıin de múmkindiginshe paıdalanyp, jas zańgerlerge aqyl-keńes berip, sot júıesindegi bastamalarǵa ún qosyp otyrýdy jón kórdik. Osy maqsatta Joǵarǵy Sottyń otstavkadaǵy sýdıalarynyń bastamasymen «Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń otstavkadaǵy sýdıalary» qoǵamdyq birlestigin quryp, jumys istep júrmiz. Bul – kommersııalyq emes derbes uıym.
Biz azamattardy jáne zańdy tulǵalardy qabyldap, suraqtaryna jaýap beremiz, olardyń aralarynda týyndaǵan daýlardy arbıtraj, medıasııa arqyly sheshý múmkindikterin qarastyramyz. Osylaısha, sottarǵa túsiriletin aryzdar men shaǵymdardy azaıtyp, sottardyń jumystaryn jeńildetýge umtylamyz. Sonymen qatar sot júıesin damytý úshin basqa da joldar men ádistemelerdi izdestiremiz. Sýdıalardyń áleýmettik máselelerin sheshý múmkindikterin de qarastyramyz. Máselen, ózimizdi tolǵandyryp júrgen ótkir máseleler men sot júıesine, qoǵamda zańdylyqty saqtaý, pandemııa kezeńindegi qarjy-qarajat saıasatyna qatysty usynys-pikirlerdi bildirip, Memleket basshysyna arnaıy hat joldadyq.
Memleket basshysy qoldaý bildirip qol qoıǵan jańa zańdarǵa kelsek, ótken jyly 10 maýsymda Azamattyq prosestik kodekske túzetýler engizildi. Eger buryn sýdıanyń azamattyq prosestegi róli shekteýli bolyp kelse, endi ol ózgerdi. Sýdıanyń prosestegi belsendiligi artty, jaýapkershiligi kúsheıdi. Sýdıany talap-aryz qyspaǵynan shyǵarmaıtyn shekteýler kelmeske ketti. Sýdıa istiń shynaıy mán-jaıyn anyqtaý úshin qosymsha dáleldemelerdi suratýǵa quqyly. О́z betinshe aqıqatqa kóz jetkizýge umtylyp, prosess barysynda taraptardyń ýájderine qatysty óz oıyn batyl aıta alady. Ol úshin zań qajetti ókilettik berip otyr.
2020 jylǵy 29 maýsymda qol qoıylǵan Ákimshilik rásimdik-prosestik kodekske sáıkes sotqa talap-aryz bergen adam emes, kerisinshe, memlekettik organ óz sheshimin ne áreketin túsindirip, negizdep, dáleldep berýge mindetti. Mine, osy zań 2021 jylǵy 1 shildeden bastap kúshine enedi. Buǵan deıin sot júıesinde azamattar tarapynan memlekettik organdarǵa qarsy talap boıynsha talapker óz shaǵymyn dáleldeýge mindetti boldy. Sýdıa proseste tyńdaıtyn. Memlekettik organdardyń sot sheshimderin oryndaýy, shyny kerek, nashar júrgiziletin. Endi zań boıynsha 1 shildeden bastap memlekettik organnyń kinálilik prezýmpsııasy kúshine enedi, bul degenińiz, memlekettik organdar óz ýájderin dáleldeýi tıis. Sýdıa talapkerdiń múddesi úshin belsendilik kórsetýge quqyly. Sondaı-aq sýdıa sheshimniń oryndalýyn baqylaıdy ári oryndamaǵany úshin memlekettik organnyń basshysyna aıyppul salýǵa da quqy bar.
Prezıdent tapsyrmasymen sýdıalar arasyndaǵy sybaılas jemqorlyqqa qarsy pármendi sharalar júrip jatyr. Ony qoǵam sezine bastady. Sońǵy ýaqytta sýdıalardyń paramen ustalý faktileriniń oryn alýy osyny aıǵaqtaıdy. Osy arada bul máseleni qoǵamǵa sýdıa kózqarasymen túsindirip ótkim keledi. О́ıtkeni onyń «syryn» bylaıǵy jurt kóp baıqaı bermeıdi. «Sýdıa paramen ustaldy» dese boldy, jerden jeti qoıan tapqandaı, Joǵarǵy Sot basshylyǵyn, ne jalpy sýdıalar qaýymyn qaralap jatady. Shyn máninde solaı ma? Joq, múlde olaı emes.
Birinshiden, sot – klassıkalyq stıldegi memlekettik organ emes. Sheshimdi sýdıanyń ózi daıyndaıdy jáne ózi shyǵarady. Osy oraıda onyń keshe ǵana sýdıa bolǵany nemese 20 jyldyq jumys ótiliniń bar-joqtyǵy mańyzdy emes. Aıtalyq, sheneýniktiń qatesin tez arada, aıǵaı-shýsyz túzetýge bolady jáne bul týraly syrttan bireýlerdiń, ıaǵnı kópshiliktiń bilýi ekitalaı. Al sýdıanyń qateligin joǵary turǵan organ ǵana túzetýge quqyly. Munyń ózi árdaıym ashyq jaǵdaıda ótedi jáne birden iske aspaıdy. Oǵan kem degende bir aıdan astam ýaqyt ótedi. Iаǵnı sheneýnik pen sýdıanyń qatelikteriniń saldary – jer men kókteı. Ekinshiden, sottar kadr máselelerinen shettetilgen. Sot kadrlaryn irikteýmen sot tóraǵalary emes, múldem basqa organ – Joǵary sot Keńesi aınalysady. Keńes jumystan bosatý nemese jaza berý máselelerin de sheshedi.
Al sýdıanyń para alýynyń sebebine úńilsek, bul sýdıalyq kadrlar sapasyna tikeleı baılanysty ma dep oılaımyn. Mysaly, 2018 jylǵa deıin jyl saıyn orta eseppen 230-dan asa jańa sýdıa qabyldanǵan. Osyǵan baılanysty 2014 jyly buryn-sońdy bolmaǵan jaǵdaı oryn alyp, 750 kandıdattyń 500-i birden sýdıa atandy. Bul ár úsh úmitkerdiń ekeýi sýdıa mantııasyn kıdi degen sóz. Al endi qarańyz: osy 500 sýdıanyń 103-i túrli negizder boıynsha laýazymdarynan bosatyldy. Olardyń ishinde 19-y tártiptik jazaǵa tartyldy. Al 10 sýdıa sybaılas jemqorlyq úshin qylmystyq qýdalaý obektisine aınaldy.
Elbasy men Memleket basshysynyń Joǵarǵy sottyń basshylyǵyna bergen naqty baǵyt-baǵdarynan keıin sýdıalyqqa bilikti mamandardy tartýǵa jol ashyldy. Jańa HR súzgileri «kezdeısoq» jáne kásibı deńgeıi tómen zańgerlerdiń sotqa kelýine tosqaýyl qoıdy. 2018 jyldan bastap jylyna 50-ge jýyq úmitker sýdıa laýazymyna taǵaıyndalýda. Endi sýdıalyqqa úmitkerlerdi muqııat tekserýge ári zertteýge múmkindik bar. Muny sıfrlardyń ózi dáleldep beretinin baıqaýǵa bolady. Eger 2018 jylǵa deıingi 5 jyldy alyp qarasaq, 100 kandıdattyń 25-i sýdıa bolǵanyn ańǵaramyz. Qazir ár 100 úmitkerdiń ishinen sýdıalyqqa ótetin adamdardyń sany ári ketse 6-dan aspaıdy.
Osy ýaqyt ishinde 300-ge jýyq bos jumys orny paıda boldy. Árbir 4-shi aýdandyq sotta tóraǵa joq. Munyń sebebi tilek bildirýshilerdiń joqtyǵynda emes. Olardyń qatary jetkilikti. Másele – kandıdattardyń Joǵary Sot Keńesiniń jańa talaptaryna sáıkes kelmeı otyrǵanynda. Ekinshi mańyzdy másele, meniń oıymsha, qazirgi jaǵdaıdyń ereksheligi. Búgingi tańda sýdıalardyń kásibı jaramdylyǵyn baǵalaýdyń jańa kóp satyly júıesi engizildi. Júıe qazirdiń ózinde halyqaralyq sarapshylar tarapynan oń pikirge ıe boldy. 2019 jyldan bastap 600-ge jýyq sýdıanyń atqarǵan qyzmeti osylaı baǵalanýda. Olardyń 10%-y sýdıalyqqa ótpedi, ne kásibı jaramdylyǵy úshin jumystan shyǵaryldy, ne júktemesi az ýchaskelerge aýystyryldy. Buryn birneshe jyl ishinde 1600 sýdıanyń ishinen 15 sýdıa ǵana qanaǵattanarlyqsyz baǵa alǵan, ıaǵnı 1%-dan da az.
Sot júıesindegi jańǵyrýdyń taǵy bir kórinisi – qazir aqtaý úkimderi kóptep shyǵarylýda. Munyń sebebi nede? Joǵarǵy Sot 2015 jyldan bastap 2017 jyl qosa qamtylǵan kezeńde Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń isteri boıynsha qamaýǵa alynǵan adamdardyń birde-biriniń aqtalmaǵanyn jarııalady. Al sońǵy 3 jylda qamaýda otyrǵan 36 adam aqtaldy. Aýyr jáne asa aýyr qylmystar boıynsha aqtalǵan adamdardyń sany 8 ese ósti (2015-2017 jyldardaǵy 60 adamnan 2018-2020 jyldarda 480 adamǵa deıin). Sottar tergeýge qarsy shaǵymdardy jıi qanaǵattandyra bastady. Kúdiktilerdi qamaýǵa sanksııa berýden eki ese jıi bas tartylady. Aıta ketý kerek, 2018-2020 jyldary sybaılas jemqorlyq úshin prokýratýranyń 23 qyzmetkeri, sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmettiń 10 qyzmetkeri jáne basqa da quqyq qorǵaý organdarynyń 930-dan astam adamy sottaldy. Bul derekter Joǵarǵy sot tarapynan biraz jumys istelip jatqanyn kórsetedi.
Keıde áleýmettik jelide «zańsyz áreketimen kózge túsken nemese ádiletsiz sheshim qabyldaǵan sýdıalar nege jumystan shyǵarylmaıdy?» degen saýal aıtylyp qalady.
Jumystan shyǵarylǵanda qandaı! 2019 jyldan bastap 83 sýdıa teris sebepter boıynsha jumystan bosatyldy nemese qyzmetinen tómendetildi. Bul az emes. Burynǵydan 4 ese kóp. Máselen, mas kúıinde jol apatyn jasaǵan Batys Qazaqstan oblysy aýdandyq sottar tóraǵasynyń biri qyzmetinen bosatyldy. Nemese áleýmettik jelilerde Almaty oblysy aýdandyq soty tóraǵasynyń karantındik shekteýler kezinde monshaǵa túsip jatqany týraly beınekórinis bolǵany belgili. Ol da jumystan shyǵaryldy. Qazirgi tańda Qaraǵandy oblystyq sotynyń 3 sýdıasyna qatysty materıaldar Joǵary sot Keńesine jiberildi.
Sýdıa ádebi kodeksin buzǵany úshin sýdıany jumystan shyǵarý rásimi óte uzaq ýaqytty alady. Bul úshin aldymen Sýdıa ádebi jónindegi komıssııa, sodan keıin Sýdıalar odaǵynyń Ortalyq keńesi, odan soń Joǵary sot Keńesi janyndaǵy Sot jıýrıi, sodan keıin ǵana Joǵary sot Keńesiniń ózi qorytyndy berýge tıis. Onyń usynýy boıynsha túpkilikti sheshimdi Prezıdent qabyldaıdy. Bul prosess kóbinese uzaq ýaqytqa sozylady.
Qoǵam, eger sharalar dereý qabyldanbasa, olar múldem qabyldanbaıdy dep sanaıdy. Shyn máninde olaı emes, ár nárseniń óz merzimi, óz reti bar. Sondyqtan sottardyń jumysyna qatysty máselege asyǵystyqpen emes, túsinistikpen qaraǵanymyz abzal. «Asyqqan – shaıtannyń isi» ekenin árkim bilse kerek.
О́mirserik QOJABAEV,
Joǵarǵy sottyń otstavkadaǵy sýdıasy, «Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy sotynyń otstavkadaǵy sýdıalary» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy
