Shyrqaý shyńy Shoqannyń

Akademık-jazýshy Sábıt Muqanov Shoqan Shyńǵysulynyń ómiri men shy­ǵar­mashylyǵyn zertteýge búkil sanaly ǵumyryn arnaǵany anyq. Ol el ishinde Shoqannyń ata-babalarynyń shejire­sin taratyp, arǵy Abylaı, bergi Ýálı, Shyń­ǵys týraly aıtylatyn ańyzǵa ber­­gisiz áńgimelerge de jasynan qulaǵ­dar bo­lyp ósken. Sh.Ýálıhanov týraly «Arıad­na arqaýy» atty alǵashqy pesasy 1945 jyly Máskeý-Lenıngradtyń «Iskýsstvo» baspasynan jaryq kór­gen. Orys tiline aýdarǵan V.Shklovskıı. Pesa 1953 jyly «Shoqan Ýálıhanov» degen atpen qaıta jazylǵan. N.Pogo­dın atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ob­lystyq orys drama teatry «Shoqan Ýálı­hanov» spektaklin Máskeýdegi Kishi teatr sahnasynda da kórsetken. Res­pýb­lıka teatrlarynyń repertýarlary­na enip, kóp jyldar boıy qaıtalana qoıy­lyp keldi. S.Muqanov Shoqannyń ómi­ri men shyǵarmashylyǵyn taldaǵan ǵy­lymı zertteý eńbegin («Shoqan Ýálı­hanov») 1962 jyldyń 1 tamyz – ­2 qa­ra­shasy aralyǵynda jazyp shyqqan. Ke­­­­ıin Shoqan men Abaı týraly monogra­fııa­la­ryn jınaqtap, «Jarqyn juldyz­dar» degen atpen jaryq kórgen bul ba­ǵa­ly zertteý eńbegi (1964 j) Qazaq KSR Ǵy­lym akademııasynyń Shoqan Ýálıha­­nov atyn­daǵy syılyǵyn da ıelengen
­(1967 j).­ Keıin 16 tomdyq (1972-1976) já­ne ­10 tom­­dyq (2020) tańdamaly shyǵar­malar jı­naǵyna da engen.

Mýzeı kesheniniń qorynda Sábeńniń Shot-Aman Ýálıhanovtyń ákesi Ydy­rys­­qa jazǵan hatynyń kóshirmesi saq­tal­­ǵan. Endi sodan úzindi keltireıik: ­
«...Sho­qan týraly: halyqqa adal atqarǵan eńbek ólmek emes qoı, ásirese, bizdiń el­de. Shoqandy kóbirek zerttep júrgen adamnyń biri menmin. Biraq ol týraly áli úlken eńbek jaza alǵan joqpyn. Jazylǵan biraz maqalalarymdy, Más­keýde orys tilinde shyqqan «Nıt Arıad­ny» atty pesamdy Shoqannyń zor obrazyna laıyqty kıim demeımin. Biraq olarmen tynyp otyrǵan men joq. Oıym – úlken romanda. Oǵan biraz materıaldarym bar, biraq jetkiliksiz. Jetkizý úshin: 1) Shoqannyń týyp-ósken jerlerin aralaýym kerek. 2) Omby arhıvinde biraz otyrýym kerek. 3) Qashqarııaǵa baryp qaı­týym kerek. Osy úsheýiniń alǵashqy ekeýine ótken jaz attanam ba dep em, qol tımedi. Oıym sizdi de kórý, keńesý edi. Endi tirshilik bolsa, aldaǵy jazǵa jına­lamyn. Ol-puldardy surap (Shoqanǵa baılanysty) sizdi áýrelegim keledi de, su­raıtyndarymdy hatqa syıǵyza almaımyn. Osynda aldyrtýdy da oılaımyn. Akademııaǵa bul jóninde sóılesip te júrmin, nátıjesin habarlaımyn. Jalpy hatpen habarlasyp turaıyq, aǵaı! Inilik sálemmen – Sábıt Muqanov 30. 10. 1948 jyl. Almaty».

Bul hat Sábeńniń ishki syryn syrtqa jaıyp salyp tur ǵoı. Shoqan týraly ro­man jazýdy áý bastan-aq oıǵa alǵan­yna bul da dálel. Al Ydyrys Ýálı­hanovpen Sábeń jolyǵysqan, áńgi­me­les­ken, Shoqan týraly kóp derekter alǵan.

S.Muqanov Máskeýdiń, Lenıngrad­tyń, Ombynyń, Almatynyń muraǵattary­­nan Sh.Ýálıhanovqa qatysty mol maǵlu­mat jı­naqtaǵan. Shoqannyń kúndelikteri­ne sholý jasaı otyryp jazǵan dápteriniń kóshirmesi de Mýzeı kesheni qorynda saq­taýly. Bul jóninde: «Sábıt Muqanovtyń «Shoqan Ýálıhanov» pesasy drama ­teatrynda qoıylatyn bolyp, Shoqan rólin oınaý mindeti maǵan júkteldi, – ­dep eske alady Qazaqstannyń halyq árti­si Nurmuqan Jantórın, – Sábeń meni ertip, úıine ákeldi. О́ziniń jumys kabınetine ótkizdi de, shkaf tartpasynan bir qoljazba shyǵardy. Sony maǵan usynyp turyp: – Mynany qazir osy kabınetten shyqpaı oqy. Bitirgen soń sóılesemiz! – dedi. Bul on segiz jasar Shoqannyń kúndeligi eken. Men qunyǵa oqyp shyqtym». (Kitapta: «Kádimgi Sábıt Muqanov. Estelikter kitaby. – Almaty: Jazýshy. 1984 – 392b.).

Osyǵan sabaqtastyra órbiter oıdy qazaq teatr óneriniń negizin qalaýshy­lar­dyń biri, halyq ártisi Qapan Ba­dy­rov jazyp qaldyrypty: «Sábıt Mu­qa­novtyń dramalyq shyǵarmalary negi­zin­de qoıylǵan qundy spektakldiń biri – «Shoqan Ýálıhanov». Spektaklde jurt­shy­lyq súıip qaraıtyn, jaqsy beınelengen – Nurmuqan Jantórın oınaǵan Sho­qan róli. ...Biz akter Nurmuqannyń óner jolyn­da baǵyn ashqan ról – osy Shoqan dep tanımyz». (Kitapta: «S.Muqanov tý­ra­­ly estelikter». Astana, Elorda. 2001. – 480 b.).

«Jol taptym bar qazaqtyń júregine» dep batyl baılam jasaǵan Sábıt Muqanov shyǵarmashylyq jolynyń úlken bir asýyn Shoqan ómirinen kórkem roman-tetralogııa jazýǵa arnaıdy. «Aqqan juldyz» dep atalǵan bul roman-tetralogııanyń eki kitaby ǵana jaryq kórip (1967, 1970 j.j.), úshinshi kitabyn bastaǵan 1973 jyly jazýshy ǵumyry tuıyqtalǵan edi.

Kórnekti ǵalym, qazaq dramatýr­gııa­synyń bilgiri Rymǵalı Nurǵalıev: «Sho­qan Ýálıhanov» dramasynan keıin kóp­tomdyq romandar shoǵyrynyń alǵashqy kitaptary dúnıege keldi. Kitaphanalar, arhıvter, Shoqan bolǵan qalalar, Shoqan basqan joldardy Sábıt Muqanov túgel kórdi; shekaradan ótip, Shyǵys Túrkistan, Qashqarǵa deıin bardy. Uıǵyr halqy­nyń qalyń ortasynda bolyp kelgen soń, oılanyp, tolǵanǵan, taqyrypty tereń bilýden, materıaldyń mańyzdylyǵynan baryp dramatýrg bir obektiden ózektes eki shyǵarma – pesa-dılogııa týdyrdy. Sóıtip, Shoqannyń jas jigit kezin kór­se­tetin «Qashqar qyzy» atty eki bólimdi tarıhı drama dúnıege keldi», dep jaz­ǵan bolatyn (R.Nurǵalıev. Arqaý. T.1. Almaty. 1991–190 b.).

Sábıt Muqanov 1956 jyly Qytaı Halyq Respýblıkasyna saıahattap baryp, sol saparynan «Alyptyń adymdary» atty kólemdi joljazba kitabyn jazyp, 1959 jyly «Qazaq memlekettik baspasynan» shyǵarǵan bolatyn. Bul kitapty jazýdaǵy negizgi maqsatyn ol: «...men kóp jyldardan beri Shoqan Ýálıhanovtyń ómiri men isin zerttep, osy taqyrypta roman jazýǵa jınalyp júrgen adam­myn. Buryn «Qashqarııa» nemese «Shyǵys Túrkistan», qazir «Sınszıan» atalatyn ólkege Shoqan 1858 jyly baryp, ke­ıin ol jaıly kóp eńbek jazǵan adam. Sınszıandaǵy ómirin, isin sıpattaý úshin Shoqan kórgen jerdi kórý meniń kóp jyl­dardan bergi armanym bolatyn», dep bildirgen. 364-bettik bul etnografııalyq eńbekte mol maǵlumat, tyń derekter kóp. Qazaq eliniń oqyrmandary Tańjaryq­tyń óleńderimen de alǵash ret osy eńbek arqyly tanysqan bolatyn. Uıǵyrlar týraly «Erte kezde kóshpeli ómir súrgen ol, Taklamakan tóńiregine toǵyzynshy ǵasyr shamasynda qonystanyp, sodan beri otyryqshy, eginshi el bolyp ketken» dese, «Tıan-Shanniń teriskeı jaq betindegi halyqtardyń basym kópshiligi qazaq. Olar­dyń aldy Qytaı ólkesine Abylaı zama­nynda (on segizinshi ǵasyrdyń orta tusy) ótken sııaqty. Sodan beri ár kezde aýysqan qazaqtyń qazirgi sany jarty mıllıondaı desedi. Uıǵyr avtonomııaly aýdanyna (Shyńjańǵa) qaraıtyn qazaqtar ákimshilik jaǵynan úshke bólinedi: Altaı – ortalyǵy Sary Súmbi qalasy, rýlyq ja­ǵynan basym kópshiligi kereıler; Tar­baǵataı – ortalyǵy Sháýeshek, rýlyq ja­ǵynan kópshiligi naımandar; Ile – orta­lyǵy Qulja, rýlyq jaǵynan basym kóp­­shiligi úısinder. Shyńjańda halqy­nyń kóptigi jaǵynan úshinshi orynda moń­ǵol­dar turady eken...».

Ǵajaıyp tulǵa Shoqan Ýálıhanov ómi­ri men shyǵarmashylyǵyn zerttep, zerdeleýde qazaqtyń eki akademıgi – Álkeı Marǵulan men Sábıt Muqanovtyń sińir­gen eńbegi ólsheýsiz. 1961 jyly Qazaq KSR Ǵylym akademııasy Sh.Ýálıhanovtyń bes tomdyq shyǵarmalar jınaǵyn shy­ǵar­dy. Onyń jaýapty redaktory Álkeı Marǵulan edi. S.Muqanov redaksııalyq alqanyń quramynda bolǵan. Álekeń Sá­beńe bes tomdyqty syıǵa tartyp, I-to­myna mynadaı qoltańba qaldyrypty: «Qa­dirli Sábıtke! Teńizge shomylǵandaı súı­sinip oqýǵa! Álkeı Marǵulan. 25 ııýl 1961 jyl». Shoqannyń azǵantaı ǵana ǵu­my­rynda 200 baspa tabaq ǵylymı ju­mystar jazyp qaldyrýy tańǵalarlyq jaıt qoı, shynynda!

Qazaqstannyń halyq jazýshysy, aqyn Muzafar Álimbaev shyǵarmanyń jazylý tarıhyna qatysy bar mynadaı bir derek keltiripti: «... Mınıstrler Sovetiniń 2-shi demalys úıi. Sábeń meni óziniń nómerine shaqyrdy. – Al men saǵan bir qyzyqtardy kórseteıin. Mynaý 1928 jylǵy dápter, mynaý 1925 jylǵy. Mynaý 1936 jylǵy... 1940 jylǵy... Usaq áriptermen jazylǵan. Arab alfavıtimen... – Sen bilesiń be: Men Shoqanǵa baılanysty materıaldardy jınaǵanyma bıyl elý úshinshi jyl. Men eń alǵash ǵalymnyń inisi mylqaý Maqynyń sýretterin bir úıden kórdim. Jınaýdy sodan bastadym, – dedi Sábeń» («Kádimgi Sábıt Muqanov». 117-b.).

«Sábeńniń kórkemdik tájirıbesine durystap nazar aýdarsaq, – deıdi kórnekti sákentanýshy, sábıttanýshy ǵalym, professor Tursynbek Kákishev, – ásirese, tarıhta bolǵan qaıratkerler jóninde jyldar boıy izdenip, tolǵanyp baryp shyǵarma jazýǵa otyrǵanyn kóremiz. Oǵan osy Shoqan taraýy myqty dálel. Áýeli maqala, onan keıin pesa, iri dúnıege kiriser aldynda monografııalyq zertteý jasap alyp, roman jazýǵa kirisken. Árıne, ókinishtisi, «Aqqan juldyzdyń» aıaqtalmaı qalǵany, áıtpese, qazaq ta­rı­­hynyń eń bir shuraıly kezeńiniń kór­kem shejiresi jasalar edi» (Kákishev T., Ahmet K. «Sábıt Muqanov». Ádebı-ǵy­lymı ǵumyrnama. Almaty. Arda, 2005). Sondaı-aq sábıttanýshy ǵalym, pro­fes­sor Qulbek Ergóbektiń: «Aıaqtalmaı qal­­ǵan «Aqqan juldyz» erkin romany jáne aıaqtalmaı qalǵan «Qazaq qaýymy» tarıhı-etnografııalyq kitaby – bul ekeýi ishteı sabaqtas týyndylar. Birin-biri tolyqtyratyn, birin-biri ashatyn bul eki eńbek ómir boıy halyq atynan sóılep kelgen jazýshynyń shyn máninde halyqtyq oıǵa, ulttyq muratqa oralýy edi» degeniniń jóni bólek (Q.Ergóbek, Sábıt Muqanov. Oqý quraly. – Almaty, Sanat, 2000 ). Shoqan ómirine tereń úńil­gen saıyn Sábıt Muqanov onyń qysqa ǵumyrdaǵy atqarǵan qyrýar eńbegimen qosa, qol-aıaǵyn jazdyrmaǵan «temir ki­sen­di» de (Reseıdiń ımperııalyq saıasatyn) ańǵarady. О́zine-ózi úńiledi. Ult taǵ­dyryn oılaıdy. Tuıyqqa tireledi. Bálkim «Aqqan juldyzdyń» eki kitabyn támam­daǵannan keıin ony toqtata turyp, tyń serpilispen «Qazaq qaýymyn» jazýynda álgindeı kúrmeýi kóp qıyn túıindi sheshýge degen umtylys jatqan bolar...

О́zimizge «Shoqan týraly keıingi kezde irgeli de kúrdeli qandaı eńbek ja­zyldy?» – degen saýal qoısaq, qoly­myz­­­daǵy belgili jazýshy-jýrnalshy Ja­­­ryl­­qap Beısenbaıulynyń «Shoqan» at­­ty tarıhı-ǵumyrnamalyq derekti hı­kaıa­tyn atap aıtar edik. 2009 jyly «Qa­zaq­­stan» baspasynan shyqqan bul kita­byn­da J.Beısenbaıuly Shoqannyń ómiri men onyń zamanyna qatysty buryn beı­má­lim bolyp kelgen kóptegen tustarǵa ja­ńasha barlaý jasaıdy, tyń túıin, ba­­ǵaly tujyrymdary bar. «Ǵıbratty ǵumyr» serııasymen shyqqan bul kitap uzaq jyldardaǵy izdenistiń jemisi, óte salmaqty dúnıe. Derekkóz ádebıetter qatarynda S.Muqanovtyń eńbekteri de atalǵan.

Shoqannyń bákisine qaıta oralaıyq. «Shoqannyń bákisi degende, kóp adamnyń kóz aldyna Shoqan men Fedor Mıhaılovıch Dostoevskııdiń qatar otyryp túsken fotosýretindegi Shoqannyń qolyndaǵy kishkentaı kezdik elester. Joq, bul báki – ol kezdik emes... (S.Muqanovtyń jeke mu­raǵatynda F.M.Dostoevskıı men Sh.Ýá­lıhanovtyń bul fotosýretiniń bir danasy saqtalǵan, dálirek aıtqanda, fo­to­­sýrettiń kóshirmesi. Onyń syrtynda: «F.M.Dos­­­toevskıı ı Chokan Valıhanov (1858 g., g.Semıpalatınsk). Iz IV-go to­ma sobr. sochınenıı Dostoevskogo. Knı­ga na­hodıtsıa v bıblıoteke Soıýza pısa­te­leı Kazahstana. G.Mýkamedhanov. 1941 g. Iаnvar-fevral. g.Alma–Ata» – dep jazǵan Qaıym (Ǵabdýlqaıym) Muha­med­hanovtyń qoltańbasy bar).

О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyl­dary bolsa kerek, mýzeıde Ýálıha­nov­tar áýletiniń keıingi urpaǵy, Qazaq­stan­nyń eńbek sińirgen arhıtektory, Alma­tydaǵy Shoqan eskertkishiniń, qa­zirgi Eltańbamyzdyń, Táýelsizdik moný­mentiniń, t. b. avtory Shot-Aman Ýálı­hanovpen kezdesý keshi ótip jatty. Shot-Aman aǵamyzdyń bir shap-shaǵyn qolsandyq ustap kelgenin baıqaǵanbyz. Áńgime ústinde álgi qolsandyqty jurtqa kórsetip, ashyp, mán-jaıyn túsindirdi. Bul Shoqannyń sýretshi inisi Maqy (Ábdilmaqyjan. 1844-1916) jasaǵan qol­sandyq eken. Onyń órnektelýi, áshe­keılenýi, ozyq qolóner týyndysy eken­digi qarapaıym kórýshige de áser qal­dy­rarlyqtaı. «Al munyń taǵy bir erek­sheligi – qos túbi bar. Iаǵnı astyńǵy túbi men jasyryn jasalǵan ústińgi túbi arasynda Shoqannyń talaı qojazbasy jasyrýly jatady eken» – dedi Shot-Aman Ýálıhanov. Jurtshylyq qyzyǵa qarap kórip, bireýler: «Myna kóneniń kózin mýzeıge tapsyrmaısyz ba?» – dep qaldy. Shot-Aman aǵamyz: «Keıinirek tap­syratyn shyǵarmyn. Ázirge ózimde saq­talady, – dedi de sózin jalǵady, – men Sábıt atamyzǵa Shoqannyń bákisin syılaǵanmyn. Mýzeı ekspozısııasynda turǵanyn kórdim. Rahmet! «Ony nege syıladyń?» – deısizder ǵoı. Shoqandy zert­tep, nasıhattap, urpaq jadynda jań­ǵyrtýda Sábeńniń sińirgen eńbegin aıtyp jetkizý qıyn. Sondyqtan Shoqannyń kózindeı bolyp, osynaý aq sapty kishkene báki Sábeńniń kitaptarynyń janynda turýǵa ábden laıyq dep sanadym».

 Bul óte oryndy sheshim bolǵan eken dep oı túıgenbiz.

Shoqan shyqqan shyń tym bıik edi ǵoı. Týǵan halqy ony árdaıym tek bıikten ǵana kórip, baǵalaı bersin!

Ádilǵazy QAIYRBEKOV,

fılologııa ǵylymdarynyń

kandıdaty, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty,

Almaty qalasyndaǵy mýzeıler birlestigine qarasty S.Muqanov pen Ǵ.Músirepovtiń ádebı-memorıaldyq mýzeı kesheniniń jetekshisi