Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy konstıtýsııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıi týraly» joldaýy

Qazaqstan Respýblıkasynyń Kons­tıtýsııalyq Keńesi Qazaqstan Respýb­lı­kasy Konstıtýsııasynyń 53-babynyń 6) tarmaqshasyna sáıkes Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Parlamentine «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy konstıtýsııalyq zańdy­lyqtyń jaı-kúıi týraly» joldaýyn (budan ári – KK joldaýy) usynady.

Bıylǵy  jyl Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik táýelsizdiginiń 30 jyldyǵymen erek­shelenip otyr. 1991 jylǵy 16 jeltoq­sanda qabyldanǵan «Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zańymen Uly dala Máń­gilik eliniń kópǵasyrlyq tarıhynyń jańa dáýiri bastaldy. 

Alǵashqy búkilhalyqtyq saılaýynda qazaq­standyqtardan tikeleı el bolashaǵyn, ony iske asyrý joldary men quraldaryn aıqyndaýǵa mandat alǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaev atalǵan proses­ke bastamashylyq jasady. Sol kezden bastap eldiń, qoǵamnyń jáne árbir qazaqstandyqtyń taǵ­dyrlary biriktirilip, konstıtýsııalyq, demo­kratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleý­mettik memleketti dáıekti túrde qa­lyptastyrýdaǵy barlyq iri qadamdar 1995 jylǵy 30 tamyzda respýblıkalyq referendýmda qabyldanǵan Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Konstıtýsııasyna sáıkes júzege asyryldy.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Q.K.Toqaev atap ótkendeı, «osynaý tolaǵaı tabystardyń bárine Elbasynyń dara kósh­basshylyǵynyń hám halqymyzdyń dana­lyǵy men parasatynyń, birligi men ynty­maǵynyń, otandastarymyzdyń qajyrly eńbe­giniń arqasynda qol jetkizdik. Son­dyqtan, Elbasy Táýelsizdigimizdiń máńgi sım­volyna aınaldy desek, aqıqatty aıtqan bolar edik».

I.

Memleket basshysynyń is-qımyl­darymen Elbasynyń memlekettilikti odan ári údemeli damytý jónindegi strategııalary men dástúrleriniń jalǵasyp jatqany aqıqat. Olar strategııalyq josparlaýdyń negizgi qujattarynda qamtylǵan. 

Respýblıka Prezıdenti el Táýelsiz­diginiń tórtinshi onjyldyǵynyń basty maqsattary retinde qýatty ádil memleket pen kemel halyq bolýdy aıqyndady. Onyń nusqaýlaryna sáıkes, «bul jolda saıası-ekonomıkalyq reformalardy jáne sanany jańǵyrtý úderisin jalǵastyryp, zaman talabyna beıimdelgen ulttyń jańa bolmysyn qalyptastyrýymyz qajet».

«Halyq únine qulaq asatyn», tıimdi, esep beretin, kásibı jáne pragmatıkalyq mem­leket tujyrymdamasyn iske asyryp jatqan strategııasy aıasynda Memleket basshysy elimiz aldaǵy bes jyl ishinde ustanatyn úsh túıindi baǵytty belgiledi. Olar: ınstıtýttardyń sapasy, azamattardyń ál-aýqaty jáne qýatty ekonomıka.

Qoǵamdyq jaǵdaıdy aýqymdy paıymdaý negizinde Respýblıka Prezı­den­tiniń jarlyqtarymen Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń 2025 jylǵa deıingi Ult­tyq damý jospary (2021 jylǵy 15 aq­pandaǵy), Qazaqstan Respýblıkasynyń 2025 jylǵa deıingi jalpyulttyq basym­dyqtary (2021 jylǵy 26 aqpandaǵy), Qazaq­stan Respýblıkasynda memlekettik basqarýdy damytýdyń 2030 jylǵa deıingi tujyrymdamasy (2021 jylǵy 26 aqpandaǵy) bekitildi. Bul qujattardy iske asyrý qazirgi kezeńniń syn-qaterlerin eńserýge baǵyttalǵan jáne orta merzimdi perspektıvada, halyqtyń turmys sapasy men tabysynyń shynaıy artýymen qosa júretin, eldiń ornyqty jáne sapaly ekonomıkalyq ósý jolyna baǵyt alýyn qamtamasyz etýge arnalǵan.

О́tken 2020 jyly Qazaqstan Respýb­lıkasy Konstıtýsııasynyń 25 jyldyǵy atap ótildi. Ol quqyq ústemdiginiń, adam­nyń jáne azamattyń quqyqtary men bos­tan­dyqtary basymdyǵynyń myzǵymas jalpyǵa birdeı tanylǵan qundylyqtaryna, men­shik nysandarynyń teńdigine, saıa­sı áralýandylyq pen ıdeologııalyq plıýralızmge negizdelgen memleket pen qoǵamdy qalyptastyrýdyń berik irgetasyna aınaldy. Jıyntyǵynda Qazaqstannyń kons­tıtýsııalyq biregeıligin aıqyndaıtyn eli­mizdiń ómirlik múddeleri men ulttyq erekshelikteri de kórinis tapqan.

Memleket basshysynyń strategııalary, jyl saıynǵy joldaýlary jáne Mem­lekettik josparlaý júıesiniń ózge de qu­jat­tary Negizgi Zańnyń erejeleri men nor­malaryn tıisti iske asyrýdyń berik kepil­derin jasaýǵa, ómirdiń ózgerip otyratyn suranystaryna, jańa syn-qaterler men qaýipterge sáıkes olardy turaqty jańartyp turýǵa yqpal etedi. Bul rette, el Konstıtýsııasy qoǵam men memleketti or­nyqty jańǵyrtýdyń saıası-quqyqtyq talap­taryn bekitedi, jaǵymsyz saldarǵa soqtyratyn teris serpilisterdi boldyrmaıdy. 

Halyqtyń tikeleı qatysýymen ázirlen­gen konstıtýsııalyq saıasatynyń jáne respýblıkalyq referendýmda qabyldanǵan Konstıtýsııanyń arqasynda joǵary bılik eldiń qoldanystaǵy quqyǵyn neǵurlym dáıekti, syndarly jáne serpindi damytyp keledi. Bul Qazaqstannyń qoǵam­dyq qurylymyndaǵy asa mańyzdy komponent­terdiń biri bolyp tabylady.

2020 jylǵy 27 tamyzda ótken «XXI ǵasyr Konstıtýsııasy – quqyq ústemdigi, adam qundylyǵy jáne memlekettiń tıim­diligi» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııada Respýblıka Prezıdenti: «Ata Zańymyz qabyldanǵan shırek ǵasyr ishinde úsh konstıtýsııalyq reforma jasaldy. Bul jumysqa azamattyq qoǵam keń kólemde atsalysty. Degenmen, Kons­tıtýsııanyń jasampazdyq áleýeti áli de zor. Ásirese, qoǵam tarapynan týyndaǵan áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası sıpattaǵy talap-tilekterge tolyqqandy jaýap beretindeı múmkindikteri mol ekeni sózsiz», – dep atap ótti.

Respýblıka Prezıdentiniń 2009 jylǵy 24 tamyzdaǵy jarlyǵymen 2020 jylǵa deıingi Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasy bekitilip, iske asyryldy. Bul Tujyrym­dama Qazaqstan Respýblıkasynyń Quqyq­tyq saıasat jónindegi birinshi tujyrym­damasynyń ornyna qabyldandy (Respýb­lıka Prezıdentiniń 2002 jylǵy 20 qyr­kúıektegi jarlyǵy). О́z kezeginde, Res­pýblıka Prezıdentiniń 1994 jylǵy 12 aqpandaǵy qaýlysymen bekitilgen Qazaqstan Res­pýblıkasyndaǵy Quqyqtyq reformanyń memlekettik baǵdarlamasy jalpyǵa ta­nylǵan órkenıettik qundylyqtar men qoǵam­nyń ulttyq-mádenı erekshelikteri negizinde qazirgi zamanǵy qazaqstandyq quqyqty bekitý boıynsha memlekettiń sabaqtastyq qyzmetin qalyptastyrýdyń bastaýy boldy. Qazir 2030 jylǵa deıingi Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasynyń jobasy ázirlenýde. 

Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtý­sııasy men Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 25 jyldyǵyn uıymdastyrý jáne ótkizý jónindegi ulttyq is-sharalar josparyna (Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2019 jylǵy 25 qazandaǵy №801 qaýlysy) sáıkes memlekettik organdar, qoǵamdyq birlestikter men oqý oryndary memlekettiń táýelsizdigin, Respýblıkanyń birtutastyǵy men aýmaqtyq tutastyǵyn, ony basqarý nysanyn, sondaı-aq Táýelsiz Qazaqstannyń negizin salýshy, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy irgesin qalaǵan Respýblıka qyzmetiniń túbegeıli qaǵı­dattaryn qamtamasyz etýdegi Negizgi Zańnyń rólin jarııa etý jóninde úlken jumys atqardy.

Táýelsizdik jyldary ishinde adamnyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn damytýǵa arnalǵan maqalalar, derekti fılmder serııasy daıyndalyp, keıinnen respýblıkalyq jáne óńirlik deńgeılerdegi elektrondyq BAQ-ta jarııalandy.

Ǵylymı-saraptamalyq súıemeldeý is-sharalary Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy kons­tıtýsııalyq damý máselelerine arnal­ǵan joǵary oqý oryndarynyń stýdentteri arasynda konkýrstar, konferensııalar, dóńgelek ústelder, bilim berý jáne ózge de uıymdarda ashyq sabaqtar men dárister ótkizýdi qamtydy.

Konstıtýsııalyq Keńes ǵylymı qo­ǵam­dastyqpen birlese otyryp daıyndap, ortalyq memlekettik organdardaǵy serik­testerimen kelesi basylymdardy basyp shyǵardy: qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde ıllıýstrasııalanǵan Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń albomy – mereıtoılyq basylym; Qazaqstan Res­pýblıkasynyń quqyqtyq memleket qaǵıdattaryn bekitý jolyndaǵy jetistikteri týraly kitap (sheteldik zańgerlerdiń pikir­leri); Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy konstıtýsııalyq baqylaý ınstıtýtynyń qyz­metine arnalǵan monografııa; Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń ensı­klopedııalyq anyqtamalyǵy.

Bul kitaphanada «Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Tuńǵysh Prezıdentiniń Táýel­siz Qazaqstannyń konstıtýsııalyq qury­lysyndaǵy róli: Elbasy tájirıbesi» atty biregeı basylym erekshe oryn alady. Onda N.Á.Nazarbaevtyń konstıtýsııalyq qurylys máseleleri jónindegi eńbekterinen alynǵan úzindiler, 1993 jylǵy jáne 1995 jylǵy Konstıtýsııa jobalaryn talqylaý materıaldary, Tuńǵysh Prezıdenttiń Kons­tıtýsııany ázirleý jónindegi jumysqa qa­tysý qurmetine ıe bolǵan seriktesteriniń maqala-estelikteri usynyldy.

Memlekettik tilde daıyndalǵan, kons­tıtýsııa halyqtyń mádenı qundylyǵy retinde – «Jyr arqaýy – Ata Zań» kitabynda Negizgi Zań týraly poetıkalyq shyǵarmalar jınaqtalǵan.

Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtý­sııasynyń 25 jyldyǵyna arnalǵan Res­pýb­lıkanyń jalpy bilim beretin mektep oqýshylary arasynda qashyqtyqtan ótki­zilgen respýblıkalyq ınternet-sýret konkýrsyna qatysýǵa nıet bildirýshiler kóp boldy, keıinnen úzdik sýretter «Bala órgen Ata Zań» albomynda jarııalandy.

El basshylyǵynyń, bedeldi halyqaralyq uıymdar, shet elderdiń konstıtýsııalyq ádilet organdary jáne ǵylymı qoǵamdastyq ókilderiniń qatysýymen Nur-Sultan qala­synda Azııalyq konstıtýsııalyq sottar jáne balamaly ınstıtýttar qaýymdastyǵynyń IV Kongresi ótti.

Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtý­sııasynyń kezekti jyldyǵyna arnalǵan ne­gizgi is-sharalar «Negizgi Zań aptasy» aıasynda ótkizildi.

Respýblıka Konstıtýsııasy mereı­toıynyń atap ótilýi qoǵamnyń ártúrli top­tarynda osy taqyrypqa degen joǵa­ry qyzyǵýshylyq, jastar arasynda kons­tıtýsııalyq patrıotızm sezimi keń taral­ǵanyn kórsetti, bul óz jıyntyǵynda osy ju­mysty turaqty negizde jalǵastyrý úshin qolaıly negiz bolyp tabylady. Kons­tıtýsııalyq Keńestiń pikirinshe, onyń túp­ki maqsaty táýelsiz Qazaqstannyń aza­mattyq qundylyqtary men murattaryn nyǵaıtý bolmaq.

О́tken 2020 jyly Qazaqstan ishki saıası kún tártibi sheńberinde jumys istedi.

2019 jyly prezıdenttik ókilettikterdiń kó­shýinen keıingi kezeń Qazaqstan úshin Elbasy men Respýblıka Prezıdenti ıns­tıtýttarynyń qatar áreket etýi jaǵ­daıyndaǵy prezıdenttik basqarý nysa­nynyń tıimdiligin, oryndylyǵyn jáne ornyq­tylyǵyn kórsetip otyr. Osy ynty­maqtastyq COVID-19 pandemııasynyń qıyn kezeńinde jáne onyń saldarynan eko­nomıkalyq júıeniń barlyq sektorlarynda jáne azamattyq qoǵamnyń áleýmettik blogynda týyndaǵan qıyndyqtar, halyqaralyq kún tártibi kóleminiń artýy jaǵdaıynda erek­she ózekti boldy.

Aǵymdaǵy jyldyń qańtar aıynda, epı­demıologııalyq ahýaldyń kúrdeliligine qaramastan, partııalyq tizimder boıynsha jáne Qazaqstan halqy Assambleıasynan saı­lanatyn Qazaqstan Respýblıkasy Par­lamenti Májilisi depýtattarynyń kezek­ti saılaýy qoldanystaǵy jańartylǵan zań­namaǵa qatań sáıkestikte ótti. Olardyń nátı­jeleri boıynsha depýtattyq korpýstyń quramyna Nur Otan partııasynyń, «Aq jol» Qazaqstan demokratııalyq partııasynyń jáne Qazaqstan Halyq partııasynyń fraksııalary kirdi.

Aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer ýchaskelerin jeke menshik quqyǵymen jáne ýaqytsha jer paıdalaný quqyǵymen sheteldikterge satý nemese jalǵa berý týraly máselege túpkilikti núkte qoıyldy.

Respýblıka Prezıdentiniń ótinishi bo­ıynsha Konstıtýsııalyq Keńes Parlament qabyldaǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine advokattyq qyzmet jáne zań kómegi máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańyn Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna sáıkestigine tekserdi. Bul Zań Konstıtýsııaǵa qaıshy emes dep tanyldy (2021 jylǵy 4 maýsymdaǵy normatıvtik qaýly). 

Konstıtýsııalyq Keńes atap kórset­kendeı, bilikti zań kómegin alý quqyǵy ár­bir adamnyń ózi zańdyq mańyzy bar áre­ketter jasaǵan kezde joǵary bilikti zańgerlerdiń kásibı kómegin paıdalaný múmkindigin kózdeıdi. Osyǵan oraı memleket jeke adamnyń atalǵan quqyǵyna kepildik berý úshin de, bilikti zań kómegin kórsetetin tulǵalar qyzmetiniń tıimdiligin qamtamasyz etý úshin de tıisti jaǵdaılar jasaý maqsatynda qajetti normatıvtik-quqyqtyq, uıymdastyrýshylyq jáne ózge sıpattaǵy sharalardy qabyldaýy tıis.

Konstıtýsııanyń 25 jyldyǵy aıasyn­da Qazaqstan konstıtýsıonalızm qun­dylyqtaryn qorǵaýdyń belsendi ári qurmetti kóshbasshylarynyń biri retinde óz pozısııa­syn nyǵaıtty. Konstıtýsııalyq Keńestiń Konstıtýsııalyq baqylaý organdarynyń Eýrazııalyq qaýymdastyǵyna jáne Azııalyq konstıtýsııalyq sottar jáne balamaly ıns­tıtýttar qaýymdastyǵyna tóraǵalyq etýi jalǵasýda.

II.

El Táýelsizdiginiń kezekti mereıtoıyna oraı Konstıtýsııalyq Keńestiń sheshimderi memlekettik egemendiktiń negizgi dińgekterin ashý­ǵa, iske asyrýǵa jáne nyǵaıtýǵa kóp jaǵdaıda yqpal etkenin atap ótken jón.

25 jyl ishinde Konstıtýsııalyq Keńestiń qaýlylarynda eldiń konstıtýsııalyq qurylysynyń negizderi, adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn qor­ǵaý, Qazaqstan Respýblıkasynyń aza­mattyǵy, saılaý júıesi, Respýblıka Pre­zıdentiniń, Parlamenttiń, Úkimettiń már­tebesi men ókilettikteri, bılik tar­maq­­tarynyń ózara qarym-qatynasy, zań shyǵarý prosesi, sottardyń jáne ózge de memlekettik organdardyń quzyreti men qyz­meti máseleleri qaraldy. Birqatar sheshimder Konstıtýsııada bekitilgen memlekettiń uzaq mer­zimdi túpki maqsattaryna qatysty boldy.

Máselen, 2001 jylǵy 21 jeltoqsandaǵy nor­matıvtik qaýlyda Konstıtýsııalyq Keńes Konstıtýsııanyń «Qazaqstan Res­pýb­lıkasy ózin ... áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady...» dep kórsetetin                 1-babynyń 1-tarmaǵyna resmı túsindirme berdi. Bul konstıtýsııalyq norma Qazaqstan óz azamattarynyń laıyqty ómir súrýi jáne jeke adamnyń erkin damýy úshin memlekettiń múmkindikterine barabar jaǵ­daı jasaý mindettemesin ózine alatyn memleket retinde damýǵa nıetti ekenin bildiredi.

Konstıtýsııalyq Keńestiń resmı tú­sin­dirmesiniń nysanasy retinde Ne­giz­gi Zańnyń azamattyq ınstıtýtyn ret­teı­tin normalary boldy (2003 jylǵy 1 jel­toqsandaǵy normatıvtik qaýly). Keńes túsindirgendeı, azamattyq ınstıtýty Respýb­lıka egemendiginiń, táýelsizdigi men konstıtýsııalyq qurylysynyń aı­qyndaýshy belgisi bolyp tabylady, óıtkeni memlekettiń azamattarynan turatyn Qa­zaqstan halqy ǵana «memlekettik bıliktiń birden-bir bastaýy» bolyp tabylady jáne «bılikti tikeleı respýblıkalyq re­ferendým jáne erkin saılaý arqyly jú­zege asyrady, sondaı-aq óz bıligin jú­zege asyrýdy memlekettik organdarǵa beredi» (Konstıtýsııanyń 3-babynyń 1 jáne 2-tarmaqtary). Sonymen birge, onda Qazaq­standa kópazamattyq, onyń ishinde qos­azamattyq ınstıtýtyna jol bermeý týraly quqyqtyq ustanym kórsetildi. Keı­bir shet elderde jaqynda júrgizilgen konstıtýsııalyq reformalar mundaı usta­nymnyń mańyzdylyǵyn taǵy da rastady.

Eldiń táýelsizdigi memlekettiń aýmaqtyq tutastyǵyn qamtamasyz etý máselelerin de qamtıdy. 2003 jylǵy 23 sáýirdegi normatıvtik qaýlysynda Konstıtýsııalyq Keńes Konstıtýsııadaǵy Qazaqstan aýmaǵy degen uǵym onyń egemendigi degen uǵymmen tyǵyz baılanysty ekenin atap kórsetti. Memleket aýmaǵy sol memleket ómir súretin jáne egemen bılik uıymy retinde áreket etetin keńistik shegin bildiredi, bul bı­lik osy aýmaqtaǵy eń joǵary, birtutas jáne táýelsiz bılik bolyp tabylady. Mem­lekettiń óz aýmaǵynyń tutastyǵyn, qol suǵylmaýyn jáne bólinbeýin qamtamasyz etýi ekonomıkalyq, saıası, áskerı, qu­qyqtyq jáne uıymdastyrýshylyq sıpat­taǵy sharalar keshenin ázirleýdi jáne júze­ge asyrýdy kózdeıdi. Memleket óz aýma­ǵynyń tutastyǵyn, qol suǵylmaýyn jáne bólinbeýin qamtamasyz etedi dep kór­setilgen Qazaqstan Respýblıkasy Kons­tı­týsııasynyń 2-babynyń 2-tarmaǵyn onyń aýmaǵyn bólshekteýge, memlekettiń kelisiminsiz tabıǵı resýrstardy paı­dalanýǵa jáne Qazaqstan óńirleriniń már­tebesin ózdiginshe ózgertýge jol bermeý, mem­lekettik shekaranyń myzǵymastyǵy jáne memlekettiń ulttyq múddeleri men ege­mendi teńdigine nuqsan keltiretin aýmaqtyq sheginýge tyıym salý dep túsingen jón.

Til saıasaty táýelsizdiktiń alǵashqy kúninen bastap qoǵamdaǵy kelisim men turaq­tylyqtyń mańyzdy kepili boldy. Kons­tıtýsııalyq Keńestiń sheshimderi tıisti kons­tıtýsııalyq erejelerdiń mazmunyn naqty túsinýge jáne olarǵa sáıkes el zań­namasynyń damýyn jáne ony qoldaný prak­tıkasyn baǵyttaýǵa múmkindik berdi. Kons­tıtýsııalyq Keńestiń pikirinshe, qa­zaq tiliniń mártebesin memlekettik til re­tinde konstıtýsııalyq jolmen beki­týden kelip shyǵatyny, qazaq tili Qazaq­stan memlekettiligin aıqyndaıtyn fak­torlardyń biri bolyp tabylady, onyń egemendigin rámizdeıdi jáne Qazaq­stan halqynyń birligin bildiretin, Respýb­lıkanyń konstıtýsııalyq-quqyqtyq már­tebesiniń elementi bolyp tabylady. Kons­tı­týsııanyń «memlekettik uıymdarda jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda orys tili resmı túrde qazaq tili­men teń qoldanylady» degen 7-babynyń 2-tarmaǵy, memlekettik uıymdar men jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda qazaq jáne orys tilderi qandaı da bir mán-jaılarǵa qaramastan, teń dárejede, bir­deı qoldanylady dep birmándi túsiniledi (1997 jylǵy 8 mamyrdaǵy, 2007 jylǵy 23 aqpandaǵy, 2015 jylǵy 18 mamyrdaǵy jáne basqa da normatıvtik qaýlylar).

Halyqaralyq qoǵamdastyqtyń derbes jáne teń quqyqty qatysýshysy atanyp, Qazaqstan ulttyq quqyqtyq júıeni qu­rýǵa kiristi. Konstıtýsııalyq Keńes bir­qatar sheshimderinde ulttyq zańnamanyń negizgi qaǵıdattaryn aıqyndady. Qazaqstan Respýblıkasynyń qoldanystaǵy quqyǵy zańdy sýbektiler belgilengen tártippen qabyl­daǵan normatıvtik quqyqtyq akti­ler­de: Konstıtýsııada jáne oǵan sáı­kes keletin zańdarda, Prezıdenttiń Jar­lyq­­tarynda, Parlament pen onyń Pala­talarynyń, Úkimettiń qaýlylarynda, ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerde, Res­pýb­lıkanyń halyqaralyq sharttarynda, Konstıtýsııalyq Keńestiń jáne Joǵarǵy Sottyń normatıvtik qaýlylarynda qam­tylǵan normalar júıesi retinde baǵa­l­anady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy joǵary zańdyq kúshke ıe (1996 jylǵy 28 qazandaǵy jáne 1997 jylǵy 6 naýryzdaǵy normatıvtik qaýlylar).

Konstıtýsııalyq Keńestiń sheshim­derimen jeke adamnyń quqyqtaryn iske asyrý men qorǵaýdyń túbegeıli máseleleri túsindirildi. Olar zań shyǵarýshy men quqyq qorǵaýshy úshin baǵdar retinde qyzmet etedi jáne olardyń qyzmetiniń mazmunyn aıqyndaıdy.

Konstıtýsııalyq Keńes adam, onyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary memlekettiń eń qymbat qazynasy dep taný týraly Konstıtýsııa erejeleriniń ımperatıvti rólin únemi atap kórsetedi. Jeke adam quqyqtaryn iske asyrýdyń kepil­dikteri men tetikteri týraly kons­tıtýsııalyq normalardy túsindire otyryp, Keńes adamnyń quqyqtary men bostandyqtaryn absolıýtti dep taný – Respýblıka aýmaǵyndaǵy árbir adamǵa, onyń Respýblıka azamattyǵyna qatystylyǵyna qaramastan, qoldanylatynyn atap ótti. Quqyqtar men bostandyqtardan eshkim aıyra almaıdy degenimiz Konstıtýsııada jáne onyń negizinde qabyldanǵan zańdarda kózdelgen jaǵdaılardy qospaǵanda, adamdy Konstıtýsııada belgilengen quqyqtar men bostandyqtardan eshkim, onyń ishinde memleket te aıyra almaıdy. Adamnyń atalǵan quqyqtary men bostandyqtary zań­dardyń jáne ózge de normatıvtik qu­qyqtyq aktilerdiń mazmuny men qol­danylýyn aıqyndaıdy. Quqyqtar men bostandyqtardyń naqty bir túriniń kons­tıtýsııalyq deńgeıge deıin kóterilýi jáne Konstıtýsııada olardyń kepildiligi týraly jarııalanýy memleketke osy quqyqtar men bostandyqtardyń iske asyrylýyn qamtamasyz etý boıynsha erekshe mindet júkteýdi kózdeıdi. Zań shyǵarýshy zańdardy qabyldaý kezinde konstıtýsııalyq quqyqtar men bostandyqtardyń mánin burmalamaı jáne konstıtýsııalyq aıqyndalǵan maq­sattarǵa sáıkes kelmeıtin shekteýlerdi engizbeı, adamnyń jáne azamattyń quqyq­tary men bostandyqtaryn shekteýdiń jol beriletin konstıtýsııalyq shegin negizge alýǵa mindetti (1996 jylǵy 28 qazandaǵy, 1999 jylǵy 12 naýryzdaǵy, 2005 jylǵy 29 sáýirdegi, 2008 jylǵy 27 aqpandaǵy jáne basqa da normatıvtik qaýlylar).

Halyqaralyq quqyq normalary men halyqaralyq standarttar eldiń ishki jáne syrtqy saıasatynyń negizgi baǵyt­­taryn aıqyndaýǵa eleýli yqpal etedi. Keńestiń normatıvtik qaýlylary olar­dyń memleketishilik quqyqpen ózara is-qımyl qaǵıdattaryn belgileýge múmkindik berdi, bul memlekettiń ulttyq-quqyqtyq qaýipsiz­digin qamtamasyz etý jáne eki quqyqtyq tártiptiń úılesimdi damýy úshin óte mańyzdy (2003 jylǵy 23 sáýirdegi, 2003 jylǵy 1 jeltoqsandaǵy, 2006 jylǵy 18 mamyrdaǵy jáne basqa da normatıvtik qaýlylar).

Memlekettik jáne jeke menshikti taný men teń qorǵaýǵa negizdelgen naryq­tyq ekonomıkany engizý táýelsiz Qazaq­stan­nyń daýsyz jetistigi bolyp tabylady (Konstıtýsııanyń 6-baby). Konstıtýsııalyq Keńes menshik quqyǵynyń quqyqtyq máni men ony júzege asyrý shekterin ashatyn birqatar qaǵıdatty quqyqtyq ustanymdy tujyrymdady. Olar eldiń azamattyq zańnamasynyń negizine aınaldy jáne azamattardyń iskerlik belsendiligi men sheteldik ınvestısııalar aǵynyn qar­qyndatýǵa múmkindik berdi. Múlikti májbúrlep ıelikten shyǵarý mynadaı sharttar mindetti túrde saqtalǵan kezde ǵana: birinshiden, memleket muqtajy úshin, ekinshiden, zańdarda kózdelgen erekshe jaǵdaılarda, úshinshiden, onyń quny teń baǵamen ótelgen jaǵdaıda múmkin bolady (1999 jylǵy 3 qarashadaǵy, 2000 jylǵy 20 jeltoqsandaǵy, 2005 jylǵy 31 qańtardaǵy, 2005 jylǵy 1 shildedegi jáne basqa da normatıvtik qaýlylar).

2017 jyly Respýblıka Konstıtýsııa­syna engizilgen mańyzdy ózgeristerdiń biri – 2-bapty Nur-Sultan qalasynyń sheginde konstıtýsııalyq zańǵa sáıkes qarjy salasynda erekshe quqyqtyq rejım belgilenýi múmkin, dep bekitetin 3-1-tarmaqpen tolyqtyrý bolyp tabylady. Konstıtýsııalyq Keńes óziniń 2017 jylǵy 9 naýryzdaǵy normatıvtik qaýlysynda onyń Negizgi Zańnyń normalarymen úılesetinin rastady. Atalǵan konstıtýsııalyq túze­týdi oryndaý úshin qabyldanǵan sharalar «Astana» halyqaralyq qarjy ortaly­ǵynyń ınvestısııalar tartýǵa, iskerlik belsendilikti arttyrýǵa jáne eldiń ekono­mıkalyq ósýine yqpal etetin tıimdi tuǵyr­namaǵa aınalǵanyn kórsetip otyr.

Konstıtýsııada bekitilgen birtutas memlekettik bılikti derbes tarmaqtarǵa bólý júıesin aprobasııalaý prosesinde Kons­tıtýsııalyq Keńes týyndaǵan suraqtarǵa ýaqtyly ári tolyq jaýap bergen bolatyn. Olar memlekettik organdardyń quqyqtyq jaǵ­daıyna, mıssııasy men quzyretine qatys­ty týyndady.

Máselen, 2015 jylǵy 24 aqpandaǵy normatıvtik qaýlysynda Keńes atap kórsetkendeı, Respýblıka Prezıdenti jalpyǵa birdeı, teń jáne tóte saılaý quqyǵy negizinde Respýblıkanyń kámeletke tolǵan azamattary jasyryn daýys berý arqyly saılaıtyn birden-bir dara tulǵa, Qazaqstan halqynyń eń joǵary ókili. Respýblıka Prezıdentin saılaý – oǵan memlekettegi joǵarǵy bılikti berýdiń nysany bolyp tabylady. Saılaý qorytyndylary boıynsha Memleket basshysy Qazaqstandy basqarýǵa, el ishinde jáne halyqaralyq qatynastarda halyqtyń atynan ókildik etýge jáne onyń múddesin bildirýge mandat alady. Res­pýblıka Prezıdentiniń sheshimderi men áreketteri Konstıtýsııanyń Kirispesinde jáne «Jalpy erejeler» atty I bóliminde, sondaı-aq basqa da erejeleri men normalarynda tujyrymdalǵan maqsattarǵa qol jetkizýge jáne qundylyqtardy qamtamasyz etýge baǵyttalýy tıis.

Konstıtýsııalyq Keńestiń sheshimderi parlamentarızmniń damýynda úlken ról atqardy. Keńes Parlament Palatalarynyń qyzmetin uıymdastyrýdyń, depýtattardyń quqyqtyq jaǵdaıynyń, zań shyǵarý prosesiniń, Úkimetpen ózara is-qımyl jasaý­dyń keıbir máselelerin jáne t.b. máselelerdi rettedi. Reformalar júrgizý barysynda Úkimettiń jekelegen ókilettikteri, ony qurý jáne jumys isteý qaǵıdattary naqtylandy.

Konstıtýsııalyq Keńestiń quqyqtyq ustanymdary arqyly Parlament pen Úkimet arasyndaǵy memlekettik organ­dar­­dyń mártebesin bekitýdegi kelispeý­shilikter sheshildi, bul olardyń arasyn­daǵy básekelestikke jol bermedi. Kons­tıtýsııalyq Keńes 2008 jylǵy 15 qazan­daǵy №8 normatıvtik qaýlysynda «mem­lekettik fýnksııa» jáne «memlekettik kórsetiletin qyzmetter» uǵymdaryna resmı túsindirme berip, «memlekettik organdardy uıymdastyrý men olardyń qyzmetiniń negizderine» ne kiretinin (Konstıtýsııanyń 61-baby 3-tarmaǵynyń 3) tarmaqshasy), sondaı-aq memlekettik organdardyń quzy­reti Respýblıkanyń Konstıtýsııasynda, kons­tıtýsııalyq zańdarynda jáne zańdarynda ǵana emes, sonymen birge zańǵa táýeldi aktilerinde de belgilenetinin atap kórsetti. Keıinirek, Keńes 2013 jylǵy 16 mamyrdaǵy №2 qosym­sha qaýlysynda «memlekettik organdardy uıymdastyrý men olardyń qyzmetiniń negizderi» túsinigin tolyqtyrdy jáne bıliktiń zań shyǵarýshy men atqarýshy tarmaqtarynyń olardy bekitý boıynsha salalaryn aıqyndady.

Táýelsizdik jyldary ishinde quqyq qorǵaý júıesinde aýqymdy sharalar kesheni iske asyryldy. Konstıtýsııalyq Keńestiń birtutas sot júıesin memlekettik bıliktiń derbes jáne qýatty tarmaǵy retinde beki­týge yqpal etken sheshimderi bar. Onyń qaý­lylarynda sotta qorǵalý quqyǵynyń máni, sot júıesiniń qurylymy, sot tóreligi men sottardyń mamandaný qaǵıdattary, sot isin júrgizýdiń túrleri men nysandary, sot aktileriniń zańdyq kúshi jáne sýdıalardyń quqyqtyq mártebesi ashyldy.

Qazirgi zamanǵy prokýratýranyń qa­lyptasýy prosesinde Konstıtýsııalyq Keńes prokýratýranyń memleket tetigindegi jaǵdaıyn, sot isin júrgizýdiń túrlerindegi fýnksııalary men ókilettikterin qozǵaıtyn konstıtýsııalyq negizderin naqtylaǵan bolatyn.

Osy jyldar ishinde Parlament Pala­talarynyń birlesken otyrystarynda Konstıtýsııalyq Keńestiń 25 joldaýy jarııa etildi. Olardyń árqaısysynda elde konstıtýsıonalızmdi bekitý jolyndaǵy oryn alǵan oqıǵalar men faktilerge egjeı-tegjeıli taldaý jasaldy, negizgi quqyqtyq ınstıtýttardy ǵylymı-empırıkalyq túsiný­diń negizderi jáne olardyń tıimdiligin arttyrý boıynsha usynystar berildi, zańnamany jáne ony qoldaný praktıkasyn Negizgi Zańnyń talaptaryna sáıkes odan ári jetildirý boıynsha naqty usynymdar engizildi.

KK-niń 2016 jylǵy 16 maýsymdaǵy joldaýynda egemendik pen táýelsizdikti odan ári nyǵaıtýdyń quraldary retinde mynalar: konstıtýsıonalızmdi jáne konstıtýsııalyq zańdylyq rejımin turaqty nyǵaıtý, Negizgi Zańnyń qundylyqtaryn tolyǵymen iske asyrý, el Konstıtýsııasynyń ústemdigin jáne tikeleı qoldanylýyn qamtamasyz etý; qoldanystaǵy quqyqty jáne quqyq qol­daný praktıkasyn konstıtýsııalyq qundylyqtardyń iske asyrylýy turǵysynan taldaýdan turatyn, jappaı qamtıtyn konstıtýsııalyq monıtorıngtiń tıimdi júıesin ǵylymı aıqyndalǵan ındıkatorlar negizinde qalyptastyrý jáne engizý; azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdy kúsheıtý úshin Negizgi Zańnyń 78-babynda kózdelgen sottardyń bastamasy boıynsha keıingi konstıtýsııalyq baqylaýdy tıimdi paıdalaný; azamattardyń tıisti konstıtýsııalyq quqyqtyq túsinigin, quqyqqa saı minez-qulqyn, olardyń quqyqty buzýshylyqtar men teris paıdalanýshylyqqa tózbeýge yntalandyrý, konstıtýsııalyq patrıotızmge tárbıeleý usynyldy. 

KK-niń 2020 jylǵy 27 mamyrdaǵy joldaýyn­da aıtylǵandaı, IT ındýstrııa­synyń jáne «Elektrondyq úkimet» ın­fraqurylymynyń tez damýy, memlekettik qyzmetterdi kórsetý jáne memlekettik qyzmettiń jekelegen túrlerin (elektrondyq memlekettik organdar, onlaın qabyldaý bólmesi, elektrondyq densaýlyq saqtaý, qylmystyq qýdalaý, sot tóreligi jáne basqalary) júzege asyrý kezinde sıfrlyq tehnologııalar qoldanylýynyń tereńdeýi adamnyń birqatar konstıtýsııalyq qu­qyqtarynyń iske asyrylýy dárejesine tikeleı áser etip, barabar quqyqtyq baza qalyptastyrý talabyn aıqyndaıdy. Kons­tıtýsııalyq qundylyqtarǵa bas ııý qoǵam­dyq sanany jańǵyrtýdyń tiregi bolýy tıis. Quqyqty teris jáne artyq paıdalanýǵa jol bermeý úshin quqyqqa syıymdy minez-qulyqty yntalandyrý mańyzdy bolyp tabylady.

Konstıtýsııalyq Keńes qoǵamnyń nazaryn konstıtýsııalyq patrıotızm memleketin qalyptastyrý jónindegi jumysty odan ári jalǵastyrý qajettigine aýdarǵan bolatyn. Zańnamada jáne memlekettik organ­dardyń uıymdastyrýshylyq-prak­tıkalyq qyzmetinde konstıtýsııalyq qun­dylyqtardy odan ári damytý Qazaqstannyń Memlekettik Táýelsizdigin ornyqty jáne dáıekti ny­ǵaıtýǵa yqpal etetin bolady (KK-niń 2019 jylǵy 5 maýsymdaǵy joldaýy).

Quqyq ústemdigin qurmetteýdi jáne jappaı zańǵa moıynsunýshylyqty maqsatty jáne júıeli túrde qalyptastyrý qajet. Konstıtýsııalyq Keńes «Rýhanı Jańǵyrý» ulttyq jobasy sheńberinde qoǵamdyq sananyń quramdas bóligi retin­de azamattardyń konstıtýsııalyq máde­nıetin jańǵyrtý bo­ıynsha sharalar qabyl­daýda. Konstıtýsııalyq Keńes qazirdiń ózin­de birneshe sheshiminde zańdar­dyń «kons­tıtýsııalyq-quqyqtyq maǵynasyn» anyq­taýǵa baǵyttalǵan ustanymdy qoldanǵan bolatyn. Bul praktıkany keńeıtken jón (KK-niń 2018 jylǵy 5 maýsymdaǵy joldaýy).

Saıası-quqyqtyq reformanyń mańyzdy ádistemelik alǵysharttarynyń biri retinde azamattardyń konstıtýsııalyq patrıotızmi, konstıtýsııalyq turǵydan oılaýy jáne mádenıeti, konstıtýsııalyq-quqyqtyq dúnıetanymy máselelerin ǵylymı-sarapshylyq qoǵamdastyqtyń zerttegeni oryndy bolar edi (KK-niń 2017 jylǵy

9 maýsymdaǵy joldaýy).

Barlyq qyzmet etý nysandarynyń jıyntyǵynda konstıtýsııalyq ádilettiń qazaqstandyq modeli otyz jyl boıy memlekettik táýelsizdiktiń konstıtýsııalyq negizderin nyǵaıtý strategııasynyń qajetti atrıbýty retinde óziniń tıimdiligin rastady.

О́tken 25 jyl ishinde Konstıtýsııaǵa, sondaı-aq konstıtýsııalyq jáne jaı zańdarǵa ýaqyt syn-qaterlerine jáne zań­namadaǵy konstıtýsııalyq negizderdi kúsheı­tý umtylysyna negizdelgen ózgerister men tolyqtyrýlar engizý arqyly Konstı­týsııalyq Keńestiń mártebesi aıtarlyqtaı nyǵaıtylyp, quzyreti keńeıtildi.

Máselen, 2007 jyly Konstıtýsııalyq Keńeske Parlament pen onyń Palatalary qaýlylarynyń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin qaraý quqyǵy berildi; 2008 jyly «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq Keńesi týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa tolyq­tyrýlar engizildi, olarǵa sáıkes ýáki­letti memlekettik organdar Konstı­týsııalyq Keńestiń sheshimderinde qam­tylǵan zań­namany jetildirý jónindegi usy­nymdar men usynystardy mindetti túrde qarap, qabyldanǵan sheshim týraly Konstıtýsııalyq Keńeske mindetti túrde habarlaýy tıis. Osylaısha, Konstıtýsııalyq Keńestiń usynymdary belgili bir ımpe­ratıvti sıpatqa ıe boldy. 2017 jyly kons­tıtýsııalyq reforma Konstıtýsııalyq Keńestiń ókilettikter sheńberin keńeıtti, keıingi konstıtýsııalyq baqylaý qyzmeti kúsheıtildi.

Respýblıkanyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasynyń Konstıtýsııalyq Keńestiń quramyna onyń ǵumyr boıy múshesi retinde kirýi jáne qyzmet etýi qazaq­standyq memlekettilikti quqyqtyq qundy­lyq­tar negizinde nyǵaıtýdyń, Keńes­tiń saıasattan tys bolýynyń, onyń Kons­tıtýsııa men «Qazaqstan Respýb­lıka­synyń Konstıtýsııalyq Keńesi týraly» Konstıtýsııalyq zań talaptaryn saqtaýy­nyń pármendi kepili bolyp tabylady.

III.

Eldegi konstıtýsııalyq zańdylyq rejımin nyǵaıtý belgili bir dárejede Konstıtýsııalyq Keńestiń qorytyndy sheshimderiniń oryndalýy jaǵdaıyna baılanysty. Eýropa Keńesiniń Venesııa komıssııasy óz qorytyndysynda konstıtýsııalyq ádilet organy sheshimderiniń oryndalýy quqyq ústemdiginiń mańyzdy talaby bolyp tabylatynyn atap ótti.

Qazaqstanda bul proseske barlyq bılik tarmaqtarynyń múddelerin bildiretin mem­lekettik organdar tartylǵan. Konstıtý­sııalyq Keńestiń quqyqtyq ustanymdary men usynymdarynyń oryndalýy máseleleri jyl saıyn Respýblıka Prezıdenti janyndaǵy Quqyqtyq saıasat jónindegi keńestiń otyrysynda qaralady.

О́tken 2020 jyl ishinde olar Keńestiń normatıvtik qaýlylarynan jáne burynǵy joldaýlarynan týyndaıtyn birqatar zańnamalyq aktiler men ózge de sheshimderdi qabyldady.

Máselen, ótken jyly Konstıtýsııalyq Keńes óz joldaýynda azamattyq proseske qatysýshylar quqyqtarynyń konstıtýsııa­lyq kepildikterin nyǵaıtý boıynsha baǵytty jalǵastyrý qajet ekenin atap ótti.

«Qazaqstan Respýblıkasynyń Azamattyq prosestik kodeksine sottar jumysynyń zamanaýı formattaryn endirý, artyq sot rásimderi men shyǵyndaryn qysqartý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» 2020 jylǵy 10 maýsymdaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańymen Azamattyq prosestik kodekstiń 330 jáne 333-baptaryna ata-analarynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan kámeletke tolmaǵan adamdarǵa qatysty ókil-advokattyń eńbegine aqy tóleý máselesin retteýge baǵyttalǵan túzetýler engizildi.

«Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine atqarýshylyq is júrgizýdi jáne qylmystyq zańnamany jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» 2020 jylǵy 26 maýsymdaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańymen óndirip alýshynyń talap etýi bo­ıynsha atqarýshylyq qujat qaıtarylǵan kezde ony oryndaýǵa berýdiń merzimin esepteýge qatysty Konstıtýsııalyq Keńestiń usynymy iske asyryldy. Endi «Atqarýshylyq is júrgizý jáne sot oryndaýshylarynyń mártebesi týraly» Zańda úzilisten keıin merzimniń ótýi qaıtadan bastalady, bul rette úziliske deıingi ótken ýaqyt jańa merzimge esepteledi dep bekitildi (12-baptyń 2-tarmaǵy).

KK-niń 2018 jylǵy 3 shildedegi №5 normatıvtik qaýlysyn jáne KK-niń 2018 jylǵy 5 maýsymdaǵy joldaýyn oryndaý úshin jańa «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń kodeksinde psıhıkaǵa belsendi áser etetin zattardy tutynýǵa baılanysty psıhıkalyq, minez-qulyqtyq buzýshylyǵyna (aýrýyna) oraı májbúrlep emdeýge resimdeletin jáne medısınalyq kýálandyrýdan jaltaryp júrgen adamdarǵa qatysty kúshtep ákelýdi qoldaný tártibi rettelgen (171, 172-baptar).

KK-niń 2018 jylǵy 5 maýsymdaǵy joldaýynda Azamattyq kodekstiń memlekettik qyzmetshilerge syıǵa tartý máselelerin retteıtin erejelerin Qylmystyq kodekstiń sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyqtar úshin qylmystyq jaýaptylyqtan bosatý sharttaryn reglamentteıtin normalarymen úılestirý qajettigi kórsetilgen.

2020 jylǵy 6 qazanda Memleket basshysy «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna qol qoıdy, onda Azamattyq kodeks­ten memlekettik qyzmetshilerge jáne ózine sybaılas jemqorlyqqa qarsy shekteýlerdi qabyldaıtyn ózge de adamdarǵa ruqsat etiletin syılyq qunynyń shegi alyp tastaldy.

Konstıtýsııalyq Keńes óziniń birqatar sheshimderinde Konstıtýsııanyń 16-babynyń talaptaryna sáıkes adamnyń jeke basynyń bostandyǵyna quqyǵyn saqtaý kepildikterin nyǵaıtý bóliginde zańnamany jetildirý qajettigine nazar aýdarǵan bolatyn.

Bul usynym «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine adamdardy Qazaqstan Respýblıkasynyń sheginen tysqary jerge shyǵaryp jiberý kezinde ustap alý merzimderin retteý máseleleri bo­ıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» 2020 jylǵy 19 jeltoqsandaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańynda iske asyryldy. Májbúrlep shyǵaryp jiberýge jatatyn sheteldikter men azamattyǵy joq adamdarǵa qatysty sot sanksııasymen júrip-turý erkindigin aldyn ala shekteý qoldanylady.

KK-niń 2016 jylǵy 16 maýsymdaǵy joldaýynda Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigin odan ári nyǵaıtý, onyń ishinde zań jobalaý jumystary josparlarynyń tıimdiligin arttyra otyryp, quqyqtyq ortany serpindi túrde konstıtýsııalandyrý jáne zańnamany jańartý, zańdar jobalarynyń sapasyn jaqsartý, olardy qabyldaýdyń saldaryn taldamalyq jáne boljamdyq turǵydan baǵalaý, zańnamalyq aktilerdiń jáne olarǵa ilespe zańǵa táýeldi normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń qabyldanýyn úılestirý arqyly júzege asyrylýy múmkin dep atap ótildi.

2021 jylǵy 12 naýryzda Respýblıka Prezıdenti quqyq shyǵarmashylyǵy jumy­synyń barlyq satylaryn jań­ǵyr­týǵa baǵyttalǵan «Qazaqstan Respýb­lıka­synyń keıbir zańnamalyq aktilerine norma­shyǵarmashylyqty jetildirý máse­leleri bo­ıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańǵa qol qoıdy. Budan basqa, onda Konstıtýsııalyq Keńestiń sheshimin oryndaý úshin ázirlenetin normatıvtik quqyq­tyq aktilerdi daıyndaýdyń ońaılatylǵan tártibi belgilendi.

Respýblıka aýmaǵynda halyqaralyq sharttar qoldanysynyń tártibi men talaptaryn zańnamalyq túrde aıqyndaý maqsatynda, Konstıtýsııanyń 4-babynyń 3-tarmaǵyna sáıkes bıyl «Qazaqstan Respýblıkasynyń halyqaralyq sharttary týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań qabyl­dandy. Onyń normalary basqa memleketter men halyqaralyq uıymdar Qazaqstan Respýb­lıkasy aldyndaǵy ózine alǵan mindet­temelerin oryndamaǵan jaǵdaıda, Qazaq­stannyń halyqaralyq sharttardyń oryndalýyn toqtata turý túrinde qarymta sharalaryn qabyldaýyn kózdeıdi.

Konstıtýsııalyq Keńestiń 2020 jylǵy 21 qańtardaǵy № 1 normatıvtik qaýlysyn oryndaý úshin Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi «Turǵyn úı qatynastary týraly» Zańǵa túzetýler ázirledi. Bul baǵyt­taǵy jumysty aǵymdaǵy jyldyń sońyna deıin aıaqtaý josparlanyp otyr.

О́tken jyly Konstıtýsııalyq Keńes quqyqtyq saıasat salasyndaǵy jańa baǵdar­lamalyq qujatty bekitýdi usyndy, bul qoǵam, adam ómiriniń sapasyn arttyrýǵa jáne quqyq ústemdigi jaǵdaıynda memlekettilikti nyǵaı­týǵa arnalǵan eldiń júrgizip otyrǵan baǵytynyń sabaqtastyǵyn qamtamasyz etýge múmkindik beredi (KK-niń 2020 jylǵy 27 mamyrdaǵy joldaýy).

Osyǵan baılanysty, múddeli memlekettik organdar 2030 jylǵa deıingi Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasynyń jobasyn daıyndap jatyr.

Konstıtýsııalyq Keńestiń sheshimderin oryndaý prosesi jalǵasýda.

IV.

Qazaqstan Respýblıkasy durys aıqyn­dalǵan memlekettiń strategııasyna, kons­tıtýsııalyq-quqyqtyq saıasatyna jáne el qyzmetiniń túbegeıli qaǵıdattaryna negizdelgen evolıýsııalyq jol boıynsha damyp keledi.

Konstıtýsııalyq Keńes qazirgi qazaq­standyq memlekettiliktiń tórtinshi on­jyl­dyǵynyń tabaldyryǵynda saıası, eko­nomıkalyq jáne áleýmettik-mádenı qatynastar júıesiniń basty retteýshisi retindegi Konstıtýsııanyń jasampazdyq áleýeti eldiń damý baǵytynyń qajettikterine saı keledi jáne tıisti jaǵdaılardyń qalyptasýyna qaraı Qazaqstannyń qu­qyq ústemdigine negizdelgen zaıyrly, demo­kratııalyq jáne áleýmettik memleket retinde odan ári ornyǵýyna baǵyttalǵan qosymsha júıeli zańnamalyq jáne ózge de sharalarmen nyǵaıtylýǵa tıis dep esepteıdi. Konstıtýsııalyq Keńestiń kelesi usynystary osy maqsattarǵa qol jetkizýge baǵyttalǵan.

1. Respýblıka Prezıdenti málimdegen jáne júrgizip otyrǵan qoǵam men memleketti odan ári birtindep demokratııalandyrý, el azamattaryn memlekettik saıasatty qalyptastyrý men iske asyrýǵa belsendi túrde tartý baǵyty qazirgi kezeńde konstı­týsııalyq baqylaý organynyń rólin barabar arttyrýdy jáne Konstıtýsııalyq Keńes týraly zańnamany jetildirýdi talap etedi.

Bul turǵyda azamattardyń konstıtý­sııalyq baqylaýǵa qol jetkizýin keńeıtý qajet.

Konstıtýsııalyq Keńes Konstıtýsııanyń 72-babynda  bekitilgen ótinish sýbektileriniń sheńberin keleshekte keńeıtý týraly máse­leni birneshe ret kótergen bolatyn. Bul quqyqty Bas Prokýrorǵa, Ádilet mınıstrine berý usynyldy (KK-niń 2001 jylǵy 24 naýryzdaǵy joldaýy).

Osy jaǵdaıdy sheshý baǵyttarynyń biri sottardyń Konstıtýsııalyq Keńeske ótinish jasaý tártibin, sottardyń sot isin júrgizýge qatysýshylardyń konstıtýsııalyq is júrgizýge bastamashylyq jasaý týraly ótinishhattaryn qaraý tártibin jetildirý bolyp tabylady.

Aǵymdaǵy jylǵy 19 naýryzda Eýro­pa Keńesiniń Venesııa komıssııasy Kons­tıtýsııalyq Keńestiń quqyqtyq negizderin jetildirý tujyrymdamasy boıynsha qory­tyndy qabyldady. Onda prosestik kodeksterde taraptardyń Konstıtýsııalyq Keńeske ótinish jasaý týraly ótinishhattaryn jeke bólip kórsetýge, olardy sottyń qaraýy tártibin naqtylaýǵa, bas tartý úshin naqty negizderdi bekitýge jáne oǵan joǵary turǵan sot satylaryna shaǵym jasaýǵa qoldaý bil­diril­di.

Eýropalyq saraptama organy atap ótkendeı, sýdıanyń zańnyń konstıtýsııalyq emestigine degen tolyq senimi emes, bul máselede aqylǵa qonymdy kúmánderdiń, sonyń ishinde sot prosesine qatysýshylar kórsetken, bolýy sottyń Keńeske usynys joldaýy úshin jetkilikti negiz bolyp tabylady. Sonymen qatar, ol jalpy ıýrısdıksııa­ly sottar men basqa da memlekettik organdar basshylyqqa alýy tıis Konstıtýsııalyq Keńestiń quqyqtyq ustanymdary men dáleldemeleriniń mańyzdylyǵyna nazar aýdardy.

2. Qazaqstan Respýblıkasynda mem­lekettik basqarýdy damytýdyń 2030 jylǵa deıingi tujyrymdamasyna sáıkes: «Eń aldymen adamdar» – «adamǵa baǵdarlanǵan» modelin qalyptastyrý aıasynda jekelegen memlekettik fýnksııalardy qaıta qaraý jáne olardyń sheńberinde kórsetiletin memlekettik qyzmetterdi básekeles ortaǵa berý jónindegi saıasat jalǵastyrylatyn bolady.

Konstıtýsııalyq Keńes «memlekettik fýnksııa» jáne «memlekettik kórsetiletin qyzmetter» uǵymdarynyń teń maǵynaly emestigin jáne ár túrliligin atap ótken bolatyn. Bul uǵymdardy bir-birimen teń túsiný azamattyq-quqyqtyq (jeke-quqyqtyq) ınstıtýttardyń jarııa-quqyqtyq ınstıtýttarmen aralasyp ketýine, memlekettiń jarııa-bıliktik sıpattamasynyń kómeskilenýine ákep soqtyrýy múmkin, al bul túptep kelgende memlekettik bıliktiń, memleket pen onyń organdarynyń maqsaty men uıym­dastyrylýynyń konstıtýsııalyq negizderine qaıshy keledi (2008 jylǵy 15 qazandaǵy №8 normatıvtik qaýly, 2013 jylǵy 16 mamyr­daǵy № 2 qosymsha qaýly).

Sondyqtan bul baǵyttaǵy odan ári jumys osy konstıtýsııalyq talaptar eskeri­le otyryp, júıeli ári turaqty túrde júrgizi­lýge tıis.

3. Konstıtýsııalyq Keńes 2018 jylǵy joldaýynda zań shyǵarý jumysynyń deńgeıin arttyrý jóninde naqty usynystar engizgen bolatyn, olardyń bir bóligi iske asyryldy. Halyqtyń osy proseske qatysýynyń qoǵamdyq negizderi men nysandaryn keńeıtý progressıvti ıdeıalardy izdeýge jáne iske asyrýǵa, quqyqtyq aktiniń mazmunynda barlyq múddeli sýbektilerdiń pikirlerin eskerýge baǵyttalǵan.

Sóıtse de, zańnamalyq sharalardy talap etetin, úlken qyzyǵýshylyq týdyratyn usynystar men usynymdar normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń tujyrymdamalary men jobalaryn vedomstvoaralyq kelisýdegi problemalarǵa, memlekettik kiristerdi qysqartýdy nemese memlekettik shyǵystardy ulǵaıtýdy kózdeıtin jobalarǵa atqarýshy bılik organdarynyń oń qorytyndysyn alý rásiminiń kúrdeliligi men jabyqtyǵyna baılanysty jıi iske asyrylmaı qalady.

Osyǵan oraı, normashyǵarmashylyq proseste kelispeýshilikterdi sheshýdiń, qorytyndy berýdiń ońtaıly rásimderin, tipti qabyldaýǵa ýákilettik berilgen memlekettik organdarǵa tolyq kelisilmegen quqyqtyq aktiler jobalaryn jáne qorytyndylardy, sondaı-aq olardyń balama nusqalaryn engizýdiń ońtaıly rásimderin pysyqtaý qajet. Konstıtýsııalyq Keńeske Negizgi Zań­nyń normalaryna resmı túsindirme berý ne qol qoıǵanǵa jáne qoldanysqa engizil­genge deıin zańnyń Konstıtýsııaǵa sáıkes­tigin qaraý týraly ótinish jasaý kúmándi joıýdyń quraldarynyń biri bolyp tabylady.

4. Qazaqstannyń basty maqsattarynyń biri adam quqyqtaryn jan-jaqty qorǵaý bolyp qalýda. Bul baǵytta quqyq qorǵaý jáne sot júıelerin jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan kezekti reformalar júrgizilýde.

4.1 О́tken jyldyń sońynda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń ótinishi bo­ıynsha Konstıtýsııalyq Keńes Respýblıka Konstıtýsııasynyń ólim jazasyn qoldaný máselelerin reglamentteıtin erejelerine resmı túsindirme berdi.

Keńes atap ótkendeı, Konstıtýsııaǵa jáne jalpyǵa birdeı tanylǵan halyqaralyq aktilerge sáıkes ómir súrý quqyǵy demo­kratııalyq qoǵamnyń negizgi qundylyǵy bolyp tabylady jáne memleket barlyq adamdar úshin osy quqyqtyń júzege asyrylýyna kepildik berýge mindetti. Álemdik qoǵamdastyqtyń teń quqyqty múshesi retinde Qazaqstan alǵashqy kezden bastap qylmystyq zańnamada ólim jazasynyń kúshin joıý úrdisin eskerip keledi jáne osy jyldar ishinde elde eń joǵary jazany qoldanbaýdyń turaqty quqyqtyq rejımi qalyptasty. Negizgi Zań qylmystyq zańdaǵy qylmystar úshin ólim jazasyn belgileý nemese odan bas tartý, olardyń sheńberin qysqartý týraly máseleni Parlamenttiń qaraýyna qaldyrady.

Osy quqyqtyq ustanymdardy eskere otyryp, Qazaqstan О́lim jazasynyń kúshin joıýǵa baǵyttalǵan Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktige Ekinshi Fakýltatıvtik hattamany ratıfıkasııalady. Osylaısha, Respýblıka ózine Qylmystyq kodeksti jáne ózge de zańdardy osy halyqaralyq aktige sáıkes keltirý mindettemesin aldy. Árkimniń ómir súrýge konstıtýsııalyq quqyǵynyń túbegeıli sıpatyn, qylmystyq quqyq qaınar kózderiniń erekshelikterin, Negizgi Zańnyń jáne halyqaralyq sharttyń talaptaryn nazarǵa ala otyryp, Qylmystyq kodeksti jáne ózge de zańnamalyq aktilerdi Ekinshi Fakýltatıvtik hattamanyń erejelerimen úılestirý jónindegi jumysty aıaqtaý qajet.

4.2 Quqyq qorǵaý júıesin jańǵyrtý jóninde júrgizilip jatqan jumys sheńberinde qylmystyq proseske qatysýshylar quqyq­tarynyń konstıtýsııalyq kepildikterin nyǵaıtý boıynsha baǵytty jalǵastyrý kerek. Konstıtýsııanyń 13-babynyń 2-tarmaǵynda árkimniń sot arqyly qorǵalý quqyǵy kózdelgen, ol sot tóreligine qol jetkizýdi jáne qylmystyq quqyq buzý­shylyqtan jábirlenýshilerge keltirilgen zalal úshin jedel ótemaqyny qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Osy maqsatta Qazaqstan Respýblıkasynyń Qylmystyq prosestik kodeksinde (budan ári - QPK) sotqa deıingi tergep-tekserý qısyndy merzimde aıaqtalýǵa tıis degen talap belgilengen, ony aıqyndaǵan kezde qylmystyq istiń quqyqtyq jáne is júzindegi kúrdeliligi, sotqa deıingi is júrgi­zýge qatysýshylardyń prosestik quqyqtardy iske asyrýy, sotqa deıingi tergep-tekserýdi júzege asyratyn adamnyń óz ókilettikterin sotqa deıingi is júrgizýdi ýaqtyly júzege asyrý maqsatynda iske asyrý tásili sııaqty mán-jaılar eskeriledi (192-bap).

Sot qyzmetine qatysty QPK-da bas­ty sot talqylaýy qısyndy merzimde aıaq­talýǵa tıis dep belgilengen (322-bap). Qylmystyq isterdi negizinde qaraý kezinde de sot isin júrgizýdiń qısyndy merzimderin aıqyndaýdyń jalpy ólshemsharttaryn belgileý sot tóreliginiń konstıtýsııalyq qaǵıdattaryn tolyqqandy iske asyrýǵa yqpal eter edi.

Buǵan qosa, sot isin qısyndy merzimde júrgizý týraly talapty buzǵany úshin ótemaqyny júzege asyrý sharttaryn aıqyn­daıtyn qosymsha zańnamalyq sharalar qabyldaý múmkindigin zerdelegen jón, bul sot arqyly qorǵaýdyń jáne qylmystyq qýdalaý organdary qyzmetiniń tıimdiligin arttyrýǵa oń áserin tıgizedi.  

4.3 Konstıtýsııaǵa sáıkes tegine, áleý­mettik, laýazymdyq jáne múliktik jaǵ­daıyna, jynysyna, násiline, ultyna, tiline, dinge kózqarasyna, nanymyna, turǵylyqty jerine baılanysty nemese kez kelgen ózge jaǵdaıattar boıynsha eshkimdi eshqandaı kemsitýge bolmaıdy (14-bap).

Bul konstıtýsııalyq talaptar áleýmettik ortaǵa etene aralasý problemalaryn únemi bastan keshiretin múgedekterge qatysty erekshe mánge ıe. Osy sanattaǵy azamattardyń quqyqtary men bostandyqtarynyń buzylýyn barynsha azaıtý, olarǵa teń múmkindikterdi qamtamasyz etý maqsatynda halyqaralyq praktıkada qalyptasqan, negizin múgedekter quqyqtarynyń mazmunyn keńeıtý qaǵıdaty jáne olardy iske asyrýdyń erekshe nysany quraıtyn normalar men standarttar keshenin barynsha paıdalanǵan jón. Olar adamnyń qadir-qasıetiniń qurmettelýine, teń áleýmettik múmkindikterge, arnaıy qyz­metterdiń, ınfraqurylymnyń qoljetim­diligine jáne qoǵam ómiriniń barlyq salalaryna tıisinshe etene aralasýǵa kepildik berýge tıis.

4.4 Konstıtýsııalyq Keńes óziniń qory­tyndy sheshimderinde memlekettik májbúrleý, sondaı-aq quqyq buzýshylyq­tardyń aldyn alý sharalary jaýaptylyqtyń ádildigi men mólsherlestigi qaǵıdattaryna, sondaı-aq Negizgi Zańda qorǵalatyn, eń qymbaty adam jáne adamnyń ómiri, quqyq­tary men bostandyqtary bolyp tabylatyn qundylyqtarǵa sáıkes kelýi tıis ekenin birneshe ret atap ótken bolatyn.

Osyǵan baılanysty, qylmystyq jáne ákimshilik zańnamada jasalǵan áreket­tiń qoǵamdyq qaýiptilik dárejesine, kel­t­irilgen zalaldyń sıpaty men mólshe­rine, quqyq buzýshynyń jeke basyna jáne ózge de faktorlarǵa qaraı jaýap­tylyqty daralandyrý jáne saralaý úshin qosymsha jaǵdaılar jasaǵan jón. Qyl­mystyq quqyq buzýshylyqtardy synyp­taý ólshemsharttaryna qatysty jańa kózqarastardy iske asyrýdy, qajet bol­ǵan jaǵdaıda, jekelegen sanattaǵy qyl­mys­tardyń jazalanýy shegin ulǵaıtý turǵy­synan qaıta qaraı otyryp, aıaqtaý qajet. Qylmystyq teris qylyqtar men ákimshilik quqyq buzýshylyqtardy keleshekte bir zańnama­lyq aktide biriktire otyryp, olardyń arajigin naqty ajyratqan jón.

Izgilendirý saıasaty sheńberinde raqym­shylyq jasaý aktisi negizinde ákimshilik jaýaptylyqtan bosatý ınstıtýtyn (Qazaq­stan Respýblıkasy Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksiniń 63-baby) paıdalaný múmkindigin qaraý oryndy bolady.

4.5 Konstıtýsııanyń 39-babyna sáıkes adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtary konstıtýsııalyq qurylysty qorǵaý, qoǵamdyq tártipti, adamnyń quqyqtary men bostandyqtaryn, halyqtyń densaýlyǵy men ımandylyǵyn saqtaý maqsatyna qajetti shamada ǵana jáne tek zańmen shektelýi múmkin. Konstıtýsııalyq Keńes atap kórsetkendeı, osy qundylyqtardy qorǵaý quqyqtar men bostandyqtardy shekteýge, eger mundaı shekteý zańdy túrde negiz­delgen maqsattarǵa barabar bolsa jáne demokratııalyq memlekette konstıtýsııalyq mańyzy bar qundylyqtardy qorǵaý úshin proporsıonaldy jáne qajetti bolyp tabylsa, negiz bola alady. Sonymen qatar, sottalǵandyqtyń jáne aqtalmaıtyn negizder boıynsha qylmystyq qýdalaýdy toqtatýdyń jalpy quqyqtyq saldaryn qaıta paıymdaýǵa nazar aýdaryldy.

Alaıda, keıbir zańnamalyq aktilerde kózdelgen shekteýler osy konstıtýsııalyq talaptarǵa sáıkes kelmeıdi. QPK-da memlekettik aıyptaýshy aıyptaýdan bas tartqan kezde qylmystyq isti toqtatýdyń quqyqtyq sıpaty aıqyndalmaǵan.

4.6 Qazirgi ýaqytta boryshkerdiń jalǵyz turǵyn úıi atqarýshylyq qujattar bo­ıynsha óndirip alýdy qoldanýǵa bolmaıtyn múliktiń quramyna kirmeıdi («Atqarýshylyq is júrgizý jáne sot oryndaýshylarynyń mártebesi týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 61-baby). «Turǵyn úı qatynastary týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańynda halyqtyń áleýmettik jaǵynan osal topótaryn turǵyn úıden jylytý maýsymynda ǵana shyǵarýǵa jol berilmeıdi. 

Al, qylmystyq quqyq buzýshylyqtar jasaǵany úshin sottalǵan adamnyń jalǵyz turǵyn úıi sot úkimi boıynsha tárkilenýge jatpaıtyn múlik tizbesinde (Qazaqstan Respýblıkasynyń Qylmystyq-atqarý kodeksine qosymsha) qamtylǵan.

Atqarýshylyq qujattar boıynsha azamat pen onyń otbasy músheleri úshin turaq­ty turýǵa jaramdy jalǵyz oryn bolyp tabylatyn turǵyn úı-jaıǵa óndirip alýdy qol­danýǵa tyıym salý kredıtor men borysh­kerdiń múddelerin neǵurlym ádil qorǵaýǵa, adamnyń qadir-qasıetine jáne onyń turǵyn úıine qolsuǵylmaýshylyq qaǵıdattaryn iske asyrýǵa, áleýmettik memlekettiń konstıtýsııalyq mindetiniń, onyń ishinde azamattardy turǵyn úımen qamtamasyz etý jónindegi, tıimdi oryndalýyna yqpal eter edi.

4.7 Sıfrlandyrý aýqymynyń ósýine baılanysty derbes derekterdi qorǵaýdyń jáne azamattardyń qadir-qasıetine, jeke ómirine qol suǵylmaýyna, jeke jáne otbasylyq qupııasy bolýyna konstıtýsııalyq quqyq­taryn iske asyrýdyń, sondaı-aq olarǵa tikeleı áser etetin memlekettik qyzmettiń jekelegen túrlerin (memlekettik kórsetiletin qyzmetter, sot isin júrgizý jáne t.b.) atqarý sapasynyń problemalary ózekti bolyp otyr. 

Aqparattyq tehnologııalardy qoldanýdy tereńdetý memlekettik egemendiktiń mańyz­dy quramdas bóligi bolyp tabylatyn sıfr­lyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý, zańmen qorǵalatyn málimetterge qol jetkizý tetikterin kúsheıtý, atalǵan konstıtýsııalyq qundylyqtardy júzege asyrý kepildikterin nyǵaıtý, sondaı-aq dástúrli quqyqtyq ınstıtýttardyń (quqyq buzýshylyq pen jaýaptylyq sýbektisi, quqyq buzýshy, jábirlenýshi jáne basqalary) mazmunyn qaıta paıymdaý jónindegi sharalarmen qosa júrgizilýge tıis. Osy salada qoldanylyp júrgen normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń ár túrliligin eskere otyryp, olardy bir salalyq zańnamalyq akt sheńberinde biriktirý múmkindigin zerdeleýge bolady.

4.8 Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi ýákil týraly zań jobasy ázirlenýde, onyń apparatyn kúsheıtý jáne óńirlerde ókildikter qurý boıynsha sharalar qabyldanýda. Bul turǵyda osy kezeńde ombýdsmenniń mańyzdy ókilettikteriniń biri retinde onyń  sot arqyly zańnyń nemese ózge de normatıvtik quqyqtyq aktiniń konstıtýsııalylyǵyn tekserý týraly máselemen Konstıtýsııalyq Keńeske ótinish jasaýǵa bastamashylyq etýi qarastyrylýy múmkin. Mundaı tájirıbe álemde keń taralǵan. 2007 jyly Eýropa Keńesiniń Venesııa komıssııasy Qazaqstanǵa osyndaı quqyqty Adam quqyqtary jónindegi ýákilge berýdi usyndy.

4.9 Konstıtýsııaǵa sáıkes ana men bala, sol sııaqty neke men otbasy, áke memlekettiń qorǵaýynda bolady (27-baptyń 1-tarmaǵy).

Konstıtýsııalyq Keńestiń 2015 jylǵy 18 mamyrdaǵy № 3 normatıvtik qaýlysynda Konstıtýsııanyń osy erejeleri balalardyń erekshe quqyqtyq mártebesin, olardyń quqyqtary men bostandyqtaryn, olardy iske asyrý kepildikterin salalyq zańnamada bekitý jáne retteý úshin myzǵymas konstıtýsııalyq qundylyq retinde balalyqty qorǵaýdyń keshendi júıesiniń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası-quqyqtyq bastaýlaryn qalaıdy dep túsindirilgen.

Konstıtýsııalyq Keńes ana men bala ıns­tıtýttaryn qorǵaý maqsatynda qosymsha zańnamalyq sharalar qabyldaý qajet dep esepteıdi, bul týraly onyń 2018 jylǵy 10 sáýirdegi № 3 normatıvtik qaýlysynda kórsetilgen bolatyn.

4.10 Quzyretin Qazaqstan Respýblıkasy moıyndaǵan BUU sharttyq organdarynyń sheshimderin ımplementasııalaýdyń tıimdi tetigin qurý týraly máseleni qaraǵan jón.

Bul Konstıtýsııanyń adam quqyqtary men bostandyqtarynyń eń joǵary qundylyǵy, ratıfıkasııalanǵan halyqaralyq sharttar­dyń onyń zańdarynan basymdyǵy jáne Respýblıkanyń halyqaralyq quqyq qaǵıdat­tary men normalaryn qurmetteýi týraly 1, 4 jáne 8-baptarynyń erejelerinen týyndaıdy.

4.11 Konstıtýsııanyń 17-babynyń 2-tar­maǵyna sáıkes eshkimdi azaptaýǵa, oǵan zorlyq-zombylyq jasaýǵa, basqadaı qaty­gezdik nemese adamdyq qadir-qasıetin qorlaı­tyndaı jábir kórsetýge ne jazalaýǵa bolmaıdy. Respýblıka Prezıdenti ulttyq zańnamany Qazaqstan ratıfıkasııalaǵan Azaptaýlarǵa jáne basqa da qatygez, adam­ger­shilikke jatpaıtyn nemese ar-namys­ty qorlaıtyn is-áreketter men jazalaý túrlerine qarsy konvensııanyń talap­taryna sáıkes keltirýdiń, sondaı-aq turmys­tyq zorlyq-zombylyq úshin jazany qatańdatýdyń ózektiligi týraly birneshe ret atap ótken bolatyn.  

Osyǵan baılanysty, qylmystyq-atqarý júıesiniń mekemelerinde ishki tártipti retteıtin qylmystyq-atqarý zańnamasynyń keıbir talaptary men qaǵıdalaryn qaıta qaraǵan jón, olarda áli kúnge deıin burynǵy tájirıbeniń taptaýryndary baı­qalady. Mundaı jumys kúdiktilerge, aıyp­talýshylarǵa jáne sottalǵandarǵa, onyń ishin­de qylmystyq quqyq buzýshylyqtardyń naqty túrleri úshin, qatysty standarttardy qamtıtyn Konstıtýsııa erejelerin jáne halyqaralyq aktilerdi eskerý arqyly júrgizilýge tıis. 

Jeke adamǵa fızıkalyq qol suǵylmaý­shylyqqa, adamnyń densaýlyǵyna jáne onyń qadir-qasıetine qol suǵatyn quqyq buzýshylyqtarǵa qarsy kúres sharalary zorlyq-zombylyqqa tıimdi qarsy is-qı­myl­dy qamtamasyz etýi kerek. Olar mundaı is-áreketterdiń qoǵamdyq qaýiptilik dárejesin, olardyń jasalý jıiligin, quqyq buzýshyǵa buryn qoldanylǵan jazalaý sharalarynyń áserin eskerýi tıis. Osy maqsatta, qajet bolǵan jaǵdaıda, ákimshilik jazalar qylmystyq jaýaptylyq sharalarymen, onyń ishinde ákimshilik preıýdısııasy bar qylmystyq quqyq buzýshylyq­tardyń quramdaryn paıdalaný arqyly, tolyqtyrylýy múmkin.

Konstıtýsııalyq Keńes aldynǵy joldaýlarda aıtylǵan, áli iske asyrylmaǵan basqa da usynystar men usynymdardyń ózektiligin rastaıdy.

Qazaqstannyń táýelsizdigin odan ári nyǵaıtý azamattardyń ál-aýqatyn, ómir súrý sapasyn arttyrýǵa, memlekettik ınstı­týttardyń tıimdiligin kóterýge, quqyq ústemdigin, damyǵan azamattyq qoǵamdy jáne eldiń álemdik arenadaǵy joǵary bedelin qamtamasyz etýge baǵyttalýy tıis. Osy turǵyda Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy qoǵam men memleketti jan-jaqty jańǵyrtýdyń asa mańyzdy saıası-quqyqtyq negizi retinde qala beredi. 

Konstıtýsııalyq Keńes