Táýelsizdik jyldarynyń basynda Ulttyq qaýipsizdik komıteti qyzmetinde bolǵan Erjan Bekbaýuly – jas memleketimizdiń táı-táı basqan qadamyn kózi kórgen, eline eńbegi sińgen el tulǵalary qatarynda. Ol saıası arenadaǵy óz orny bar táýelsiz, álemdik úderisterden qalyspaı damyǵan elge aınalǵanymyzdy árdaıym maqtan etedi. Sondaı-aq ekonomıkalyq, áleýmettik ahýaly turalap turǵan Aqmola qalasynyń ásem qala Nur-Sultanǵa aınalǵany – Elbasy men oǵan qoldaý kórsetken halqymyzdyń eren eńbeginiń jemisi, jetistigi men jeńisi dep esepteıdi.
Erjan Bekbaýulynyń elimizdiń ulttyq qaýipsizdik salasyndaǵy tabystary týraly aıtary kóp. «Bıyl elimizdiń Táýelsizdigine 30 jyl tolady. Men sol otyz jyldyń kýásimin. Osy jyldarda memleketimiz irgeli elge aınaldy, búkil dúnıe júzine tanymal boldy. BUU-nyń beldi múshesi atandy. Iаdrolyq qarý-jaraqtyń joıylýyna bastamashylyq etti. Elimizdiń ekonomıkasy men áleýmettik jaǵdaıy kóp jaqsardy. Bul tusta Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń qosqan úlesiniń zor ekenin aıtqym keledi. О́ıtkeni qazirgideı beıbit, turaqty memleketke aınalýymyzdyń jolynda Ulttyq qaýipsizdik organdarynyń qyzmetkerleri kóp eńbek etti. Osy oraıda táýelsiz elimizdiń arnaıy organdarynyń basshylyǵynda júrgen azamattarymyzdyń eńbegin atamaý múmkin emes. 90-jyldardyń toqyraýynda qaýipsizdik organdaryna jan bitirip, «memlekettik» sóziniń ornyna «ulttyq» sózin qoıyp, budan bylaı tek ult múddesi jolynda qyzmet qylatyn jańa dáýirdiń kelgenin meńzedi. Elimizdiń arnaıy organdarynyń aldynda turǵan máseleler óte kóp boldy. KSRO-dan qalǵan eskilikten qutylyp, buǵan deıin Máskeýden basqarylyp kelgen Qazaqstan úshin jańa kezeń jańa talaptar qoıdy. Naryqtyq ekonomıkanyń zańdary kúshine endi. Álemdik ozyq eldermen ıntegrasııa jasaý da óz jemisterin bere bastady», deıdi keıipkerimiz ótken shaq belesterin eske alyp.
Erjan Bekbaýulynyń aıtýynsha, elimizge paıdasynan zııany kóp jobalardy kirgizbeý, ınvestor tonyn jamylyp kelip, qarjylyq kiriptarlyqqa ıtermeleıtin jobalardan saqtaný qajet boldy. Kerisinshe, tıimdi usynystardy durys baǵalap, elimizge ıgiligi tıetin jumystar qolǵa alynyp jatty. Bul jolda atalǵan ekonomıkalyq úderisterdiń qaterlerin baǵalaýdy qaýipsizdik organdarynsyz elestetý múmkin emes.
Ár jyldary elimizdiń ulttyq qaýipsizdik salasyn basqarǵan B.Baekenov, S.Toqpaqbaev, J.Jumanbekov, N.Ábiqaev, M.Tájın, A.Shabdarbaev, Á.Shaıahmetov, V.Jumaqanov sııaqty óz isterine berik, ultymyzdyń adal azamattarymen ıyq tirese birge jumys istegen ýaqytyn ómiriniń eń bir jarqyn kezeńi dep sanaıtyn Erjan Bekbaýuly: «2016 jyldyń 8 qyrkúıeginen beri UQK tóraǵasy qyzmetin Kárim Másimov atqaryp keledi. Talaı memlekettik jaýapty qyzmetter atqarǵan, elimizdiń saıası qalyptasý kezeńinde Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń senimdi serigi bola bilgen, alys-jaqyn sheteldermen dıplomatııalyq, áskerı-qorǵanys, quqyqtyq máselelerdiń oń sheshilýine yqpaly etken Kárim Másimovtiń qaýipsizdik qyzmetine kelýi tegin emes», deıdi.
Erjan Bekbaýulynyń sózine qaraǵanda, ult múddesi jolynda qyzmet etken UQK-nyń árbir qyzmetkeriniń arqasynda elimiz tynyshtyq pen beıbitshiliktiń besiginde terbelýde. Álemdik geosaıası jaǵdaıdyń ýshyǵyp turǵan shaǵynda alys-jaqyn kórshiles elder, onyń ishinde Shyǵys álemindegi talas-tartystyń sońy qantógiske ulasyp, eń sońynda munyń bárinen qarapaıym beıbit halyq japa shegýde. Árıne Qazaqstannyń dıplomatııalyq jumysynyń durys jolǵa qoıylýy men kórshilerimizben dostastyq baǵytyn ustanýy elimizdiń kemesin shaıqaltpaýda. Alaıda keıbir kúshterdiń ishten ne syrttan áser etip, qoǵamymyzdyń qalyptasqan ómirin oırandaýdy kózdeıtini jasyryn emes. Sol sebepti el arasyna iritki salyp, aram pıǵyldy kózdeýshilerdiń áreketine jol bermeý úshin bizdiń bárimizge aýyzbirshilik qajet. Kózimizdi keńirek ashyp, árbir árekettiń sońynda bir maqsat turatynyn anyq túsinýimiz kerek.
Árıne UQK-nyń quzyretine jatatyn qaýipterdi bólip-jaryp qaraı almaımyz. Elimizge, ultymyzǵa tóngen kez kelgen qaýip-qaterdiń aldyn alý, sebebin anyqtap, saldaryn joıý men bolashaqta qaıtalanbaýyna jaǵdaı jasaý – mine, búgingi UQK qyzmetiniń tikeleı mindeti. Bul oraıda ol: «Búgingi ǵalamtor júıesine táýeldi elektrondy quraldar men qurylǵylar alańdatýshylyǵymdy týdyrady. Árıne zaman aǵymy bir orynda turmaıdy, tehnıka men tehnologııa damý ústinde. Biraq dál osy qaryshtap damyǵan salanyń óz álsiz tustary da bar dep esepteımin. Atap aıtqanda, sý berý joldary, baılanys jelileri, kóliktik-kommýnıkasııalyq qamtamasyz etý quraldary, spýtnık júıesi, jylý-elektr stansalary, tipti zaýyt-fabrıkalarǵa deıin elektrondy basqarýǵa kóshirilgen. Budan ózge, halyqqa qyzmet etýdiń kóp baǵyty da ǵalamtor jelisin qoldaný arqyly júzege asyrylady. Aqparattyq bazalar, azamattarymyzdyń jeke basy týraly málimetter, memlekettik organdardaǵy jumysta da elektrondy eseptegish mashınalary arqyly óńdeledi. Munyń barlyǵy ómirimizdi kóp jeńildetkenimen, qaýipsizdik turǵysynan osal jaqtary bar ekenin, alańdatatynyn aıtqym keledi. О́ıtkeni kıbershabýyldan jylý-elektrsiz qalýymyz múmkin, osyndaı shabýyldyń kesirinen iship otyrǵan sýymyz ýlanýy múmkin, baılanystan ajyrap qalýymyz da yqtımal. Demek, kıberqaýipsizdikke salǵyrt qaraýǵa bolmaıdy».
Keıipkerimiz memleketimizdiń quzyrly organdary kıberqaýipsizdik máselesine kóbirek den qoısa deıdi. Onyń aıtýynsha, kez kelgen jaýymyz álsiz tusymyzdy izdeıdi. Al kıbershabýyldardyń zardaby bomba jarylysynan asyp túspese, kem bolmaýy ábden múmkin.
Erjan Bekbaýuly budan ári elimizdiń tosynnan keler qaterlerge ázirliginiń de tıisti deńgeıde bolýy shart ekenin atap ótip, sońǵy eki jyldaǵy álemdi sastyrǵan pandemııanyń Qazaqstanǵa áseri jóninde bylaı deıdi: «Indetpen kúreske qyrýar qarjy jumsaldy. Kezinde Elbasynyń bastamasymen qurylǵan Ulttyq qordyń dál osy jaǵdaıdaǵy saqtandyrý qoryna aınalyp shyǵa kelgenin kórip otyrmyz. Bul da bir kóregen saıasattyń jemisi bolar. Keıbir oppozısııalyq toptar dál osy qordyń qurylýyna qarsylyq bildirip edi. Biraq syn saǵatta baıqaǵanymyzdaı, qarjylyq qaýipsizdik pen qordyń bolýy sózsiz qajet eken».
Erjan Bekbaýulynyń aıtýynsha, taǵy bir túıtkil – sý máselesi. Álemde tushy sýǵa suranys kún sanap artyp, kóptegen el sý tapshylyǵyna ushyraýda. «Memlekettik deńgeıde sý strategııasyn qazirden oılastyrý qajet. Kún sanap ósip kele jatqan halqymyz bolashaqta sý problemasyna kezigýi múmkin. О́ıtkeni bizdegi sýlardyń kóbiniń bastaýy shetelderde jáne olardyń da óz kózdegen múddeleri men qajettilikteri bar. Bul turǵydan alǵanda, sýdyń basqa da kózderin qarastyrý qajet dep oılaımyn. Barlyq ǵylymı-óndiristik áleýetimizdi paıdalanyp, qoldanylǵan sýdy qaıta óńdep, tazalaý, balamaly sý kózderin izdep taýyp, jerasty sýlaryn zerttep, bul jumysty qolǵa alýymyz kerek dep sanaımyn. Ol úshin bizge tehnologııalyq damý qajet».
Erjan Bekbaýulyn tolǵandyratyn, taǵy bir jaıt – azyq-túlik qaýipsizdigi. «Qurǵaqshylyq sııaqty tabıǵı apattarǵa daıyn bolýymyz qajet. Azyq-túlik qorlaryn qalyptastyrýymyz kerek. Tarıhymyzdyń azaly betterindegi tutas ultymyzǵa ákelgen asharshylyq zardabyn umytýǵa esh qaqymyz joq», deıdi ol.
Naǵyz qaıratkerge tán qyraǵylyqpen qoǵam ómiriniń tynysyn baqylap, tıisti jerde óz pikirin bildirip, aǵalyq aqyl-keńes, oryndy syn men syndarly oı aıtyp júrgen Erjan Isaqulov Aýǵanstannan Keńes Odaǵynyń áskerin shyǵarǵan kezde mıllıondaǵan oq-dárilerdiń barlyǵy Arys qalasyna ákelingenin, bul oq-dáriler ábden eskirgendikten jarylystar bolýy ábden múmkin ekenin aıtyp, sonaý 2009 jyly depýttatyq saýal joldap, on jyldan keıin oryn alǵan tótenshe oqıǵanyń boljamyn jasaǵanyn da aıta ketelik. Sol sııaqty ol kezinde elordaǵa jaqyn mańda ornalasqan oq-dári arsenalynyń qaýiptiligi jóninde Elbasyn aqparattandyryp, jarylǵysh zattardyń arnaıy polıgondarǵa aparylyp joıylýyn qadaǵalap, atalǵan qaýiptiń aldyn alǵanyn atap ótken oryndy.
Erjan Bekbaýulynyń el bolashaǵyna, memleket qaýipsizdigine qatysty aıtary kóp. «Jahandaný úrdisiniń teris áseriniń biri – ekstremıstik ıdeologııanyń taralýy, sheteldik nasıhatshylardyń rekrýttaryna aınalǵan azamattarymyz zaıyrly qoǵamnyń qarsylasyna aınalýda. Atalǵan keselmen kúrestiń kilti – qaýipsizdik organdary qyzmetkerleriniń qolynda. О́zge eldiń jerinde júrip japa shekken, ýly ıdeıanyń qurbanyna aınalǵan, adasqan azamattarymyzǵa keshirimmen qarap, elge qaıtarýǵa baǵyttalǵan gýmanıtarlyq «Jýsan» operasııasy da qoǵamda kereǵar pikirler týdyrǵany jasyryn emes. Árıne qylmysqa qatystylyǵy dáleldengender zań aldynda tıisti jazalaryn aldy, biraq bul tusta basymdyq retinde jazyqsyz sábıler men jaryna erip jańylǵan analardy elge qaıtarýǵa berildi.
Biz óz kemshilikterimizdi de bilýge tıispiz. Mysaly, adamı kapıtalǵa kóp kóńil bólýimiz kerek. Bardy satyp qana kún kóretin emes, ilim men bilim, ǵylymǵa súıenip aldyńǵy qatardan tabylyp jatqan elder kóp. Qazirgi jaǵdaıdy túzemesek, bolashaqta tek tutynýshy el bolyp qalýymyz múmkin. Ol úshin árkim ózi otyrǵan jumys ornynyń naǵyz mamanyna aınalyp, ózine senip tapsyrylǵan isti joǵary deńgeıde oryndaýy tıis. Árıne memleket tarapynan da qoldaý bolyp, qolynan is keletin azamattarymyzǵa jaǵdaı jasaýymyz kerek.
Joǵaryda atalǵan jahandaný prosesiniń taǵy bir zardaby desek bolady, ol – ulttyq qundylyqtarymyzdyń, jadymyzdyń shaıylyp ketip jatqany. Qazirden bastap bul máselelerdi jiti baqylaýǵa almasaq, keleshekte tilinen, dilinen alystaǵan urpaq ósip shyǵýy múmkin.
Ásirese meni til máselesi qatty alańdatady. Sońǵy ýaqytta zertteý jumystarymen aınalysyp júrgenimnen bolar, tilimizdiń mańyzy men úshin birinshi orynǵa shyǵyp otyr. Túrki tilinen bastaý alyp, erterekte arabsha, shaǵataısha jazyp kelsek, keıin kele kırıllısaǵa kóshtik. Endi, mine, latyn alfavıtine aýysqaly otyrmyz. Baıqap otyrsańyz, óz jerimizde júrip, óz tilimizde jetik sóılep jarytyp júrgenimiz az. Ár qazaq balasy bul kemshilikti joıýǵa atsalyspasa, urpaǵyna ósıet qylmasa, tilimizdiń taǵdyry qyl ústinde.
Zertteý maqalalarymdy, kóne kitaptardyń tupnusqalary negizinde jazylǵan «Shyńǵys han» kitabymdy oqyrman qaýymnyń keıbiri orys tilinde usynýymdy suraıdy. Bul degenimiz – tarıhqa qyzyǵýshylyǵy bar bolǵanymen, tildik bilimderiniń, qazaq tilindegi materıaldardy qabyldaý áli de kópshilik úshin qıyndyq týdyratynyn bildiredi. Árıne bul ókinishti», deıdi Erjan Bekbaýuly ózegin órtegen máselelerdiń sheshimin tappaı júrgenine qynjylyp.
Ol báz bireýlerdiń jerimizge suqtana qarap, jaı ǵana qarap qoımaı, qazaqtyń ana jeri bizdiki, myna jeri bizdiki dep ózeýrep júrgenin arandatýshylyq dep esepteıdi. «Bizge bosańsýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni jer daýy – qaýip pen qaterdi ala júretin úlken másele. Bizdiń murat – babalarymyzdan qalǵan jerimizdi keler urpaqqa tapsyrý».
Erjan Bekbaýuly bolashaq urpaq tárbıesine erekshe kóńil bólýdiń mańyzdylyǵyn jete túsinetin azamat retinde búgingi tańda ásire dinshildikten keletin qaýipke kóz juma qaraı almaıdy. «Internette ashyq taratylyp júrgen ýaǵyzdar men din jaıly aıtylatyn túsiniktemelerdi, dinı oılar men talqylaýlardy durys túsine bilý qajet. Sózdiń qudireti kúshti, sol sebepti kez kelgen sózdi konteksten ajyratyp qaraýǵa bolmaıdy. Qazaqstan zaıyrly el degenimizben, osy aıtylǵan máselelerdi sheshý úshin memleket tarapynan qatań baqylaý qajet dep oılaımyn. Imandylyqtyń kiltin ustap júrgen bilim men biligi jetkilikti din salasynyń naǵyz mamandaryna qoldaý kórsetken durys».
Jalpy, tarıhtyń aqtańdaq betteriniń ashylmaı júrgen qupııalaryn izdep taýyp, burmalanǵan burys tustaryn ashýǵa atsalysyp júrgen bir jan bolsa, ol – Erjan Isaqulov.
Ol – naǵyz Shyǵys ulyna tán qasıetimen shyqqan tegi men babalar jolyn izdep, umytyla jazdaǵan tarıhymyzdyń tyń betterin zerttep, ashyp júrgen izdeýshi. Sonaý Iran elinen alty júz-jeti júz jyl buryn jazylǵan kóne kitaptardy qazaqshaǵa aýdaryp, qıturqy saıası maqsatpen ádeıi qate jazylǵan keı derekterdi joqqa shyǵaryp, naǵyz qazaqtyń arǵy tegine quryǵyn jetkizýdi murat etti.
Saıası ǵylymdar doktory Erjan Isaqulovtyń «Shyńǵys han» kitabyndaǵy Uly qaǵan jaıly jasaǵan tereń zertteýleri oqyrmannyń qazaq tarıhyna degen qyzyǵýshylyǵyn oıatyp, túrki halyqtarynyń túp-tuqııanyna jol silteıdi. Tabıǵaty keremet Shyǵys Qazaqstandaǵy Buqtyrma ózeniniń tarıhy, Burhan Qaldýn taýlarynyń, Tarbaǵataıdyń Buldaq Qasyr ataýly shyńdaryna qatysty tamasha derekterge tarıh qoınaýynan til qatyrdy. Naǵyz zertteýshige tán uqyptylyqpen Muǵýlstan memleketiniń etnostyq quramy men geografııalyq mekenderin, Shyńǵys han men onyń urpaǵynyń handyq ordalary bolǵan Qaraqorym, Emel, Qobyq, Alakól, Almalyq ataýlarymen tanystyrdy.
Zertteýshiniń tyń derekteri júıeliligimen, tarıhı artefaktilerdiń dáleldi berilip, belgili bir logıkalyq tizbekte qurylýymen erekshelenedi.
Osy oraıda Erjan Bekbaýulynyń «Kazahstanskaıa pravda» gazetiniń 2021 jylǵy 9 sáýirdegi nómirindegi maqalasynda óziniń «Shyńǵys han» kitabyna qatysty qalyń oqyrmanǵa túsinikti tilmen jiliktep berýge tyrysqanyn atap ótý qajet.
Erjan Bekbaýuly halyqtyń rýhanı baılyǵyn damytýǵa eńbek sińirip, «rýhanı ustaz» retinde tanymal bolǵan arǵy babasy Bekasyl Bıbolatuly týraly tarıhı murany jańǵyrtýdy qolǵa alǵany da bólek áńgime. Islam qaǵıdattaryn tereń meńgergen, dinı turǵydan óte saýatty Bekasyl Bıbolatuly óz eńbegin adam balasynyń tanymyn qalyptastyrý maqsatynda qazaqy dúnıetanymdy ıslamnyń negizderimen úılestirip jazǵan eken.
Ǵulama oıshyl Bekasyl Bıbolatulynyń asyl murasy – «Zıkzal» alǵash ret 2005 jyly bir tom bolyp, ekinshi ret 2011 jyly tolyqtyrylyp, eki tom bolyp «Juldyznama» degen atpen jaryq kórgen bolatyn. Alǵashqy nusqasyn aýdarǵandar – Maqsut Shapıǵı men Sársenbi Dáýituly. Ekinshi nusqasyn aýdarǵan – Abdýlla qajy Joldasuly. Arab, parsy, túrik-shaǵataı tilderinde jazylǵan bul asa qundy mura alǵashqy eki basylymynda da tolyq aýdarylmaǵan bolatyn. Sońǵy jyldary arab, parsy, túrik-shaǵataı tilderiniń bilgiri, belgili dintanýshy, Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy janyndaǵy Ǵulamalar keńesiniń múshesi Záripbaı Orazbaı bul kitapty tolyq aýdaryp shyǵyp, 2014 jyly «Nurly órnekter» degen atpen jarııalady.
Tarıhtyń tereńinen jetken rýhanı muralarymyzdyń zerttelýi men qalyń oqyrmanǵa jetkizilip, tıisti baǵasyn alýy aldaǵy ýaqyttyń enshisi bolar. О́tkenimizdiń taǵylymyn paraqtap, urpaq murasyn túgendep júrgen Erjan Bekbaýuly syndy aǵamyzdyń nazaryndaǵy dúnıeler bizdi áli talaı tańǵaldyratyny anyq.
Adam balasynyń izgi qasıetterin bıik ustap, ómirdiń ár sátiniń qarapaıym qýanyshtaryn baǵalap, bala súıip, urpaq jalǵap, týǵandaryń men baýyrlaryńnyń ortasynda ádemi ómir keshkenge ne jetsin! Bul turǵydan alǵanda, keıipkerimiz óziniń otbasylyq baqytynyń kiltin taýyp, jubaıy Botakózben eki ul, bir qyz tárbıelep, búginde nemere, jıen súıip, mándi de sándi ǵumyr keship júrgen el aǵasy.
Ardaqty aǵamyz mamyr aıynyń meıramdary qarsańynda UQK Ortalyq apparatynyń ǵımaratyna kelip, izbasarlary, qaýipsizdik organdary men qarýly kúshter qatarynda qyzmet etip júrgen jas býynǵa óz aqylyn aıtyp, quttyqtap shyqty.
Erjan Bekbaýulymen bolǵan sol biraz ýaqyttyq kezdesýimizden qalǵan maǵynaly oılary men súbeli pikirlerin oqyrmanǵa usynýdy jón kórdik.
Rústem QURMANǴAZIN,
UQK Baspasóz qyzmeti
