OTAN QORǴAÝShYLAR QABIRLERIN IZDESTIRÝ JALǴASA BEREDI

Uly Otan soǵysynyń aıaqtalǵanyna 64 jyldan astam merzim ótkenimen, asa qatygez de qanquıly soǵystyń jantúrshigerlik izderi maıdangerlerdiń urpaqtaryn – balalary  men nemerelerin, qaldy shóberelerin áli kúnge alańdatyp keledi.

Soǵys bizdiń enshimizge nebir sheshilmegen túıinderdi usyndy. Máselen, bir ǵana Aqmola óńiri boıynsha Uly Otan soǵysynda 33950 jaýynger qaza tapsa, sonyń 16641-in habar-osharsyz ketken, maıdan tósindegi taǵdyrlary áli kúnge belgisiz jandar quraıdy. Qaza tapqandardyń kóbisiniń qashan, qaı mekende kóz jumǵandyǵy jáne qaıda jerlengendikteri de áli kúnge belgisiz. Osynaý mindetti sheshý isin budan attaı 22 jyl buryn óz moı­yn­daryna alǵan Astana qala­syn­daǵy “Memorıaldyq aımaq” izdes­tirý otrıadynyń bul oraıda atqa­ryp kelgen jumystary den qoıar­lyq­taı. О́z júrek qalaýymen osy sha­rýaǵa bas-kóz bolyp júrgen L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnıversıtetiniń profes­so­ry, ǵylym kandıdaty Maıdan Qu­saıynovtyń bul jaıynda aı­ta­ry da, topshylaýlary da jetkilikti. Ǵalymnyń atap kórsetkenin­deı, izdestirý otrıadyna kóbine-kóp habar-osharsyz ketken maı­dan­gerlerdiń jaqyndary jıi ha­bar­lasady. Izdestirýshiler negizi­nen Reseı Federasııasy Qorǵanys mınıstrliginiń Ortalyq muraǵa­tyn­da jınaqtalǵan qujattardy bas­shylyqqa ala otyryp, jumys istep keledi. Maıdanda habar-osharsyz ket­kenderdiń taǵdyrlaryn anyqtaý jóninde jyldar kóshinde bizdiń jı­naqtaǵan ózindik derbes tehno­lo­gııamyz bar, deıdi Maıdan Kó­mek­uly. Onyń aıtýyna qaraǵanda, izdestirý jumystarynda oń nátı­je­ge jetý úshin Otan qorǵaý­shy­nyń aty-jóni, týǵan jyly men kúni, dalalyq poshtasynyń nómi­ri, maıdan men gospıtaldan ja­zyl­ǵan hattar, polktastarynyń soń­ǵy urys jónindegi jan-jaqty derekteri men estelikteri, áskerı bólimderden kelgen “qara qaǵaz” sekildi qujattardyń bolǵany jón. Osylar arqyly ǵana iz-tússiz ket­kender sanatyndaǵylardyń keıin­gi taǵdyrlaryn bilýdiń sáti túsedi. Belgili bir nátıjege qol jet­kizý úshin járdem suraǵandardan týý kýáligine qatysty, ne bolmasa neke týraly derekterdi anyqtaý ta­lap etiledi. Atalǵan qujattar arqyly habarsyz ketkenderdi “Ote­chestvo” saıtynyń estelik kitabyndaǵy derekter bazasynan, “Memorıal” saıty men Reseı Fe­derasııasy Qorǵanys mınıstrli­gi­niń ortalyq muraǵaty men ás­ke­rı-medısınalyq murajaıynan, azap lagerlerinde otyrǵan tut­qyn­dardyń tiziminen, qaıtys bol­ǵan jaýyngerlerdiń moıyndaryn­da­ǵy medalondardan izdestirýge bolady. Áskerı bóliminiń nómirin anyq­taýda tájirıbede ózin dálel­deı bilgen eki ádis qoldanylady. Birinshi ádiste jergilikti áskerı komıssarıatqa belgili bir bólim­nen kelgen jaýyngerdiń qaıtys bolǵandyǵyn habarlaǵan “qara qa­ǵazdyń” túpnusqasy basshylyqqa alynady. Eger onda mundaı maz­mun­da habarlama túspese, qalalyq nemese aýdandyq áleýmettik qam­syz­dandyrý bólimderine júgingen jón. Munda habar-osharsyz ket­ken jaýyngerlerdiń ata-anasy men otbasyna tıisti járdem tóle­ne­di. Ony da muqııat salystyrǵan durys. Ekinshi ádis maıdangerdiń hattary men áskerı bóliminiń dalalyq poshtalarynyń nómirin tabýǵa aýdarylady. Habarlasýshylardyń kóbisi soǵystan keıingi jyldarda áskerı komıssarıat qyzmetkerleriniń úı-úılerdi jaǵalap, saýalnama júr­giz­gendikterin de bilmeıdi. Mundaı saýalnamalarda habarsyz ketken jaýyngerdiń sońǵy hatynda da­la­lyq poshta nómiriniń kórsetil­gen­digi aıqyn. Osy ispettes júrgi­zil­gen saýalnamalardyń tizbeleri Re­seı Qorǵanys mınıstrliginiń Or­talyq muraǵatyndaǵy 9-shy bó­lim­de saqtaýly. Izdeý salýshylarǵa qa­tysty barlyq fotosýretterdi, soǵystan kelgen ashyq hattardy jan-jaqty zerdeleýdi qajet etedi. Osy arqyly áskerı bólimniń qaı­da ornalasqandyǵyn, onyń nómiri men túsirilgen sýretterdiń merzi­min, ásker qataryna qashan shaqy­ry­lǵandyǵy men bólimniń orna­las­qan jerin aıqyndaýǵa bolady. Aqmola (qazirgi Astana) qa­la­synan shaqyrylǵan jaýyngerler men komandırlerdiń kúrdeli de qıyn taǵdyrlaryn anyqtaýda izdestirý otrıady tutqynǵa túsken­der­diń urysqa qatysqan sońǵy jerin tekserýdi, medsanbattarda qaza tapqandardyń tizimderin qaıta saralaýdy, medalondary boıynsha anyqtalǵan esimderdi eksheýdi, soǵys bolǵan aımaqtarda ornalasqan saıajaı ıelerine suraý salýdy udaıy qolǵa alyp keledi. “Memorıaldyq aımaq” izdesti­rý otrıady ózi ómirge kelgen 22 jyl ishinde TMD men Baltyq boı­yndaǵy elderdiń 800-den astam izshilderimen birlese otyryp, bir­qatar ıgilikti jumystar atqardy. Olar negizinen baýyrlastar zırat­taryn tabýǵa, onda jerlengen­der­diń aty-jónderin jazyp, tıisti bel­giler ornatýǵa, qorymdarǵa ba­ra­tyn joldar men súrleýlerdiń boı­laryna tıisti baǵdar-kórset­kishter qoıýǵa birinshi dárejeli mańyz berdi. Izdestirý otrıady shtabynyń komandıri, ǵalym M.Qusaıynov óz sózinde 1946-1948 jyldar ara­ly­ǵyndaǵy aerosýretter arqyly da baýyrlastar zıratyn tabýǵa bo­latyndyǵyn alǵa tarty. Máselen, osyndaı jolmen 314-atqyshtar dı­vızııasynyń 1078-shi atqyshtar polkiniń beıitteri tabylǵan. Onda búginde Petropavl men Pavlo­dar­dan maıdanǵa alynǵan baýyrlary­myz máńgilik tynystap jatyr. О́z isterine jan-tánimen beril­gen izshilder keıin 372-atqyshtar dıvızııasynyń baýyrlastar zıra­tyn taýyp, iz-tússizder qatarynda sanalyp kelgenderdiń esimderin anyqtaýǵa da tıisinshe úles qosty. Olardyń qaýipti de qıyn, aby­roı­ly da azapty jumystary óz keze­ginde “Otan qorǵaýshylar týraly halyq esteligi” halyqararlyq qaýymdastyǵy tarapynan da jo­ǵa­ry baǵalandy. О́ıtkeni, bir kez­deri urys dalasyna aınalǵan aı­maqtarda zalalsyzdandyrylmaǵan mınalar da az ushyraspaıdy. Oǵan biliktilik pen tózimdiliktiń, qyra­ǵy­lyq pen saqtyqtyń asa qajet ekendigi belgili. Mundaı qasıet “Memorıaldyq aımaqtyń” iz kesýshilerine asa tán. Al beıbit kúnde osyndaı jumysqa táýekel etken Reseıdiń, Ýkraına men Belorýssııanyń jas jigitter men qyzdardan jasaqtalǵan jekelegen iz­destirý otrıady músheleriniń tá­ji­rı­beleriniń jetispeýshi­likte­ri­nen mına alańdaryna kezdesip, qaza tapqandary da boldy. Tarıhtyń belgisiz betterin ashýǵa talaptanǵan “Memorıaldyq aımaq” otrıady músheleriniń sany búginde eki júzge jýyqtap otyr. Olar­dyń basym bóligi keshegi qandy soǵysta habar-osharsyz ketken, el azattyǵy jolynda mert bolǵan rýhy bıik, asyl jan­dar­dyń urpaqtary bolyp tabylady. Olar ákeleri men aǵalary aldyn­daǵy boryshtaryn óteýdi júrek qalaýlaryna aınaldyrǵan. Bul istiń jyl ótken saıyn jańa mán­ge, tyń serpinge ıe bolyp, onyń qatary­nyń arta beretindigine, taǵdyrlary belgisiz jandardyń odan ári anyq­tala túserine senim mol. Astana qalasyndaǵy “Memo­rıaldyq aımaq” otrıadynyń bú­gin­gi tańda qol jetken tabystary osyndaı paıym jasaýǵa ıter­meleıdi. Kóshkinbaı KENEBAEV, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi, joǵary sanatty muraǵatshy. ASTANA.