Er esimi nege umytylyp barady?

Sodan bastap, Batystaǵy «oký­­paı­ýollstrıt» qozǵalysy­na pa­ra-par «okýpaıabaı» she­rýi bastaldy da jóneldi. Reseı­diń «Al­pına non fıkshn» bas­pa­sy sol kezde Abaı shyǵarmala­ryn 330 danamen shyǵardy. «О́te me, ótpeı me?» degen kúdigi bol­ǵan. Baspa dırektory Pavel Podkosov onyń birinshi kúni-aq satylyp ketkenin ań-tań qalyp aıtady. Sonan soń ile-shala 3 myń tırajben qaıta shyǵar­ǵan. Ol da lezde joq bolady... Abaı shyǵarmalary orys tiline áli óz máninde tárjimalanyp jet­ken joq. Shala aýdarmasynyń ózi qu­daıy kórshimizdi shalqa­synan túsirdi! Máskeýdegi op­po­zısııalyq sherýlerdi uıym­dastyrýshylardyń biri Borıs Akýnın «Azamattyq belsendilik qandaı jaqsy edi! «Chıstye prýdyda» otyramyn dep, Abaıdy oqyp shyqtym, ǵajap aqyn!» dep jazady «Alpına non fıkshn» baspasynan shyqqan Abaı kitaby haqynda. Reseılik aqyn, ádebıet synshysy Lev Rýbınshteın «Bir ǵajaıyp arqasynda Máskeýdiń qurmetti adamy ári erkindik sımvolyna aınalǵan dala danyshpany Abaı endigi jerde erkindik súıgish Máskeý jurtymen birge jer-jahandy aralap, óziniń bos­tandyq, erkindik quqyǵyn talap etetin boldy!» dep jazdy.

Abaı 45-shi qara sózinde: «Biz jaratýshy emes, jaratqan kóleńkesine qaraı biletuǵyn pen­demiz. Sol mahabbat pen ǵadeletke qaraı tartpaqpyz, sol Allanyń hıkmetin bireýden bireý anyǵy­raq sezbekpen artylady» deı­di. Bul jumyr basty pendelerge ǵana emes, tutas memleketter­ge de qatysty sóz! Atom bomba­sy, ımperııalyq keýdemsoqtyq, sho­vınıs­­tik órkókirektikpen eldiń aldyna túsý­diń kúni ótip barady! Másele – osynda! Abaı­dyń Máskeýdegi eskertkishiniń janyna kelgen orystardyń osyny túsinýge óresi jetse, jer sha­ry­nyń saıası kartasy bir-aq kúnde ózgerip shyǵa keler edi!

Syńsyǵan qalyń ormannyń ishinde aýzy aqqa jarymaı, ash-jalańash, shytymyr aıaz, azy­­naǵan jel ótinde erkin­dik pen toqshylyqty ańsap ósip, pat­shalyq-keńestik ımpe­rııa­lardyń temir sheńgeli­ne tús­ken sherli orys jurty Pýshkın, Lermon­tov, Nekrasov, Blok, Esenın, Ev­tý­shenko, Voznesenskıı syndy aýzymen qus tistegen arqaly aqyndaryn attap ótip, nege Abaı­dyń basyna kelip, botadaı boz­dap tur? Orys tarıhynyń ar­ǵy jaǵyna barmaı-aq, bergi ja­ǵyn sholyp ótseńiz, birimen biri irkes-tirkes, qym-qýyt tarıhı oqıǵalar kóz qaryqtyrady. 1917 jylǵy Qazan tóńkerisi, je­kemenshikti jappaı tárkilep, baı-baǵylandardy jer aýdaryp, atyp-asý, qandy qasap rep­res­sııa, Ekin­shi dúnıejúzilik soǵys, ha­lyq sha­rýashylyǵyn qalpyna kelti­rý, qyrǵı qabaq soǵys, sońynan Ke­ńes Odaǵy sekildi alyp ımpe­rııa­nyń shańy­raǵynyń ortaǵa túsýi – ormandaı orys jurtynyń júregine zildeı salmaq tú­sirip, qabyrǵasyn qaqyratyp-aq ketti. Sodan beri otyz jyl ótken eken. Bul – er jigittiń at jalyn tartyp minip, azamat atanar tusy. Ne ózgerdi?

Orystar Abaıdyń Alashqa ǵana emes, adamzatqa aıtqan sózin oqyǵanda kókten Ǵaısa túsip, jerden Mádi shyqqandaı boldy! Qalyń orys «túsiniksiz qazaq­qa» Muhtar Áýezovtiń «Abaı jo­ly» ro­many jaryq kórgeninen soń, 70 jyldan keıin qaıtadan jalt qarady. Biraq... Orys ımpe­rııasyna «túsiniksiz» bolǵan jal­ǵyz qazaq Abaı ǵana ma?! Orys otar­shyldyǵyna jantala­sa qarsy shyǵyp, óz elindegi sat­qyndar men túbi bir túrki – qyr­ǵyz baı-manaptarynyń qo­ly­nan qaza tapqan qazaqtyń soń­ǵy hany Kenesa­ry Qasymov, Isataı-Mahambet, Keıki batyr, Ospan bahadúr, jyrtqyshtyń bo­­daýynan sytylyp shyǵyp, óz aldy­na qa­­zaq­tyń ulttyq mem­le­ketin qurmaq bol­­ǵan Álıhan Bó­keıhan, Ahmet Baı­tur­­syn­uly, Mirjaqyp Dýlat, Jansha, Ha­lel Dosmuhamedovter, Maǵjan Ju­ma­baı, Álimhan Ermekov, Muhamet­jan Ty­nyshpaıuly, Ja­qyp Aqbaıuly, Mus­tafa Shoqaı, Halel Ǵappasuly já­ne t.b.s.s. Alash­orda qaıratkerleri, ger­man-keńes soǵysynda jaýdy Más­­keý tú­bin­de toqtatqan pol­kov­­nık Baýyrjan Mo­­mysh­uly, Reıhstagtyń tóbesine je­ńis týyn birinshi bolyp jelbiretken Raqym­­jan Qoshqarbaev, tósekte basy, tós­keıde maly qosylǵan túrk-slavıan jur­­ty­nyń tilin zerttep, orys eposy «Igor jasaǵy tý­ra­ly jyrdyń» tór­ki­nin túrkiden shy­ǵa­ryp, basy daý­da qal­ǵan Ol­jas Súleıme­nov… Qudaıy kór­­shi­mizdiń «túsinbeı» qal­ǵan «túsi­­nik­siz» qazaq­taryn sanap shyǵýǵa osy za­manǵy elek­trondy eseptegish qural­­dar­dyń shama-sharqy jeter me eken, jetpes pe eken?

Osydan otyz jyl buryn bolǵan oqıǵa, taǵy bir «túsiniksiz qazaq» týraly aıtýdyń reti búgin kelip otyr. 1991 jyly tamyzdyń 19-shy juldyzy kúni tań azanyndaǵy Máskeý radıosynyń habarlary KSRO Joǵarǵy Keńesi tóraǵasy Lýkıanovtyń málimdemesimen bastaldy. Sodan keıin KSRO vıse-prezıdenti Iаnaevtyń jar­lyǵy oqyldy. Ile-shala keńes bas­shylyǵynyń málimdemesi ja­rııalandy. M.S.Gorbachevtiń den­saýlyǵyna baılanysty óziniń mindetterin oryndaı almaýyna, bul mansaptyń Iаnaevtyń qolyna kóshýine baılanysty eldiń jekelegen jerlerinde alty aıǵa tótenshe jaǵdaı engizildi. KSRO-da tótenshe jaǵdaı jónindegi Memlekettik komıtet qurylyp, onyń quramyna Qorǵanys keńesi tóraǵasynyń birinshi orynbasary Baklanov, Memlekettik qa­ýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy Krıýchkov, premer-mınıstr Pav­lov, Ishki ister mınıstri Pýgo, KSRO sharýalar odaǵynyń tór­aǵasy Starodýbsev, Memlekettik kásip­oryndar assosıasııasynyń tóraǵasy Tezıakov, Qorǵanys mı­nıstri Iаzov, KSRO Prezıdenti mindetin atqarýshy Iаnaev kirge­nin habarlady.

Sol kúni Qaraǵandy oblys­tyq «Or­ta­lyq Qazaqstan» gazetiniń ­redaktory keńsesiniń esigin ja­ýyp alyp, bir maqala jazdy. Aı­dary: «Jeksenbiden dúısenbige qara­ǵan túni Keńes Odaǵynda tóńke­ris jasaldy». Taqyryby: «Iá, bul – tóńkeris!». «Iá, kóregen saıa­sat­shylar áldeqashan aıtqan dıktatýra qateri is júzine aınaldy, dep jazdy Nurmahan Orazbekov, – Zańdy saılanǵan Prezıdent­tiń densaýlyǵy kenetten nashar­lap, eldi basqara almaıtyn jaǵ­daıǵa jetti degen qyp-qyzyl óti­rikke sene qoıatyn aqymaq bú­ginde kúndiz qolyńa sham alyp izdeseń de tabyla qoımas. Iá, bul – qyp-qyzyl tóńkeris!»

Gazettiń erteńgi sanyna ke­tip bara jatqan materıaldy sek­retarıattaǵy, bas­qa da ji­git­ter oqıdy. Sol kezde redak­sııaǵa jazýshy Jaıyq Bekturov kele qalady. Bul ózi stalındik repressııanyń ótkeleginen ótken óte saq adam.

– Bir tyńdasa, Sizdi tyńdaı­dy, sóı­lesińiz! – desedi jigitter.

Jaqań:

– Eń bolmasa, shapkasyn jum­sart­saıshy. «Keńes Odaǵynda ma­ńyzdy oqıǵa boldy» deseń de, jetedi ǵoı. Kóke­ıimiz­degi sózi­miz­di aıtamyz dep, kórdik qoı azapty! – deıdi.

Sonda N.Orazbekov:

– Jaqa, sózdi shyǵyn qylma­ńyz. Endigi kezek bizdiki shyǵar, bálkim. Taǵ­dyr solaı bolsa, buq­pantaılaǵanmen qutyla almas­pyz! – dep kónbegen.

Keıinnen osy jazýshy Jaıyq Bek­turovtyń 100 jyldyq toıynda Qara­ǵandyǵa kelgen N.Oraz­bekov osy Tamyz búligine baılanysty bir faktini ortaǵa salyp edi. Sol kezderi Qaraǵandy obkomy GKChP-nyń kúlli qaýly-qarar, nusqaýlaryn tiri janǵa kórsetpeı, seıfke tyǵyp tastaǵan kórinedi...

– Ras pa?! – dedim men ań-tań qalyp.

–  Sen, Serik, – dedi Nurekeń jaqtyr­maı qalyp, – Qazaq kom­mýnısteriniń bárin Eltaı Erna­zarov dep oılaısyń ǵoı deımin?!

Bir kezde ózimniń de kommýnıst bol­ǵanym oıyma túsip, qy­zaraqtap qaldym. Búginde el arasynda sol soıqan Keńes óki­meti­niń túbine jetken Gor­bachev­ti satqyn dep aıyptaıtyndar ­jıi kezdesip qalady. Sol 1991 jy­ly GKChP degenine jetip, Ke­ńes ­óki­meti qaıta ornaǵanda, baıa­ǵy taz kepeshimizdi qaıta kıip, ­qan­dy sheńgelde kózimiz ba­qy­raıyp ­otyra bere­tin edik qoı. Kommýnıs­tik ıdeıa etinen ótip, súıegine jetkender úshin adamzat tarıhynda Stalınge jeter aqylman tulǵa, KSRO-ǵa jeter el joq...

Táńiri sol kezde «Qazaqstan­nyń Ha­lyq qaharmany» ata­­­ǵyn osy Nurmahan Oraz­bekovtiń mań­­daıyna jazǵandaı edi. Ol sol kezde qazaq óz aldyna, aýzy dýaly orys jýrnalıstıkasy da aıta almaǵan sózdi aıtqan! Biraq ony óziniń qazaǵy da, oıy ozyq demokratııashyl orys kórshisi de túsingen joq... Ol kez­de aqy­lymyz altaý, oıymyz je­teý bol­ǵan shyǵar? Sodan beri 30 jyl ótti. Esimizdi áli jıǵan joq­pyz ba?!

Nurmahan Orazbekov – «Or­talyq Qazaqstannyń» redakto­­ry bolyp kelgen bette gazettiń mań­­da­ıyndaǵy «Barlyq elderdiń ­proletarlary, birigińder!» – degen urandy alyp tastaǵan adam. Keńes ókimetiniń kezinde! «Kitaby joq jazýshy» Jaıyq Bekturovtyń sandyǵynda 30-40 jyl boıy ja­ryqqa shyqpaı, sar­ǵaıyp jat­­qan Alashorda ardaqtylary týra­ly jazbalar osy gazette jal­ǵan­nyń jaryǵyna shyqty. Maǵ­jan Ju­mabaıdyń «Batyr Baıan» dastanyn osy gazet respýblıkada birinshi bolyp jarııalady.

Ol kezde men Qarqaralyda edim, SSSR Jazýshylar odaǵy­nyń múshesi degen dardaı ata­ǵym da bar, biraq bul gazet meniń óleń­derimdi de shyǵarmaýshy edi, Nuraǵań kelgen soń bizdiń de baǵy­myz ashylyp sala berdi.

1991 jyly Qaraǵandyda Qasym Amanjolovtyń 80 jyl­dyǵy dúrkirep ótti. Men onda Qazaqstan Jazýshylar oda­ǵy Qaraǵandy oblystyq bólim­shesiniń hatshysy edim. Oblystyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary Rymbala Omarbe­kova, Nurmahan Orazbekov úshe­ýimiz toı qamymen Qarqaralyǵa keldik. Qasym týraly baıandama­ny kim jasaıdy degen suraq týyn­dady.

– Men jasaımyn! – dedi aýpart­kom­nyń birinshi hatshysy.

– Sen neńdi aıtasyń? – dedi Nurekeń julyp alǵandaı, – Qan­sha qoıdan qansha qozy, qansha sıyrdan qansha buzaý al­ǵa­nyń­dy aıtarsyń. Aqyn týraly sóz­di aqyn aıtýy kerek qoı. Baıan­damany Serik ja­saıdy! – dedi. Men yńǵaısyzdanyp qal­dym. Kele salyp, Qasymnyń qara tom­­­daryn qaıta-qaıta aqtaryp, ózim bu­ryn-sońdy bile qoıma­ǵan sıqyr álem­ge súń­gidim de ket­tim. Sol toıda meniń Qasym tý­ra­­ly sózimdi jurtshylyq jyl­y qa­byl­dady.

90-jyldary Nurekeń Alma­tyǵa qaı­ta kóshti. Aıaýly aǵama Abaıdyń HH ǵa­syrdyń 30-jyl­darynyń basynda shyqqan sar­ǵaıǵan bir kóne tomyn syıǵa tart­tym. Aǵam kitaptyń sary pa­­raqtaryn aýdarystyryp, qas­ter­lep, sıpap otyryp: «Abaı aǵam­nyń shyǵarmalaryn men alǵash osy kitaptan oqyp edim. Keıinnen kóz jazyp qaldym. Qolyma qaıta túser dep oılappyn ba?» dep máz-maıram boldy.

...Sol Nuraǵamnyń da myna jaryq dú­nıeden ozǵanyna 4-5 jyl bolyp qa­lyp­ty. Abaıdy túısine, túsine almaǵan qa­zaq abaıshyl, alashshyl baýyrlaryn da tú­sine almaı qaldy! Osy betimen ke­te berse, túsine almaı da kete beretin sy­qyl­dy... «Túsingendeı...» syńaı tany­typ júre beretin syqyldy... Biz Abaıdy tabynatyn putqa, kýlt­ke aınaldyryp alǵan jurtpyz. Oqymaımyz, múlde! Oqymaǵan soń, túsinbeımiz! «Abaı bylaı degen...» deımiz. Alashty aýzy­myzǵa qaratý úshin, tipti, ımen­dirý úshin de Abaıdyń atyn ataımyz! Bul ulttyq tragedııaǵa aınalyp barady! Nege? Endi biz­den keıin dúnıege keletin býyn Abaıdy, múlde, oqymaı ketýi múm­kin! Atyn aıta salsaq jetedi dep oılaýy ǵajap emes?! Osy­dan bir-eki-úsh jyl buryn Ádebıet portaly «Qasymnan ke­ıingi úz­dik on aqyn kim?» degen saýalda­ma taratty. Qasymnan keıingi úzdik on aqyndy 7-8 mln qazaq «anyqtaıtyn» bolsa... jetisken ekenbiz! 7-8 mıllıon qazaqtyń ishinde Abaıdy túsinip, Abaı­ǵa tushynatyn 700-800 qazaq bol­sa, biz ın­tellektýaldyq damýdyń bıik shyńynda turǵan el bolamyz ǵoı?! Reseı Pýshkındi túsi­nip bitti me?! Anglııa Baıronmen, Amerıka Ýıtmenmen, Germanııa Gete­men, Ispanııa Lorkamen, Re­seı Pýsh­kınmen ómir súrip jatyr ma?! «Jaqsy menen jaman­dy aıyrmadyń, Biri – qan, biri – maı bop endi eki urtyń» degen Abaı sózi búgingi qazaq úshin áli ­de kókeıkesti sóz bolyp tur!

Tamyz búligi kezinde, – qalyń orys orma­nynyń ózi uıqydan oıana almaı jat­qanda, Alashtan aldaspandaı jarqy­rap shyǵyp: «Bul – memlekettik tóńkeris!» dep jahanǵa jar salǵan jýrnalıst Nurmahan Orazbektiń esi­mi umytylmaýǵa tıis! Bıyl – ult­tyq Táýelsizdigimizge otyz jyl. Osy ulystyń uly jyly qar­­sa­ńynda Nurmahan Orazbekti «Halyq qahar­many» ataǵymen marapattaıtyn kezeń keldi! Bul oǵan emes, eń áýeli máń­gilik el bo­lam deıtin qazaq halqyna kerek! Jer betine 70 jyl oıran salǵan tota­lıtarlyq qoǵamnyń sońǵy ret tuıaq ser­pigen sátinde oǵan órshelene qarsy shyq­qan adamnyń qazaqtyń balasy eken­digin ǵalamǵa pash etip kórsetý úshin kerek bizge! «El bolǵan soń er týǵyzbaı oty­ra almaıdy» (Maǵjan) degenimizben, qur­sa­ǵy­nan jaralǵan er-uldarynyń qadir-qasıetin bilmese, eldiń de eńsesi tómendeı beredi ǵoı?..

Serik AQSUŃQAR