Qoǵam • 15 Maýsym, 2021

Tarıh tolqynyndaǵy general

200 ret kórsetildi

Sanaly ǵumyrynda elge eńbek sińirýdi murat etken el aǵalarynyń tarıh tolqynyndaǵy ómir joldarynan jas urpaqtyń alar tálimi mol. Osy oraıda búgin biz óz ultynyń tarıhyna tereń úńilip, naǵyz zertteýshi ǵalym deńgeıinde el men jerdi aralap, tamyry tereń túrki jurtynyń ótkeni men búginine pálsapalyq kózqarasyn bildirip júrgen, qyzmetimen eline eńbegi sińgen aq samaıly azamat, Parlamenti Májilisiniń eks-depýtaty, general-maıor Erjan Isaqulovtyń ómir jolyna toqtalmaqpyz.

Táýelsizdik jyldarynyń basyn­da Ulttyq qaýipsizdik komıteti qyz­metinde bolǵan Erjan Bekbaýuly – jas memleketimizdiń táı-táı basqan qadamyn kózi kórgen, eline eńbegi sińgen el tulǵalary qatarynda. Ol saıası arenadaǵy óz orny bar táýelsiz, álemdik úderisterden qalyspaı damyǵan elge aınalǵanymyzdy árdaıym maqtan etedi. Sondaı-aq ekonomıkalyq, áleý­mettik ahýaly turalap turǵan Aq­mola qalasynyń ásem qala Nur-Sul­tanǵa aınalǵany – Elbasy men oǵan qoldaý kórsetken halqymyzdyń eren eńbeginiń jemisi, jetistigi men jeńisi dep esepteıdi.

Erjan Bekbaýulynyń elimizdiń ulttyq qaýipsizdik salasyndaǵy tabys­­tary týraly aıtary kóp. «Bıyl elimiz­diń Táýelsizdigine 30 jyl tolady. Men sol otyz jyldyń kýásimin. Osy jyldarda memleketimiz irgeli elge aınaldy, búkil dúnıe júzine tanymal boldy. BUU-nyń beldi múshesi atandy. Iаdrolyq qarý-jaraqtyń joıylýyna bastamashylyq etti. Elimizdiń ekonomıkasy men áleýmettik jaǵdaıy kóp jaqsardy. Bul tusta Ulttyq qaýip­sizdik komıtetiniń qosqan úlesiniń zor ekenin aıtqym keledi. О́ıtkeni qa­zirgideı beıbit, turaqty mem­leket­ke aınalýymyzdyń jolynda Ult­­tyq qaýipsizdik organdarynyń qyz­­­metkerleri kóp eńbek etti. Osy oraıda táýelsiz elimizdiń arnaıy organ­darynyń basshylyǵynda júr­gen azamattarymyzdyń eńbegin atamaý múm­kin emes. 90-jyldardyń to­qy­raýynda qaýipsizdik organdaryna jan bitirip, «memlekettik» sóziniń ornyna «ulttyq» sózin qoıyp, budan bylaı tek ult múddesi jolynda qyzmet qylatyn jańa dáýirdiń kelgenin meńzedi. Eli­mizdiń arnaıy organdarynyń aldynda turǵan máseleler óte kóp boldy. KSRO-dan qalǵan eskilikten qutylyp, buǵan deıin Máskeýden basqarylyp kelgen Qazaqstan úshin jańa kezeń jańa talaptar qoıdy. Naryqtyq eko­nomıkanyń zańdary kúshine endi. Álemdik ozyq eldermen ıntegrasııa jasaý da óz je­misterin bere bastady», deıdi keıipkerimiz ótken shaq belesterin eske alyp.

Erjan Bekbaýulynyń aıtýynsha, elimizge paıdasynan zııany kóp jobalardy kirgizbeý, ınvestor tonyn jamylyp kelip, qarjylyq kirip­tar­lyqqa ıtermeleıtin jobalardan saq­taný qajet boldy. Kerisinshe, tıimdi usynystardy durys baǵalap, elimizge ıgiligi tıetin jumystar qolǵa alynyp jatty. Bul jolda atalǵan ekonomıkalyq úderisterdiń qaterlerin baǵalaýdy qaýipsizdik organdarynsyz elestetý múmkin emes.

Ár jyldary elimizdiń ulttyq qaýip­­­sizdik salasyn basqarǵan B.Bae­kenov, S.Toqpaqbaev, J.Jumanbekov, N.Ábi­qaev, M.Tájın, A.Shabdarbaev, Á.Shaıah­metov, V.Jumaqanov sııaqty óz isterine berik, ultymyzdyń adal azamattarymen ıyq tirese birge jumys istegen ýaqytyn ómiriniń eń bir jarqyn kezeńi dep sanaıtyn Erjan Bekbaýuly: «2016 jyldyń 8 qyrkúıeginen beri UQK tóraǵasy qyzmetin Kárim Másimov atqaryp keledi. Talaı memlekettik jaýapty qyzmetter atqarǵan, elimizdiń saıası qalyptasý kezeńinde Elbasy Nursultan  Nazarbaevtyń senimdi serigi bola bilgen, alys-jaqyn shetel­dermen dıplo­matııalyq, áskerı-qor­ǵanys, qu­qyq­tyq máselelerdiń oń sheshi­lýine yq­paly etken Kárim Má­simovtiń qaýip­siz­dik qyzmetine kelýi tegin emes», deıdi.

Erjan Bekbaýulynyń sózine qa­raǵanda, ult múddesi jolynda qyzmet etken UQK-nyń árbir qyzmetkeriniń arqasynda elimiz tynyshtyq pen beıbitshiliktiń besiginde terbelýde. Álemdik geosaıası jaǵdaıdyń ýshy­ǵyp turǵan shaǵynda alys-jaqyn kór­shiles elder, onyń ishinde Shyǵys álemindegi talas-tartystyń sońy qan­tógiske ulasyp, eń sońynda munyń bárinen qarapaıym beıbit halyq ja­pa shegýde. Árıne Qazaqstannyń dı­plomatııalyq jumysynyń durys jol­ǵa qoıylýy men kórshilerimizben dos­tastyq baǵytyn ustanýy elimizdiń kemesin shaıqaltpaýda. Alaıda keıbir kúshterdiń ishten ne syrttan áser etip, qoǵamymyzdyń qalyptasqan ómirin oırandaýdy kózdeıtini jasyryn emes. Sol sebepti el arasyna iritki salyp, aram pıǵyldy kózdeýshilerdiń áre­ketine jol bermeý úshin bizdiń bári­mizge aýyzbirshilik qajet. Kózimizdi keńirek ashyp, árbir árekettiń sońynda bir maqsat turatynyn anyq túsinýimiz kerek.

Árıne UQK-nyń quzyretine jatatyn qaýipterdi bólip-jaryp qaraı almaımyz. Elimizge, ultymyzǵa tóngen kez kelgen qaýip-qaterdiń aldyn alý, sebebin anyqtap, saldaryn joıý men bolashaqta qaıtalanbaýyna jaǵdaı jasaý – mine, búgingi UQK qyzmetiniń tikeleı mindeti. Bul oraıda ol: «Búgingi ǵalamtor júıe­sine táýeldi elektrondy quraldar men qurylǵylar alańdatýshylyǵymdy týdyrady. Árıne zaman aǵymy bir orynda turmaıdy, tehnıka men tehnologııa damý ústinde. Biraq dál osy qaryshtap damyǵan salanyń óz álsiz tustary da bar dep esepteımin. Atap aıtqanda, sý berý joldary, baılanys je­lileri, kóliktik-kommýnıkasııalyq qam­tamasyz etý quraldary, spýtnık júıesi, jylý-elektr stansalary, tip­ti zaýyt-fabrıkalarǵa deıin elek­trondy basqarýǵa kóshirilgen. Bu­dan ózge, halyqqa qyzmet etýdiń kóp ba­ǵyty da ǵalamtor jelisin qoldaný ar­qyly júzege asyrylady. Aqparattyq bazalar, azamattarymyzdyń jeke basy týraly málimetter, memlekettik organdardaǵy jumysta da elektrondy eseptegish mashınalary arqyly óńdeledi. Munyń barlyǵy ómirimizdi kóp jeńildetkenimen, qaýipsizdik tur­ǵysynan osal jaqtary bar ekenin, alańdatatynyn aıtqym keledi. О́ıtkeni kıbershabýyldan jylý-elektrsiz qa­lýymyz múmkin, osyndaı shabýyldyń kesirinen iship otyrǵan sýymyz ýlanýy múmkin, baılanystan ajyrap qalýymyz da yqtımal. Demek, kıberqaýipsizdikke salǵyrt qaraýǵa bolmaıdy».

Keıipkerimiz mem­leketimizdiń qu­zyrly organda­ry kı­berqaýipsizdik máselesine kóbi­rek den qoısa deıdi. Onyń aı­týynsha, kez kelgen jaýymyz álsiz tusymyzdy izdeıdi. Al kıber­shabýyldardyń zardaby bomba jarylysynan asyp túspese, kem bolmaýy ábden múmkin.

Erjan Bekbaýuly budan ári elimizdiń tosynnan keler qaterlerge ázirliginiń de tıisti deńgeıde bolýy shart ekenin atap ótip, sońǵy eki jyldaǵy álemdi sas­tyrǵan pandemııanyń Qazaqstanǵa áseri jóninde bylaı deıdi: «Indetpen kúreske qyrýar qarjy jumsaldy. Ke­zinde Elbasynyń bastamasymen qu­rylǵan Ulttyq qordyń dál osy jaǵ­daıdaǵy saqtandyrý qoryna aınalyp shyǵa kelgenin kórip otyrmyz. Bul da bir kóregen saıasattyń jemisi bolar. Keıbir oppozısııalyq toptar dál osy qordyń qurylýyna qarsylyq bildirip edi. Biraq syn saǵatta baıqaǵanymyzdaı, qarjylyq qaýipsizdik pen qordyń bolýy sózsiz qajet eken».

Erjan Bekbaýulynyń aıtýynsha, taǵy bir túıtkil – sý máselesi. Álemde tushy sýǵa suranys kún sanap artyp, kóptegen el sý tapshylyǵyna ushy­raýda. «Memlekettik deńgeıde sý strategııasyn qazirden oılastyrý qajet. Kún sanap ósip kele jatqan halqymyz bolashaqta sý problemasyna kezigýi múm­kin. О́ıtkeni bizdegi sýlardyń kó­biniń bastaýy shetelderde jáne olar­dyń da óz kózdegen múddeleri men qa­jettilikteri bar. Bul turǵydan al­ǵanda, sý­dyń basqa da kózderin qaras­tyrý qajet dep oılaımyn. Barlyq ǵylymı-óndiristik áleýetimizdi paıdalanyp, qol­danylǵan sýdy qaıta óńdep, tazalaý, balamaly sý kózderin izdep taýyp, jer­asty sýlaryn zerttep, bul jumysty qolǵa alýymyz kerek dep sanaımyn. Ol úshin bizge tehnologııalyq damý qajet».

Erjan Bekbaýulyn tolǵandyratyn, taǵy bir jaıt – azyq-túlik qaýipsizdigi. «Qurǵaqshylyq sııaqty tabıǵı apattarǵa daıyn bolýymyz qajet. Azyq-túlik qorlaryn qalyptastyrýymyz kerek. Tarıhymyzdyń azaly betterindegi tutas ultymyzǵa ákelgen asharshylyq zardabyn umytýǵa esh qaqymyz joq», deıdi ol.

Naǵyz qaıratkerge tán qyra­ǵy­lyqpen qoǵam ómiriniń tynysyn ba­qylap, tıisti jerde óz pikirin bil­dirip, aǵalyq aqyl-keńes, oryndy syn men syndarly oı aıtyp júrgen Erjan Isaqulov Aýǵanstannan Keńes Odaǵy­nyń áskerin shyǵarǵan kezde mıllıondaǵan oq-dárilerdiń barlyǵy Arys qalasyna ákelingenin, bul oq-dári­ler ábden eskirgendikten jarylystar bolýy ábden múmkin ekenin aıtyp, sonaý 2009 jyly depýttatyq saýal joldap, on jyldan keıin oryn alǵan tótenshe oqıǵanyń boljamyn jasaǵanyn da aıta ketelik. Sol sııaqty ol kezinde elordaǵa jaqyn mańda or­nalasqan oq-dári arsenalynyń qaýip­­tiligi jóninde Elbasyn aqparat­tan­dyryp, jarylǵysh zattardyń arnaıy polıgondarǵa aparylyp joıylýyn qada­ǵalap, atalǵan qaýiptiń aldyn alǵa­nyn atap ótken oryndy.

Erjan Bekbaýulynyń el bola­sha­ǵyna, memleket qaýipsizdigine qa­tysty aıtary kóp. «Jahandaný úrdi­siniń teris áseriniń biri – ekstremıstik ıdeologııanyń taralýy, sheteldik na­sıhatshylardyń rekrýttaryna aınalǵan azamattarymyz zaıyrly qoǵamnyń qarsylasyna aınalýda. Atalǵan keselmen kúrestiń kilti – qaýipsizdik organdary qyzmetkerleriniń qolynda. О́zge eldiń jerinde júrip japa shekken, ýly ıdeıanyń qurbanyna aınalǵan, adasqan azamattarymyzǵa keshirimmen qarap, elge qaıtarýǵa baǵyttalǵan gý­manıtarlyq «Jýsan» operasııasy da qoǵamda kereǵar pikirler týdyrǵany jasyryn emes. Árıne qylmysqa qatys­tylyǵy dáleldengender zań aldynda tıisti jazalaryn aldy, biraq bul tusta basymdyq retinde jazyqsyz sábıler men jaryna erip jańylǵan analardy elge qaıtarýǵa berildi.

Biz óz kemshilikterimizdi de bilýge tıispiz. Mysaly, adamı kapıtalǵa kóp kóńil bólýimiz kerek. Bardy satyp qa­na kún kóretin emes, ilim men bilim, ǵy­lymǵa súıenip aldyńǵy qatardan tabylyp jatqan elder kóp. Qazirgi jaǵdaıdy túzemesek, bolashaqta tek tutynýshy el bolyp qalýymyz múmkin. Ol úshin árkim ózi otyrǵan jumys ornynyń na­ǵyz mamanyna aınalyp, ózine senip tapsyrylǵan isti joǵary deńgeıde oryndaýy tıis. Árıne memleket tarapynan da qoldaý bolyp, qolynan is keletin azamattarymyzǵa jaǵdaı jasaýymyz kerek.

Joǵaryda atalǵan jahandaný pro­sesiniń taǵy bir zardaby desek bolady, ol – ulttyq qundylyqtarymyzdyń, jadymyzdyń shaıylyp ketip jatqany. Qazirden bastap bul máselelerdi jiti baqylaýǵa almasaq, keleshekte tilinen, dilinen alystaǵan urpaq ósip shyǵýy múmkin.

Ásirese meni til máselesi qatty alań­datady. Sońǵy ýaqytta zertteý ju­mystarymen aınalysyp júr­genim­nen bo­lar, tilimizdiń mańyzy men úshin bi­rinshi orynǵa shyǵyp otyr. Túrki tilinen bastaý alyp, erterekte arabsha, shaǵataısha jazyp kelsek, keıin kele kırıllısaǵa kóshtik. Endi, mine, latyn alfavıtine aýysqaly otyrmyz. Baıqap otyrsańyz, óz jerimizde júrip, óz tilimizde jetik sóılep jarytyp júrgenimiz az. Ár qazaq balasy bul kemshilikti joıýǵa atsalyspasa, urpaǵyna ósıet qylmasa, tilimizdiń taǵdyry qyl ústinde.

Zertteý maqalalarymdy, kóne kitap­tardyń tupnusqalary negizinde ja­zylǵan «Shyńǵys han» kitabymdy oqyr­man qaýymnyń keıbiri orys ti­linde usynýymdy suraıdy. Bul dege­nimiz – tarıhqa qyzyǵýshylyǵy bar bolǵanymen, tildik bilimderiniń, qazaq tilindegi materıaldardy qabyldaý áli de kópshilik úshin qıyndyq týdy­ratynyn bildiredi. Árıne bul óki­nishti», deıdi Erjan Bekbaýuly ózegin órtegen máselelerdiń sheshimin tappaı júrgenine qynjylyp.

Ol báz bireýlerdiń jerimizge suqtana qarap, jaı ǵana qarap qoımaı, qazaqtyń ana jeri bizdiki, myna jeri bizdiki dep ózeýrep júrgenin arandatýshylyq dep esepteıdi. «Bizge bosańsýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni jer daýy – qaýip pen qaterdi ala júretin úlken másele. Bizdiń murat – babalarymyzdan qalǵan jerimizdi keler urpaqqa tapsyrý».

Erjan Bekbaýuly bolashaq urpaq tárbıesine erekshe kóńil bólýdiń mańyz­dylyǵyn jete túsinetin azamat retinde búgingi tańda ásire dinshildikten keletin qaýipke kóz juma qaraı almaıdy. «In­ternette ashyq taratylyp júrgen ýa­ǵyzdar men din jaıly aıtylatyn túsiniktemelerdi, dinı oılar men tal­qylaýlardy durys túsine bilý qajet. Sózdiń qudireti kúshti, sol sebepti kez kelgen sózdi konteksten ajyratyp qaraýǵa bolmaıdy. Qazaqstan zaıyr­ly el degenimizben, osy aıtylǵan má­selelerdi sheshý úshin memleket tarapynan qatań baqylaý qajet dep oılaımyn. Imandylyqtyń kiltin ustap júrgen bilim men biligi jetkilikti din salasynyń naǵyz mamandaryna qoldaý kórsetken durys».

Jalpy, tarıhtyń aqtańdaq bette­riniń ashylmaı júrgen qupııalaryn iz­dep taýyp, burmalanǵan burys tusta­ryn ashýǵa atsalysyp júrgen bir jan bolsa, ol – Erjan Isaqulov.

Ol – naǵyz Shyǵys ulyna tán qa­sıe­timen shyqqan tegi men babalar jolyn izdep, umytyla jazdaǵan tarıhymyzdyń tyń betterin zerttep, ashyp júrgen izdeýshi. Sonaý Iran elinen alty júz-jeti júz jyl buryn jazylǵan kóne kitaptardy qazaqshaǵa aýdaryp, qıturqy saıası maqsatpen ádeıi qate jazylǵan keı derekterdi joqqa shyǵaryp, naǵyz qazaqtyń arǵy tegine quryǵyn jetkizýdi murat etti.

Saıası ǵylymdar doktory Erjan Isa­qulovtyń «Shyńǵys han» kitabyn­daǵy Uly qaǵan jaıly jasaǵan tereń zertteýleri oqyrmannyń qazaq tarıhyna degen qyzyǵýshylyǵyn oıatyp, túrki halyqtarynyń túp-tuqııanyna jol silteıdi. Tabıǵaty keremet Shyǵys Qazaqstandaǵy Buqtyrma ózeniniń tarıhy, Burhan Qaldýn taýlarynyń, Tarbaǵataıdyń Buldaq Qasyr ataýly shyńdaryna qatysty tamasha derekterge tarıh qoınaýynan til qatyrdy. Naǵyz zertteýshige tán uqyptylyqpen Mu­ǵýlstan memleketiniń etnostyq quramy men geografııalyq mekenderin, Shyńǵys han men onyń urpaǵynyń handyq ordalary bolǵan Qaraqorym, Emel, Qobyq, Alakól, Almalyq ataýlarymen tanystyrdy.

Zertteýshiniń tyń derekteri júıeli­ligimen, tarıhı artefaktilerdiń dáleldi berilip, belgili bir logıkalyq tizbekte qurylýymen erekshelenedi.

Osy oraıda Erjan Bekbaýulynyń «Kazahstanskaıa pravda» gazetiniń 2021 jylǵy 9 sáýirdegi nómirindegi maqa­lasynda óziniń «Shyńǵys han» kitabyna qatysty qalyń oqyrmanǵa túsinikti tilmen jiliktep berýge tyrysqanyn atap ótý qajet.

Erjan Bekbaýuly halyqtyń rýhanı baılyǵyn damytýǵa eńbek sińi­rip, «rýhanı ustaz» retinde tanymal bolǵan arǵy babasy Bekasyl Bıbo­latuly týraly tarıhı murany jań­ǵyrtýdy qolǵa alǵany da bólek áńgime. Islam qaǵıdattaryn tereń meńgergen, dinı turǵydan óte saýatty Bekasyl Bı­bolatuly óz eńbegin adam balasynyń tanymyn qalyptastyrý maqsatynda qazaqy dúnıetanymdy ıslamnyń ne­gizderimen úılestirip jazǵan eken.

Ǵulama oıshyl Bekasyl Bıbolat­ulynyń asyl murasy – «Zıkzal» al­ǵash ret 2005 jyly bir tom bolyp, ekin­shi ret 2011 jyly tolyqtyrylyp, eki tom bolyp «Juldyznama» degen atpen jaryq kórgen bolatyn. Alǵash­qy nusqasyn aýdarǵandar – Maqsut Sha­pıǵı men Sársenbi Dáýituly. Ekin­shi nusqasyn aýdarǵan – Abdýlla qajy Joldasuly. Arab, parsy, túrik-shaǵataı tilderinde jazylǵan bul asa qundy mura alǵashqy eki basylymynda da tolyq aýdarylmaǵan bolatyn. Sońǵy jyldary arab, parsy, túrik-shaǵataı tilderiniń bilgiri, belgili din­tanýshy, Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy janyndaǵy Ǵulamalar keńesiniń múshesi Záripbaı Orazbaı bul ki­tapty tolyq aýdaryp shyǵyp, 2014 jyly «Nurly órnekter» degen atpen jarııalady.

Tarıhtyń tereńinen jetken rýhanı muralarymyzdyń zerttelýi men qalyń oqyrmanǵa jetkizilip, tıisti baǵasyn alýy aldaǵy ýaqyttyń enshisi bolar. О́tkenimizdiń taǵylymyn paraqtap, urpaq murasyn túgendep júrgen Er­jan Bekbaýuly syndy aǵamyzdyń nazaryndaǵy dúnıeler bizdi áli talaı tańǵaldyratyny anyq.

Adam balasynyń izgi qasıetterin bıik ustap, ómirdiń ár sátiniń qara­paıym qýanyshtaryn baǵalap, bala súıip, urpaq jalǵap, týǵandaryń men baýyrlaryńnyń ortasynda ádemi ómir keshkenge ne jetsin! Bul turǵydan alǵan­da, keıipkerimiz óziniń otbasylyq baqy­tynyń kiltin taýyp, jubaıy Botakózben eki ul, bir qyz tárbıelep, búginde nemere, jıen súıip, mándi de sándi ǵumyr keship júrgen el aǵasy.

Ardaqty aǵamyz mamyr aıynyń meıramdary qarsańynda UQK Ortalyq apparatynyń ǵımaratyna kelip, izba­sarlary, qaýipsizdik organdary men qarýly kúshter qatarynda qyzmet etip júrgen jas býynǵa óz aqylyn aıtyp, quttyqtap shyqty.

Erjan Bekbaýulymen bolǵan sol biraz ýaqyttyq kezdesýimizden qalǵan maǵynaly oılary men súbeli pikirlerin oqyrmanǵa usynýdy jón kórdik.

 

Rústem QURMANǴAZIN,

UQK Baspasóz qyzmeti

Sońǵy jańalyqtar

Ekibastuzda 40-tan astam úıge sý berilmegen

Aımaqtar • 02 Jeltoqsan, 2022

Erbolat Dosaev Almaty qalasynyń ákimi qyzmetinde qaldy

Taǵaıyndaý • 02 Jeltoqsan, 2022

QazaqGaz dırektorlar keńesiniń quramy ózgerdi

Qazaqstan • 02 Jeltoqsan, 2022

Máýlen Áshimbaev Qytaı halqyna kóńil aıtty

Parlament • 02 Jeltoqsan, 2022

Meksıkada 200-ge jýyq adam ýlanyp qaldy

Álem • 02 Jeltoqsan, 2022

Shekarany búkil el qorǵaıdy

Qoǵam • 02 Jeltoqsan, 2022

Uqsas jańalyqtar