Biraq úmitsizdikke salynbaý qajet jáne G7 elderiniń áreketin ásire maqtaý da durys emes. Eger vaksına salýdyń qazirgi kúndelikti qarqynyn saqtasaq, álem halqyn vaksınamen qamtamasyz etý maqsatyna 2022 jylǵy qańtarǵa qol jetkizýimiz múmkin. Kez kelgen tıimdi áreketke bastaıtyn alǵashqy qadam – problemanyń sheshiletinine sený. Osy maqsatta álemniń túkpir-túkpirinen jınalǵan 34 qaıratker men oıshyl «Pandemııadan keıingi saıasat jónindegi jahandyq komıssııa» dep atalatyn joǵary deńgeıli, táýelsiz top qurdy. Olar álemdegi vaksına salý qarqynyn eseptep shyǵardy. Tańǵalarlyǵy, shartarapty ekpemen qamtamasyz etý biz oılaǵannan áldeqaıda jeńil eken. Oǵan qosa G7 elderi josparlaǵan merzimnen buryn qol jetkize alamyz.
Esepteý óte qarapaıym. Biraq aldymen halqy eń kóp Qytaıdy úlgi tutamyz ba, álde erekshe jaǵdaı retinde qarastyramyz ba? Sony anyqtap alý kerek. Our World in Data málimetterine súıensek, qazirgi tańda Qytaıda kúnine 17-20 mıllıon ekpe salynady. Al álem boıynsha bul kórsetkish 33-36 mıllıonǵa teń. Eger Qytaıdy esepke alsaq, jahan halqyn 200 kún ishinde tolyqtaı qamtyp shyǵamyz. Al Qytaıdy qospasaq, merzim 370 kúnge deıin uzarady. Bul aıyrmashylyq óte mańyzdy. О́ıtkeni mejeli deńgeıge 2020 jylǵy qańtarda emes, shilde aıynda qol jetkizemiz. Tipti qytaılyq vaksınalardyń tıimdiligi tómen bolǵandyqtan, 90 paıyzdyq shekke jetý qajet bolsa da, osyndaı ýaqyt kerek.
Sandardy sóıleteıik. Álem halqynyń sany 7,9 mıllıardty quraıdy. Olardyń 5,85 mıllıardy eresekter (74 paıyz). Eger maqsat ımmýndyq deńgeıdi 80 paıyzǵa jetkizý bolsa, 4,7 mıllıard adamǵa ekpe salý qajet. Vaksına eki márte egiletindikten, 9,4 mıllıard doza kerek. Our World in Data málimetterine saı, 2021 jylǵy 11 maýsymǵa deıin búkil álemde 2,3 mıllıardtan astam ekpe salyndy. Iаǵnı endi bizge 7 mıllıardtan astam doza qajet. Muny bir kúnde shyǵarylatyn vaksınanyń ortasha kórsetkishine (34 mln) bólińiz. Sonda shamamen 211 kún shyǵady. Al bul 2022 jylǵy qańtarǵa sáıkes keledi.
Árıne 7 mıllıard – óte kóp. Biraq mynaǵan qarańyz. Kún saıyn Qytaı 17-20 mıllıon doza salady. Al Úndistanda kúndelikti ekpe alǵandar sany 3 mıllıonnan asty. Tipti Afrıkada 900 000-ǵa jetti. Iаǵnı osy aıdyń basyna qaraǵanda vaksına egý kórsetkishi 37 paıyzǵa ósken. Oǵan qosa, kóptegen elde bul kórsetkish kóbeıip keledi. Ortasha tabysy bar elderdiń bári Qytaıdyń qarqynyna ilese almasa da, eń kemi yntalandyrýǵa múmkindik syılaıdy.
Bertinge deıin ujymdyq ımmýnıtet qalyptastyrýǵa negizgi tejeý bolyp, ýaıymdatqan – vaksınanyń jetispeýi edi. Biraq óndiris kúrt ósip keledi. Dúnıejúzi boıynsha kemi bir iri retteýshi organ maquldaǵan vaksınany shyǵarý kólemi sáýirde 420 mıllıon dozadan mamyr aıynda 822 mıllıon dozaǵa deıin ulǵaıǵan.
Osynyń jartysynan astamy Qytaıdyń eki vaksına jasaýshy Sinovac jáne Sinopharm kompanııalaryna tıesili (Sáýirdegi 164 mıllıon dozany úsh esege kóbeıtip, mamyrda 454 mıllıon doza shyǵarady). Eýropalyq odaq boıynsha Pfizer-BioNTech jáne Oxford-AstraZeneca vaksınalaryn shyǵarý eki esege kóbeıip, 69 mıllıonnan 140 mıllıonǵa jetse, AQSh-taǵy Pfizer-BioNTech, Moderna jáne Johnson & Johnson dozalarynyń sany 71 mıllıonnan 105 mıllıonǵa deıin ósti. О́ndiris baıaýlap turǵan jalǵyz el Úndistan ǵana. Mundaǵy óndiris sáýirdegi 76 mıllıon dozadan mamyrda 62,6 mıllıonǵa deıin tómendedi.
Aldaǵy aılarda mańyzdy másele endi jabdyqtaý tapshylyǵy emes, negizinen qarjylandyrý jáne materıaldyq-tehnıkalyq problemalar bolmaq. Ásirese ınfraqurylymy shekteýli jáne densaýlyq saqtaý salasy damymaǵan kedeı elderde jaǵdaı qıyn. Dáýletti elder óz ónimderin basqalardyń tezirek satyp alýyna jaǵdaı jasasa, densaýlyq saqtaý júıeleri men vaksınalardy satyp alýdy qoldaý úshin ekijaqty jáne kópjaqty kómekke qarjy quıylsa, bul tosqaýyldardy joıýǵa múmkindik bar.
Qatelespeıik. Múmkin Qytaı bul úderiste úlken jáne jetekshi ról atqarýy múmkin. COVID-19 vaksınalarynyń álemdegi eń iri óndirýshisi retinde (Batysqa qaraǵanda onsha kúrdeli emes túri bolsa da), Qytaı qyrkúıek aıyna deıin nemese kúzge taman elde ujymdyq ımmýnıtet qalyptastyrady. Osylaısha, álemniń basqa elderin qamtamasyz etýge qajetti qosalqy óndiris qýaty paıda bolmaq.
Sondyqtan G7 sammıtinde aıtylǵan Batystyń usynysy jappaı qoldaý ıelengenine qaramastan, áli de josparǵa sáıkes kelmeıdi. G7 elderi bólgen mıllıard dozany 2021 jyldyń sońy men 2022 jyldyń basynda, ózderine yńǵaıly merzimde bermek. Biraq kedeı jáne ortasha tabysy bar elderge vaksına múmkindiginshe erterek kerek. Demek, Qytaı úlken naryqty jeke-dara ıelenip, dıplomatııalyq múmkindikti paıdalana otyryp, 2021 jyldyń sońǵy toqsanynda aıyna 500 mıllıon doza vaksına jetkizip beredi.
Eger jaǵdaı osylaı órbise, tórtkúl dúnıeni vaksınamen qamtamasyz etý tańǵalarlyqtaı qysqa merzimde oryndalýy múmkin. Afrıkanyń aýyldyq jerleri men Latyn Amerıkasynyń turaqsyz aımaqtary úlken qıyndyq týǵyzýy yqtımal. Áıtse de ony damyǵan elderdiń, sonyń ishinde Qytaıdyń jáne iri qaıyrymdylyq qorlary kómegimen jeńýge bolady. Damýshy elderde jappaı vaksınalaý naýqanyn júrgizý jańalyq emes. Bul máselede tabysqa jetý jomarttyqqa, saıası erik-jigerge, sheshimniń qajetine jáne oǵan senimge baılanysty.
Buǵan deıin vırýsty baqylaýyna alǵan jerlerde jańa túrleri shyǵyp, indettiń taralýy aýqymy tez jaıylyp jatqanda COVID-19 jahandyq problema bolyp qala beredi. Qazir onyń sheshimin jahandyq deńgeıde ǵana tabatynymyz anyq. Jahandyq komıssııanyń esepteýleri kórsetkendeı, bizge qajet jaǵdaıǵa qol jetkizý ózimizge ǵana baılanysty.
Bıll EMMOTT,
The Economist jýrnalynyń burynǵy bas redaktory, Pandemııadan keıingi saıasat jónindegi jahandyq komıssııanyń teń dırektory
