Kóneden jetken sóz «qyryq moldanyń qasıeti bir maqsumda bar. Al qyryq maqsumnyń ilimi bir ahýnnyń boıynan tabylǵan. Qyryq ahýnnyń bilimi, qasıeti bir ıshanda bolypty» degen derek aıtady. Al Syr boıynda eldi aýzyna qaratqan, jurtyn jaqsy iske bastaǵan elýge jýyq ıshan ómir súrgeni belgili.
Reseı ımperııasy úshin Syr boıy tutas Túrkistan ólkesine ashylatyn tereze boldy. О́ńirdiń osyndaı áskerı-strategııalyq mańyzyn jete túsingen patshalyq Reseı garnızondar men bekinister salý, áskerı-ákimshilik basqarýdy engizýmen birge mıssıonerlik baǵytty da qatar alyp otyrdy. Osyndaı almaǵaıyp kezeńde jergilikti jurt jat dinniń jetegine erip ketpeýi úshin ıshandar baryn saldy. Tyń jobany qolǵa alǵandar din qaıratkerleriniń osyndaı qyzmetin keıingi urpaqqa tanystyrýdy kózdeıdi.
Joba bastalǵaly beri Maral ıshannyń uly Qalqaı ıshannan qalǵan biraz jádiger tabyldy. Baǵdatta 25 jyl oqyp, 12 pánnen shatyrhat alǵan Qalqaıdyń bir balasy Ábdirahman maqsymnan Abdýlhamıt týady. El arasynda Ámıt ıshan atanyp ketken Abdýlhamıttyń esimi Osman ımperııasynyń dańqty sultany II Abdýl-Hamıt qurmetine qoıylǵan. Ábdirahmanmen jan qıyspas dos bolǵan II Abdýl-Hamıt ony Stambýlǵa ımamdyqqa shaqyrypty desedi. Dosynyń bul qolqasyn oryndaı almaǵan Ábdirahman keıin ózi ýáde etkendeı bir balasyna onyń esimin qoıypty. «Kıeli mura» jobasy barysynda sultan esimin ıelengen Ámıt ıshan urpaqtarynan «Talfık al-ahbar va talkıh al-asar fı vakan» atty kitap tabyldy. Musylman dininiń kórnekti ókili, tarıhshy Muhammed Murat Rámzıdiń (1855-1934 jj) Reseı ımperııasynda ómir súrgen túrkiler tarıhyna arnalǵan bul eńbegi – óte sırek kezdesetin kitaptar qataryna engen asa qundy qazyna. 1908 jyly Orynbordaǵy «Kárimov, Qusaıynov jáne K» baspasynan jaryq kórgen kitap kóp uzamaı «Avtordyń hrıstıandar álemine jáne jalpy orystyń bárine aram pıǵylyn, jekkórýshiligin dáleldeıdi» degen jeleýmen tárkilenedi. Alaıda túrkilerdiń shyǵýy men damý tarıhyn, Edil Bulǵarııasynyń mońǵoldar jaýlaǵanǵa deıingi kezeńin, mońǵoldardyń ıslamdy qabyldaýyn, Ivan Groznyı Qazandy jaýlap alǵanǵa deıingi oqıǵalardy sýretteıtin kitap Shyǵys elderine tez tarap ketedi.
– Qazir osy kitaptyń kóshirmesin aldyq. Jalpy Muhammed Murat Rámzı bizdiń Mustafa Shoqaı sııaqty túrik birligin kóksegen asa kórnekti tulǵa bolǵan. Reseıden qashyp, Shyńjańda qaıtys bolǵan. Qyzylordadan tabylyp otyrǵan tarıhı týyndy Ámıt ıshan men Rámzı sekildi ǵulamalardyń aralasyp turǵandyǵyn kórsetedi. Taǵy bir qyzyq derek, 2002 jyly bul kitap Iordanııada qaıta basylyp shyqty. Arabtardyń bul týyndyǵa qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵany da tańǵalarlyq, – deıdi Ashat Saılaý.
«Qundy jádigerdiń» taǵy bir tabysy – Qulboldy ıshannyń shapany men shejiresi. Jurt tábárikke talap alyp kete bergesin urpaqtary shapandy sógip, kilemge tigip qoıypty. Al Mádına qalasynda jazylǵan shejire Áziret – Áliniń balasy Muhamet-Qanafııadan bastalyp, 1901 jyly Mekkeden qajylyqtan qaıtqan saparda Allanyń amanat janyn keme ústinde tapsyrǵan Qulboldy nemeresi Ábdiqalyq maqsymǵa deıin sozylady. Teńizshiler saltyna saı Qara teńizge tastalǵan maqsymnyń denesi kemeden qalmaı júzip, jaǵaǵa birge shyǵypty desedi. Súıegi sol jerge qoıylǵan baýyrlaryna keıinnen aǵaıyndary baryp, Quran oqytyp qaıtady.
– Qulboldy ıshannyń uly Pazyl da óz zamanynyń ilimdi tulǵasy, ıshan bolǵan adam. Onyń áıeli Toǵjan – ataqty Shoń bıdiń urpaǵy. Osy jerde bul kisini Abaıdyń Toǵjanymen shatastyryp júrgender bar ekenin aıta ketkenimiz jón. Bul túbirimen qate. Bul týraly erterekte aıtylǵan derekter de bar. Osy Toǵjan anamyzdan da qalǵan dúnıeden qazirgi bary kezinde jasaý retinde berilgen ózegi temir, syrty kúmispen kúptelgen qant shapqysh, – deıdi tarıhshy.
Joba aıasynda tabylyp jatqan zattardyń bári – urpaqtarynyń qolynda saqtalyp kele jatqan jádigerler. «Qundy jádiger» kópke belgisiz osy qundylyqtardy jurtqa tanystyrdy.
Din qaıratkerlerimen qatar, el qorǵaǵan batyrlar ustaǵan dúnıeler de tabyldy. Joba avtorlary jyl sońynda osy qundylyqtar kóshirmelerinen kórme jasap, arnaıy kitap shyǵarýdy josparlap otyr.
Qyzylorda
