Mundaı pikirdi bildirgen jalǵyz ol emes. Japonııanyń medısına jónindegi tanymal sarapshysy Olımpııa oıyndary koronavırýstyń jańa oshaqtaryn qozdyrýy múmkin ekenin, qazirgi jaǵdaıda ony ótkizý qısynǵa kelmeıtinin eskertti. Japon halqynyń 80 paıyzdan astamy Olımpıadanyń keıinge qaldyrylǵanyn nemese toqtatylǵanyn qalaıdy. Oıyndardyń resmı demeýshisi «Asahı Shımbýn» gazeti úkimetti jospardan bas tartýǵa shaqyrdy. Eger oıyndar ótetin bolsa, sport dodalary negizinen úlken qarajatqa salynǵan bos stadıondarda ótýi ábden múmkin.
Iаmagýchıdiń suraǵy oryndy. Olımpıada kim úshin kerek? Sportshylardyń halyqaralyq chempıonattardyń barlyq túrinde baq synasýǵa múmkindigi mol. Japondar álemniń basqa bóligindegi telekórermenderdiń kóńilin kótergeni úshin aqy tólemeýi tıis. Múmkin, Olımpıada sport básekesin ótkizý bedelin ósiredi dep úmittengen japon saıasatkerlerine nemese basqalardyń múddesinen óz múddesin joǵary qoıatyn Halyqaralyq Olımpıada Komıtetiniń (HOK) «semiz mysyqtaryna» arnalǵan shyǵar.
«Olımpııa oıyndary shynymen ne úshin kerek?» degen suraq Baron Per de Kýberten 1896 jyly Afınada Olımpıadany «jandandyrǵannan» beri kún tártibinen túspeı tur. Baron sol kezdegi basqa fransýz konservatorlary sekildi ulttyń rýhyna alańdady. Ásirese 1871 jyly Prýssııaǵa qarsy soǵysta jeńilgennen keıin. Ol básekege qabiletti sport fransýz erkekteriniń kemshiligine jaýap ispetti dep oılady.
Kýberten sondaı-aq osy qadam arqyly fransýzdardyń erjúrek qasıetin qalpyna keltirýden bólek, halyqaralyq sport sharasy álem halyqtaryn jaqyndastyryp, beıbitshilikke yqpal etedi dep sendi. Dúnıejúzilik jármeńkeler men «Skaýt djemborısteri» sekildi, Olımpıada da patrıottyq sezimmen qatar, halyqaralyq dostyqqa shaqyrady. Taza jáne ádil básekelestikten keıin kóptegen ulttyń úzdikteri jarqyn bolashaqqa birge attanady.
Ýltra-ultshyl Action française-ǵa qosylǵan óte ońshyl ıdeolog Charlz Maýrras aldymen Kýbertenniń ıdealızmin mazaqtady. Ol halyqaralyq dostyq ustanymyn mensingen joq. Biraq keıin ol pikirin ózgertti. Jeńil atletıkada jarysý túrli ultty birin-biri jek kórýge ıtermeleıdi. Onyń pikirinshe, bul taptyrmas múmkindik.
Saıyp kelgende, Kýbertenniń ıdealızmi de, Maýrrastyń sınızmi de basym túspedi. Álemde beıbitshilik ornaǵan joq, biraq soǵys órti sport stadıondaryndaǵy ulttyq básekeden keıin tutanbady. Kýbertenniń jymysqy dámesi onyń dirildegen daýsy 1936 jyly Berlın Olımpıadasyndaǵy dostyq pen ádil oıynnyń qasıetterin dáriptegen kezde anyq ańǵaryldy. О́ıtkeni ol Gıtler men Gerıngtiń qasyndaǵy sándi orynda kúlip otyrǵan-dy.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaqtalǵannan beri oıyndardyń oń áserin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. 1964 jylǵy Tokıo Olımpıadasy japondyqtar úshin óte mańyzdy boldy. Bul ekonomıkalyq jańǵyrýdy ǵana emes, sonymen birge saıası qurmetti de bildirdi. Japonııa sodan beri Azııadaǵy mıllıondaǵan qandy ólimge jaýapty mılıtarıstik jyrtqysh emes, búkil álemge ashyq damyǵan demokratııalyq el retinde tanyldy.
Osyǵan uqsas 1988 jylǵy Seýl Olımpıadasyn da mysalǵa keltire alamyz. Talaı jyl Japonııanyń ımperııalyq qatal basqarýynan, qanquıly koreı soǵysynan jáne ondaǵan jylǵa sozylǵan áskerı dıktatýradan keıin Ońtústik Koreıa básekeli saılaý ótetin, ashyq erkin baspasózi, maqtanysh pen optımızmge toly jas turǵyndary bar ashyq qoǵam retinde qalyptasty. Koreıler halyqaralyq dárejege laıyqty edi. Seýl oıyndary naǵyz merekege aınaldy.
Osyndaı sırek jaǵdaılardan basqa, Olımpıadany aqtaý qıyn. Júrý, jalaýsha jelbiretý, forma kıgen jamborıler – HIH ǵasyrdaǵy anahronızm. Bul halqy óz basshylaryn saılaýǵa quqyǵy joq, tek olardy madaqtaýǵa mindetti elderde áli kúnge deıin saqtalǵan. Soltústik Koreıa – bul istiń burynǵy sheberi. Biraq jasandy qarǵa toly sýbtropıkalyq kýrortta ótken Vladımır Pýtınniń 2014 jylǵy qysqy Olımpııa oıyndary onyń avtorıtarlyq bıligine taǵzym retinde kórindi. Qytaı ultshyldyǵynyń bedeli sanalatyn 2008 jylǵy Beıjiń oıyndary Kýbertenge qaraǵanda, Maýrastyń júregine jaqyn.
2004 jyly Grekııa sekildi kedeı elde Olımpıadadan keıin kóp qaryz ben aramshóp ósken qańyraǵan stadıondar qaldy. Al baı elder shynymen de 1996 jyly Atlantada nemese 2012 jyly Londonda jumsalǵan shyǵynǵa muqtaj emes. Tek báribir salynýy kerek ınfraqurylymǵa qarajat bólgendi ǵana syltaýratýǵa bolady.
Tokıoǵa 2021 jyly Olımpıada qajet emesi anyq. Olımpıada joryǵy júrip jatyr, tipti keıbir elder bankrotqa ushyrap jatsa da, basqalar mol aqsha tabady. HOK Afına Olımpıadasynan 985 mıllıon eýro (1,2 mıllıard dollar) paıda túsirdi. Olımpıada sheneýnikteriniń Seýlde serýendep júrgenin kórgenim esimde. Olar qanshalyqty kedeı elden kelse, platına saǵattary sonshalyqty úlken bolatyn.
Olımpııa oıyndary HOK úshin de, demeýshiler úshin de, jekemenshik qurylys salýshylar úshin de, keıde jemqor saıasatkerler úshin de úlken bıznes. Mine, Olımpıada solarǵa arnalǵan. Bıyl Olımpıada komıtetiniń myńdaǵan sheneýnikteri Tokıodaǵy qymbat qonaqúılerdiń foıelerine jınalady. Olar kelesi elge ketkennen keıin, bekerge salynǵan úlken stadıondar mundaı úlken básekelerdi ótkizýdiń tıimsiz ekeniniń dáleli retinde qalady.
Iаn BÝRÝMA,
kóptegen kitaptyń, sonyń ishinde Murder in Amsterdam: The Death of Theo Van Gogh and the Limits of Tolerance, Year Zero: A History of 1945, A Tokyo Romance: A Memoir, and, most recently, The Churchill Complex: The Curse of Being Special, From Winston and FDR to Trump and Brexit kitaptarynyń avtory
