Jeńisti jyrlaǵan kúıshi

Ýaqyt yrqyńa kónbeıdi, qaı eldiń jáne qaı halyqtyń bolsyn ómirindegi mańyzdy oqıǵalar men ataýly kúnderdi artta qaldyra otyryp, alǵa jyljıdy. Ýaqytqa baǵynbaıtyn eshteńe joq, degenmen ýaqyt bıligin júrgize almaıtyn, qansha ýaqyt ótse de, tarıh qoınaýynda qattalyp, halyq jadynda máńgi saqtalyp qalatyn oqıǵalar bolady. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys dál osyndaı oqıǵa boldy. Ony umytpaý, árkez jadyńda saqtaý halyqtyń Otan­ǵa jáne otandastaryna qaltqysyz qyz­met etýiniń jarqyn mysaly retinde qazirgiler úshin de, sondaı-aq bolashaq urpaq úshin de qajet. Qaltqysyz qyzmet etkender arasynda qazaq halqynyń aıaýly qyzy, Qazaq KSR-iniń halyq ártisi – Dına Nurpeıisova da bar edi.

Kúıshi-kompozıtordyń shyǵarmashy­lyǵy qazaq ulttyq mádenıetiniń altyn qoryna kirdi, onyń shyǵarmashylyǵy tutas bir dáýirdiń mýzykalyq eskert­ki­shine aınalyp, qazaq halqy tarıhynyń ózin­dik erekshe shejiresin quraıdy. Soǵys kezindegi halyq basyna tús­ken aýyr synaq týǵan jerge degen súıispen­shilik­­­ti odan ári eseleı túsip, dombyra óne­rin meılinshe nasıhattaýǵa májbúr etti.

1941 jylǵy 22 maýsymda, soǵys bas­talǵan kezde, eldiń ár óńirinde áskerı jumyldyrý jumystaryn júrgizý týraly másele qaraldy, al 23 maýsymnan bastap áskerı komıssarıattarda azamattardy jumyldyrý jumystary bastalyp ta ketti. Áskerı komıssarıattarǵa azamattardan elin qor­ǵaý úshin ás­kerge qabyldaý týraly ótinishter túse bas­tady. Maıdanǵa barýǵa Dına Nur­peıi­sovanyń uldary – Jurynbaı men Murat (Tólemurat) ta ótinish berip, Otan úshin qolyna qarý alyp soǵysýǵa degen tilekterin bildirdi. Erikti Jurynbaı, sondaı-aq maıdanda 1940 jyly Keńes Armııasy qataryna shaqyrylǵan uly Qojahmetti kóremin dep úmittendi.

Mundaı joıqyn soǵystan qaı­ǵy shegip, qasiret tartpaǵan otbasy qalmady, onyń zardaby Dına Nur­peıisovanyń otbasyn da aınalyp ótpedi. Dına Nurpeıisovanyń Jurynbaı men Murat­tan basqa uly Qajen (Qajymurat) (1916-1941) men nemeresi Qojahmet (1921-1941) te soǵysqa attanyp, Otan qorǵaý jo­lyndaǵy surapyl shaıqastarǵa belsene qatysady. О́kinishke qaraı, esil erler júzdegen myń Otan qorǵaýshylar sııaqty urys dalasynda opat bolyp, habar-osharsyz ketedi. Otan úshin mert bolǵan jaýyngerlerdiń esimin el esinde máńgi qaldyrý – keıingi urpaqtyń qasıetti boryshy. Reseı Federasııasynyń Astrahan oblysy gýbernatorynyń Is basqarmasy «Pamıat. Nazovıom poımenno» dep atalatyn kóptomdyq estelikti jaryqqa shyǵardy. Bul irgeli eńbekte Astrahan oblysynan shaqyrylǵan Dına Nurpeıisovanyń balalary: uly Qajen men nemeresi Qojahmet týraly estelik joldar bar. 1995 jyly jaryq kórgen «Pamıat. Nazovıom poımenno» estelik kitabynyń tórtinshi tomynda Nurpeıisov Qajen týraly mynadaı joldar keltiriledi: «Nurpeıisov Qajen, qatardaǵy jaýynger. 1916 j.t., Astrahan obly­sy, Krasnoıar aýdany, Qaraózek
aýy­ly. Krasnoıar AÁK shaqyrǵan. 1941 jy­ly qazanda habarsyz ketken» dep jazylǵan. 2010 jyly jaryq kórgen «Pamıat. Nazovıom poımenno» estelik kitabynyń jetinshi tomynda Dına Nurpeıisovanyń nemeresi Qojahmet týraly mynadaı derekter keltiriledi: «Qatardaǵy jaýynger Nurpeıisov Qojahmet 1921 j.t., Qazaqstannyń týmasy, Batys Qazaqstan ob­lysy, Jańa­qala aýdany. 1940 jyly As­trahan oblysynyń Volodar AÁK shaqyrǵan. 1941 jyly jeltoqsanda habar-osharsyz ketti».

Soǵys bastalǵanyn Dına Nur­peıi­sova Almatyda estidi jáne elin súıetin adam retinde ol óziniń shyǵarma­shy­lyǵymen alapat oqıǵalar­ǵa ún qosty. Olardyń ishinde jaýyngerlerdiń áskerı rýhyn kótergen «Ana buıryǵy» kúıi de bar. «Ana buıryǵy» kúıi birden búkil Qazaqstandy sharlap ketti, qatal ýaqyttyń erlik ánine aınalyp, zor qýatpen oryndaldy. Soǵystyń surapyl kúnderinde onyń uldarynan uzaq ýaqyt boıy hat kele qoımady, biraq soǵan qaramastan kúıshi-dombyrashy ózi­niń kúılerimen halyqty jeksuryn jaý­larǵa qarsy kúreske jigerlendire bildi.

Soǵys jyldarynda Dına Nurpeıi­sova­nyń kúıleri kózdegen jerden múlt ket­peıtin surmergenniń jebesindeı jaý­dy talqandap, jaýyngerlerdiń Ota­­­­nymyzdyń dańqyn asyrǵan eren erlik­terine shabyt berdi. Uzaq ýa­qyt boıy habar-oshar ala almaı, bala­larynan sa­rylyp-sarǵaıyp habar kútken ana «Maıdandaǵy balama» degen kúıin shy­ǵa­rady. Bul kúıdiń keń tynys­ty, áýezdi kompozısııasy salmaqty nyq qadammen astasyp Qyzyl Armııa jaýyn­gerlerin, ásirese qatal qorǵanys shebindegi jaýyn­gerlerdi jigerlendirip, olardyń jaýyn­gerlik jáne moraldyq rýhyn­ kóterdi. «Maıdandaǵy balama» kúıi kúıshi-kompozıtordyń tynymsyz shyǵarmashylyq eńbeginiń jáne jal­py­halyqtyq kúreske óziniń jeke basy­nyń úlgisimen qatysýynyń nátıjesi boldy.

El basyna túsken asa qıyn ýaqytqa qaramastan, soǵys kezinde óner damýyn toqtatpaı, mádenıet qyzmetkerleri túrli derekti jáne kórkem fılm­der túsirdi. 1941 jyldyń kúzinde «Mosfılm» jáne «Lenfılm» kı­nostýdııalaryn­ Al­matyǵa kóshirý týraly sheshim qabyl­­dandy. Sonyń negizinde Ortalyq Bi­rikken kınostýdııa uıymdastyrylyp, onda eldiń úzdik kınematografısteri jumys istedi, olardyń ishinde kınematografııa teorııasy boıynsha irgeli jumystardyń avtory, ónertaný doktory Sergeı Eızenshteın boldy. Evakýasııa jaǵ­daıyn­da Qazaqstanda, Almatyda, rejısser óz ómiriniń basty kartınasyn – «Ivan Groznyıdy» túsiredi. 1942 jyly rejısser jáne kıno teoretıgi, al onymen birge Ortalyq Birikken kınostýdııa qyzmetkerleri qazaqtyń áıgili aqyny Jambyl Jabaevqa qonaqqa keledi. Sol kezde qonaqtardyń arasynda Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen óner qaıratkeri Dına Nurpeıisova, sondaı-aq Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń tuńǵysh prezıdenti Qanysh Sátbaev, qazaq áde­bıetiniń klassıgi Muhtar Áýezov, jazýshy-akademık Sábıt Muqanov ta bolady. Osy jerde aqynnyń úıinde otyryp kúıshi-kompozıtor óziniń ulttyq mýzykalyq shyǵarmalary men óshpes kúılerin tartady.

Keńes kınosynyń teoretıgi Sergeı Eızenshteın ensıklopedııalyq bilimi bar, erekshe bilimdar adam retinde kúı­shiniń mýzykalyq darynyna, ulttyq mýzy­­ka ardageriniń temirdeı tózimdiligi men batyl­dyǵyna erekshe qurmet kór­setedi.

Soǵys jyldarynda qazaq mýzykasy óziniń mýzykalyq tarıhynda aıtar­lyqtaı damýǵa qol jetkizgenin atap ótken jón. 1942 jyldyń aıaǵynda mýzykatanýshy Ahmet Jubanovtyń «XIX jáne XX ǵasyrdyń basyndaǵy qazaqtyń halyq kompozıtorlary» atty kitaby jaryq kórdi, munda alǵash ret kóptegen mýzykant-kompozıtordyń ómiri men shyǵar­­mashylyǵy týraly aıtyldy, olar­­dyń arasynda Dına Nurpeıisova da boldy.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde Qazaqstannyń merzimdi baspasózi jeńisti jaqyndatýǵa óz úlesin qosyp, soǵys bastalǵannan «Bári de maıdan úshin! Bári de jeńis úshin!» degen uranmen jumys istedi. Kópten kútken jeńisti jaqyn­datýda qazaq tilindegi áskerı baspasóz de úl­ken ról atqardy jáne soǵys jyl­daryn­da zor áskerı-patrıottyq ról atqarǵan osyndaı áskerı gazetterdiń biri Lenıngrad maıdanynyń «Otan kúzetinde» gazeti boldy. «Otan kúzetinde» gazeti Otan qorǵaýshylardyń qatty qyzyǵýshylyǵyn týdyryp, únemi maıdan shebine jetkizilip otyrdy. Bul gazetti ózderiniń ana tiline degen tereń qur­met, ózderine jasalǵan qamqorlyq dep qabyldaǵan jaýyngerlerdiń yn­ta-jigerin týdyrdy. Osy gazettiń 1944 jylǵy 15 sáýirdegi nómirinde Qazaq­stan­nyń eńbek sińirgen mádenıet qaı­rat­­keri Dına Nurpeıisovanyń sýreti jarııa­landy.

Uzaqqa sozylǵan soǵys jyldarynan ábden tıtyqtaǵan jáne aýyr áskerı eńbekten sharshap-shaldyqqan adamdar áýezdi jáne júrekke jyly ánderge sýsady. Soǵys jyldarynyń aýyrtpalyǵyna, taý­qymetine qara­mastan, Qazaqstan óneri soǵys jyldarynda oıdaǵydaı damy­dy. 1944 jyldyń aqpan-naýryz aı­larynda Tashkentte ótken «Bes res­pýblıkanyń halyq arasynan shyqqan talant-jul­dyzdary» atty Orta Azııa men Qazaqstan respýblıkalarynyń mýzy­kalyq onkúndigi Qazaq KSR-iniń mýzy­kalyq ómirindegi úlken oqıǵa boldy. Onkúndikke myńnan astam mýzykant, ánshi, bıshi jáne kompozıtor qatysty. Onnan astam dırıjer sımfonııalyq mýzyka men halyq shyǵarmashylyǵyna arnalǵan konsertterdi basqardy. О́zbek­stan astanasy qonaqtardy – onkúndikke qaty­sýshylardy qarsy alyp, úgitshiler Tash­kenttiń kásiporyndarynda Orta Azııa halyqtarynyń Mýzykalyq on­kúndiginiń ashylýyna arnalǵan kezdesýler ótkizdi. Zaýyttar men fabrıkalarda oǵan qatysýshylarymen kezdesýler ótki­zilip, О́zbek KSR-iniń astanalyq teatry óziniń úzdik qoıylymdaryn kórsetti.

Bul onkúndik mýzyka óneriniń da­mý jaǵdaıyna jasalǵan synaq jáne Qazaq­standaǵy ósip-órkendegen ulttyq mádenıetterdiń qýatty kórsetilimi boldy, ony mamandar men jurtshylyq joǵary baǵalady. Sol kezdegi Tash­kenttiń mýzykalyq ómiri barynsha bel­sendi boldy jáne respýblıkanyń mýzykalyq mádenıetiniń damýyna Le­nıngrad konservatorııasynyń 3 jylǵa kóship kelýi oń yqpal etti. Mýzykalyq onkúndiktegi konsertterge ıin tiresken halyq keldi, konsertter tolyq anshlagpen ótti. Onkúndik ishin­de konsert ótetin orynǵa qol jet­kizý múmkin bolmady – konsertti kór­gisi keletinder qosymsha bılet izdep taba almady. Osy onkúndikte akademık Ahmet Jubanovtyń basqarýymen Qazaq halyq aspaptar orkestri úlken jetistikpen óner kórsetip, fılarmonııa birinshi orynǵa ıe boldy. Qazaq KSR halyq shyǵarmashylyǵynyń konserti basqalardan birshama erekshelendi, óıtkeni oǵan qazaqtyń halyq áýenderin oryndaýshy, qazaqtyń uly kompozıtory Qurmanǵazy Saǵyrbaevtyń shákirti Dına Nurpeıisova sııaqty kásibı sheberler qatysty, ol óziniń birqatar shy­ǵar­malaryn, sondaı-aq ustazynyń shy­ǵarmalaryn oryndady.

Dına Nurpeıisovanyń oryndaý­shylyq sheberligimen tanysý tashkenttik kórermenniń qyzyǵýshylyǵyn týdyr­dy, ol óziniń asqan sheberligimen, plas­­­tı­kalyq jatyq dybysymen, jo­ǵary shyǵarmashylyq sheberligimen tyń­­dar­mandardy baýrap alyp, «Bes respýblıkanyń halyq arasynan shyqqan talant-juldyzdary» onkúndiginde birinshi orynǵa ıe boldy. Qazaqstan kom­­pozıtorlarynyń jáne soǵys jyldary óner sheberleriniń týdyrǵan bar­lyq jaý­­hary osy onkúndiktiń konsert­terin­de kórsetildi.

Mýzykatanýshy, Lenıngrad konser­vatorııasynyń professory, О́zbek KSR-iniń eńbek sińirgen óner qaıratkeri Aron Ostrovskıı Dına Nurpeıisovanyń ónerine tánti bolyp, bylaı dedi: «Onyń dombyra tartýda qol jetkizgen asqan oryndaýshylyq sheberligi ǵajap! Bul keremet oryndaýshy nebir ádisti qol­danady, osynaý ejelgi aspaptan qandaı áýen men áýez shyǵaryp otyr deseńshi!».

Jambyl atyndaǵy Qazaq memleket­tik fılarmonııasynyń kúıshi-kom­pozıtory Dına Nurpeıisovanyń «Naýaı» kúıi kınoplenkaǵa túsirildi, bul ulttyq mýzyka úshin úlken sáttilik, onda ataqty dombyra sheberiniń qaı­talanbas óneri beınelengen, munda ol Orta Azııa mýzykanttarynyń oınaý tásilderinde kez­despeıtin óziniń tehnıkalyq tásil­derin kórsetedi. Dınadan jeke sabaq alyp ta, jazbalar boıynsha da kóptegen dom­byrashy úırenip, tálim-tárbıe aldy, biraq ol ózi qurǵan mekteptiń jalǵyz ókili, onyń alǵashqy qarlyǵashy da, klassıgi de bir ózi bolyp qaldy. Bul onyń talanty men sheberligin qazirgi kez­de de kórip, estýge múmkindik beredi, jas mýzykanttarǵa úlgi bolady. О́ıtkeni ol óziniń júrek qalaýyna árdaıym adal bolyp, dombyra tartýdyń barlyq qyr-syryn bildi. Osylaısha Tashkent onkúndigi qazaq kompozıtorlarynyń joǵary shyǵarmashylyq jetistikterin jáne Dına Nurpeıisovanyń oryndaý­shylyq ónerin áıgili etti. Keıinirek Tashkentte onyń mýzykalyq shyǵarma­lary jazyl­ǵan kúıtabaqtar shyǵaryldy.

1944 jyly Qazaq halyq aspaptary orkestriniń onjyldyǵyn merekeleý kúnderi Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Tóralqasynyń Jarlyǵymen orkestrge halyq kompozıtory Qurmanǵazynyń esimi berildi jáne orkestrdiń kóptegen ártis­terine memlekettik nagradalar tabys etildi, al ony qurýshy Ahmet Ju­­ba­­nov pen orkestr ártisi Dına Nur­peıi­so­­vaǵa Qazaq KSR halyq ártisi ataǵy beril­di.

Qıyn-qystaý jyldardan keıin kópten kútken Jeńis kúni keldi. Kúıshi-kom­­pozıtor Dına Nurpeıisovanyń dom­­byrasy óz halqynyń uly saltanaty – jaý­dy jeńgen jeńisimizdi shabytpen qarsy aldy. Osy aıtýly oqıǵaǵa ol halyqtyń lyqsyǵan qýa­nyshy men asqaqtaǵan kóńil-kúıin syı­ǵyzyp, «Jeńis» kúıin arnady, bul mýzykalyq shyǵarma onyń shyǵarmashylyq eńbegi men ulttyq mu­rasynyń bıik shoqtyǵynyń biri.

1945 jyldyń shildesinen bastap Qyzyl Armııanyń áskerden oralǵan sarbazdary men ofıserleri týǵan ólke­lerine kele bastady, olardyń ara­syn­da Dına Nurpeıisovanyń uldary da boldy. Úlken uly Jurynbaıdyń keý­desinde «Erligi úshin» medali bar. Ol bul medalmen Otandy qorǵaý jáne áskerı boryshyn oryndaý kezinde kór­setken jeke erligi men batyldyǵy úshin marapattalǵan. Jurynbaı beıbit eń­bekke oraldy, biraq beıbit ómirde uzaq ómir súre almady. 1946 jyldyń naýryz aıynda urys dalasynda alǵan aýyr jaraqatynyń saldarynan qaıtys boldy. Onyń ústine eki uly – maıdannan oral­maǵan Qojahmet pen jazǵy kanıkýl kezinde qaıǵyly qazaǵa ushyraǵan kámeletke tolmaǵan Tilekqabyldyń ýaıymy da ony jegideı jep, oısyratyp ketti. Jurynbaı Nur­peıisulyn el-jurty, Astrahan oblysy ákimshiliginiń ókilderi men soǵys ardagerleri elin qorǵaǵan jaýyngerine qurmetin kórsete otyryp, aqtyq saparǵa shyǵaryp saldy. Ol Astrahan oblysy Krasnoıar
aýdany Azaý aýylynda jerlendi.

Murat (Tólemurat) Shápekuly Nur­peıi­sov te soǵysta erlikpen shaıqas­ty. Jaýyn­ger M.Nurpeıisov 1941 jyly maı­danǵa óz erkimen attanyp, jaýdy jeń­genshe aıanbaı soǵysty.  Murat Shá­pek­uly «Berlındi alǵany úshin» medalimen, jaýyngerlik aıbynnyń eń joǵary ordeni – «Dańq» ordenimen marapattaldy. Maıdannan oralǵannan keıin M.Nur­peıisov uzaq ýaqyt KSRO IIM organdarynda jumys istedi.

Kompozıtor Dına Nurpeıisovanyń shyǵar­mashylyǵyn Máskeý de joǵa­ry baǵalady. KSR Odaǵy Halyq Komıs­sarlary Keńesiniń janyndaǵy О́ner isteri jónindegi komıtettiń jáne KSRO óner qyzmetkerleriniń kásiptik odaǵy Ortalyq Komıtetiniń Qurmet gramotasynda: «Qurmetti Nurpeıisova Dına! 1941-1945 jj. Uly Otan soǵysy kezinde batyr Qyzyl Armııanyń, Áskerı-teńiz flo­­tynyń jáne IIHK áskerleri bólim­derine mádenı qamqorlyq jasaý sala­syn­­daǵy qajyrly eńbegińizdi atap óte oty­ryp, Sizdi Qurmet gramotasymen mara­­pattaıdy» degen jyly lebiz bildi­rilgen.

1946 jyly KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń Jarlyǵymen Qazaq KSR halyq ártisi Dına Nurpeıisova el men qoǵam aldyndaǵy, mádenıet pen óner salasyndaǵy zor eńbegi úshin, son­daı-aq qoǵamdyq ómirge belsene qatys­qany jáne Qazaqstannyń mýzy­kalyq mádenıetine úlken úles qosqany úshin ekinshi dárejeli Eńbek Qyzyl Tý ordenimen marapattaldy. Eńbek Qyzyl Tý ordenine qosa Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotasy tapsyryldy, onda «Joldas Nurpeıisova Dına! Qazaq mýzykasyn damytý isindegi zor eńbegińizdi eskere otyryp, týǵanyna 85 jyl tolýyna jáne shyǵarmashylyq qyzmetiniń 75 jyldyǵyna baılanysty Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Prezıdıýmynyń 1946 jylǵy 15 tamyzdaǵy Jarlyǵymen Sizdi Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń osy Qurmet gramotasymen marapattaıdy» degen kúıshi óneriniń moıyndalǵanyn bildiretin jazba bar. Sol 1946 jyly Qazaq KSR halyq ártisiniń mereıtoıyn merekeleý kezinde konsert qo­ıyldy, saltanatty is-sharanyń bas­ty nómiri mereıtoı ıesiniń óner kórsetýi boldy. Árbir ýaqyttyń óziniń tarıhı tulǵalary bolady, olardy umytpaý, bilý jáne urpaq­tardyń esinde qaldyrý qajet, osyǵan baılanysty 1947 jyl­­dyń qań­taryn­da qazaq derekti kıno­synyń negi­zin qalaý­shy, rejısser Oraz Ábishev «Dına Nurpeıisova» atty derekti fılm túsirip, onda Qazaq­stan tarıhynda máńgi qalatyn qazaq hal­qynyń uly qyzynyń beınesin somdady.

Kúıshi-dombyrashy Dına Nurpeıi­sova ulttyq mýzykany nasıhattaýshy jáne kompozıtor retinde óz halqyna jáne adam ómirin jyrlaǵan, halqyn jarqyn bolashaqqa jetelegen elge qyz­met etti. Kúıshiniń buljymas О́mir kodek­si men ulttyq ónerge degen usta­ny­­my, kózqarasy osyndaı boldy, onyń mý­zykalyq shyǵarmashylyǵy ýaqyt sy­nynan ótti. Dınanyń shyǵarmalaryn halyq áli kúnge deıin súıip tyńdaıdy jáne olardyń kúshi áıel zatynyń ta­bıǵatynan týyndaǵan janǵa jaıly lırı­kalyq kóńil kúı men qazaq halyq mýzykasynyń dástúrine degen súıis­penshilikte jatyr. Qazaq KSR-iniń halyq ártisi Dına Nurpeıisova óziniń esimi men ulttyq dombyra ónerin tek qazaq emes, búkil túrki mýzykalyq óneriniń tarıhyna altyn áriptermen jazyp qaldyrdy.

Asylbek  SITALIEV, 

ólketanýshy, pedagog-zertteýshi