Sol aımaqta Qazaqstandaǵy eń kólemdi, kórikti úńgir bar degen sózdi ár kez estip júrmiz. Jaz shyǵa tabıǵattyń sol syıyn óz kózimizben kórsek degen oı kópten kóńilde júrgen bolatyn. Sonyń reti kelip, tabıǵattyń tańǵajaıyp tylsym dúnıesin kórsek degen nıetpen biz jolǵa shyqtyq.
Shaıanǵa baratyn tas jol boıyndaǵy birneshe belden asyp, Keńestóbe aýylyna jetpeı, jol jıeginde «Aqmeshit» degen kórsetkishti kózimiz shaldy. Dalanyń ıreleń jolyna túsip 5-6 shaqyrymdaı jer júrdik. Aldymyzda kózge elenip, kórine bermeıtin shaǵyn taý silemi – kúnge kúıgen tasty dóńder kezdesti.
– Anaý qyrda kóringen – shyraqshynyń úıi. Odan beri – saıda, biz izdep kele jatqan Aqmeshit úńgiri, – dedi kólik júrgizýshi aldymyzda munarlap kóringen úıdi kórsetip. – Mańǵystaýdaǵy áıgili Beket ata meshiti kershik aq tas arasynan qoldan qazylǵan desek, bul meshit tabıǵattyń adamdarǵa bergen keremet tańǵajaıyp syıy, ony tabıǵattyń qolymen jasalynǵan dap-daıyn turǵan záýlim meshit deseń de bolady. Qazir oǵan kózderińiz jetedi, – dep ol bizdi tipti yntyqtyra tústi.
Taý betkeıindegi úńgir aldyndaǵy shamaly jer tegistelip asfalttalǵan. Odan ári betondalǵan aıaq jol taý betkeıindegi úńgirge alyp barady eken. Kelip-ketip jatqandar sany az emes. Úńgirdiń «aýyzy» 30h25 metrdeı, syrttan qaraǵan adamnyń tereńdigine kózi jetpeıdi. «Bıssımıllá» dep arnaıy jasalǵan úsh burylymdy temir baspaldaqtarmen taý jynysynyń tereńine súńgip kettik.
Tabıǵı úńgirge túsip bara jatyp, onyń ishinde jap-jasyl japyraqty, bıik ósken ondaǵan tut aǵashyn kórip tańǵalmaý múmkin emes, naǵyz ǵajapqa tap boldyq. «Iаpyraý, tóńireginde bir tal óspegen taý betkeıindegi úńgirde qalaısha, qaıdan jasyl aǵashtar kóktep tur» degen oı keledi eriksiz.
Úńgir ishine kún sáýlesi mol túsip, qabyrǵalardaǵy aq tastarǵa shaǵylysyp jap-jaryq bolyp tur. Aýasy janǵa jaıly, qońyr salqyn. Syrttaǵy aýa ystyqtyǵy 35-40 gradýs bolsa, munda bar bolǵany 17-20 ǵana, qońyr salqyn aýa janyńdy jadyrata túsedi. Ár jerden qarlyǵashtar men basqa da qustardyń shyqylyqtaǵany, uıalarynan kólbeı ushyp, syrtqa erkin kirip-shyǵyp júrgenin baıqadyq. Úńgirdiń ishinen joǵary qaraǵanda aspan keńistigi boıtumar pishindes, kıiz úı shańyraǵy sııaqty bolyp kórinedi eken. Úńgirdiń uzyndyǵy 250-260 metrge jýyq, eni 65-70 metr, bıiktigi 35-40 metrdeı bolady-aý, sirá. Ár jerden ártúrli kólemdi tastar úıindisi kózge shalynady. Birneshe jerge oryndyqtar ornatylyp, kelýshilerdiń úńgirdi tamashalap, tynystap, bir mezgil tize búgýine jaǵdaı jasalynypty.
Jergilikti halyq bul úńgirdi «Áýlıe Aqmeshit úńgiri» deıdi eken. Onyń shyraqshysy Asqar Rústembekulynyń málimeti boıynsha, budan jıyrma shaqty jyl buryn úńgir ishindegi aǵashtar bazbir sebeptermen (osy tóńirektegi aýyldardyń balalary munda anda-sanda soǵyp, jemis-jıdek teretini bar eken) órtenip ketken. Qazirgi kóktep, kózdiń jaýyn alyp turǵan taldar – tut aǵashtary sol aǵashtardyń tamyrynan ósip-ónipti.
Úńgirdegi qýraǵan taldardy syrtqa shyǵaryp, tazalaý jumystaryn shyraqshy óziniń balalary jáne nemerelerimen birge atqarady. Al tastardyń arasynan sý tamshylap, uıa salǵan qustardyń mekenin óz kózimen kórgen árbir jan jánnattyń baǵy osy eken dep oılary kúmánsiz. Mundaǵy qus sańǵyryǵynyń qory qustardyń ǵasyrlar boıy mekendep kele jatqanyn baıqatady. Iıa, Jaratýshy men tabıǵattyń sheberliginde shek bar ma, sirá?!
Úńgir shyraqshysy A.Rústembekulynyń bul jerge qumarlyǵy bala kezden, ıaǵnı ótken ǵasyrdyń 40-shy jyldary bastalypty. Ákesi esekke mingestirip, osynda ákeletini, otyryp uzaq quran oqıtyny esinde. Úńgir ishindegi búldirgenderdi jep ósken aýyl-aımaqtaǵy balalar kıeli mekenniń tylsym syryna tereń úńile bermeıtin. Aıtýshylarǵa sensek, ol kezde úńgir ishi budan da keń bolypty, al jyldar óte kele taýlar da shógip bara jatqanǵa uqsaıdy.
– Bul jerdi aýyl qarııalary erteden-aq jerasty meshiti dep aıtatyn. Onyń qashan, qalaı paıda bolǵany jóninde málimet joq. Ańyz boıynsha, ertede Aqmolda degen áýlıe kisi qaqpa tastyń arasynan kirip-shyǵyp júrgen. Janynda aıdahar men dııýy bolǵan desedi. Jyrtqyshtar eshkimge tıispese de, olardyń atynyń ózinen qoryqqan halyq jıylyp kelip, áýlıege: «Eger aıdahar men dııýdy baılamasań, sen ómirden ótken soń eshkimge boı bermeıdi», deıdi. Sonda Aqmolda olarǵa jyrtqyshtardy baılaıtynyn, biraq bul onyń ómirin qysqartatynyn aıtypty. Sóıtip, áýlıe ata kóptiń tilegimen aıdahar men dııýdy bul óńirden alastapty, – dep sózin jalǵastyrdy Asqar qarııa. – Aqmolda ata dúnıeden ozar aldynda óziniń súıegin osy Aqmeshit úńgirine jerleýdi amanat etipti. Áýlıeniń beıiti osy úńgirde. Qazirgi kezde bul jer bir perzentke zar bolyp júrgenderge Jaratýshynyń qoldaýymen qýanysh syılaıdy. Aýylda Ájipbaı degen kisiniń alpys jasqa kelgenshe perzenti bolmady. Osynda ata-babalar rýhyna quran baǵyshtap, Táńir tileýin bergennen keıin bir qyz súıip, toqsan bir jasynda dúnıeden ozdy, – deıdi shyraqshy.
Halyq aýzyndaǵy ańyzǵa sensek, munda burynyraqta Arystanbab, Saıram ata kesenelerine deıin aparatyn jerasty joly bolǵan kórinedi. Kópshilik arasynda áýlıeli meken týraly «sharshaǵanǵa dem beretin, ul suraǵanǵa ul, qyz suraǵanǵa qyz beretin qasıetti jer» degen sóz bar. Kıeli mekenge perzent kórmegen erli-zaıyptylar, dertke dýshar bolǵandar túnep, minájat etedi. Zııarat etip kelýshiler arnaıy daıyndalǵan orynda ata-babalar rýhyna arnap quran baǵyshtaıdy. Al úńgir tastary arasyndaǵy oryntaqqa shyqqan adamdardyń qyzmeti joǵarylaıdy degen senim de joq emes. Buryn kelýshiler tómen qaraı arqanmen jasalǵan satydan túsetin bolǵan, sóıtip, aýyl azamattarynyń uıymdastyrýymen Aqmeshittegi Aqmolda áýlıeniń basyna eskertkish belgi qoıylyp, 25-30 adamdyq úı-jaı salynǵan. Al byltyr kásipker azamat Edık Bolatbekovtiń demeýshiligimen túsip-shyǵýǵa qolaıly temir baspaldaq ornatylypty. Sońǵy jyldary elimizdiń túkpir-túkpirinen, ásirese, kóktem, jaz, kúz mezgilderinde adamdar munda kóp keledi. 2005 jyly shyqqan Ońtústik Qazaqstan ensıklopedııasyna derekter engen Aqmeshit úńgiriniń týrıstik mańyzy bar ekeni daýsyz...
Aqmolda ata Qarataý óńirinde emshiligimen elge tanymal bolǵan arýaqty kisi bolǵany tarıhtan belgili. Aýyrǵan, dimkás jandardy ártúrli shóptermen, ósimdikterdiń tamyrymen, tabıǵattyń taza ónimderimen, súlikpen emdeıdi eken. Kelinderi syılap alǵashqy jyldary «Súlik salatyn ata», «Súlik ata» deı kele, birte-birte Súlgetaı áýlıe atanyp ketipti. Onyń eki áıelinen 8 ul (Baıtyǵaı, Tórtsary, Boqmuryn, Ojyraı, Qujyǵyr, Kóztamǵaly, Esenshora, Shelek) dúnıege kelip, olardan taraǵan urpaq bul kúnderi Qarataý óńirinde bir dúıim el bolyp ósip-ónip otyr. Qazirgi kezde Súlgetaı atadan taraǵan myńdaǵan urpaq negizinen Jambyl men Ońtústik Qazaqstan oblystarynda, kórshi jatqan О́zbekstanda turyp jatyr.
Shyraqshymen áńgimelesip otyryp, úńgirdiń qasıeti týraly da surap bildik. «Negizi úńgirge túsken adamnyń tynysy keńeıip, erekshe kúshke ıe bolady. Qan qysymy dep jatamyz ǵoı, sol qalpyna keledi eken. Ony osynda kelip ketkenderden estımin. Qant dıabeti, tynys joldary aýrýlaryna da shıpa izdep kelgenderdi bilemin. «Osynda kelsek, boıymyzdaǵy teris energııadan arylyp, jeńildep qalamyz» deýshiler de bar», dedi shyraqshy.
Aqmeshit úńgiri týraly ańyz-áńgimeler óte kóp. Solardyń biri – Esirkep Qoıgeldi batyrǵa qatysty aıtylǵan ańyz. Batyr qalmaqqa qarsy joryqqa shyǵarda kenetten nóser jaýyp ketedi. On myńnan astam sarbaz pana izdep, osy úńgirge túsedi de, tańǵy namazǵa jyǵylypty. Ataýy joq úńgirdi jaýyngerlerdiń biri batyrdyń esimimen ataýǵa usynys tastaıdy. Alaıda Esirkep Qoıgeldi batyr bul usynysqa úzildi-kesildi qarsylyq tanytady.
«Bul – Qarataýdyń qasıeti daryǵan taýdyń etegi. Bizdi jáne astymyzdaǵy attarymyzdy jańbyrdan qorǵap qaldy. Sájdege jyǵylyp, namaz oqýymyzǵa múmkindik berdi. Úńgir ishindegi tastary da aq ulpadaı áppaq, keremet áser qaldyrady. Munyń qasıettiligi sol shyǵar, sondyqtan ony «Aqmeshit» dep ataıyq» depti. Mine, sodan beri qasıetti oryn urpaqtan-urpaqqa «Aqmeshit» atalyp ketipti.
Aqmeshit áýlıe úńgiri – Ortalyq Azııadaǵy eń úlken úńgirlerdiń biri. Túrkistan oblysy (Shymkent qalasynan 80 shaqyrymdaǵy) Báıdibek aýdanynda ornalasqan. Qarataýdyń etegindegi, áktasty jynystar qabatynda paıda bolǵan oıyq jarqabaq úńgir. Jarqabaq sańylaýlarynan mezgil-mezgil sý tamyp turady. Ishinen qaraǵanda erneýi kıiz úıdiń shańyraǵy sekildi kórinedi. El arasynda bir kezderi onda bir áýlıe áýletimen kıiz úı tigip, satymen shyǵyp-túsip júrgen degen ańyz aıtylady.
Aqmeshit úngirin baryp kórip, tabıǵattyń sheberliligine, keremettiligine tań boldyq. Tabıǵat-anada kópshilik bilmeıtin áli de talaı jumbaq, syrǵa toly dúnıe mol ekenine kózimiz jetti. Bul kıeli de qazynaly Karataý óńirindegi adam tańǵalarlyq, ǵajaıyp tabıǵattyń aıta júrer oryn-mekeni ekenine esh daý joq. Aldaǵy kezde qarjyly azamattar sol jumbaqqa toly úńgirdiń tóńiregin, ishin, oǵan baratyn joldy retke keltirip, tipti úńgir ishine ártúrli jaryq shamdar qoıyp, týrıstik josparǵa engizse qýanarlyq is bolar edi degen tátti qııal sanamyzdy qytyqtaıdy. Báıdibek babaǵa, Qos anaǵa, Domalaq anaǵa nıet etip barǵan kópshilik mindetti túrde sandaǵan jyldan beri el aýzynda júrgen Aqmeshit úńgirine de at basyn buryp, tabıǵattyń erekshe sheberligimen jasalynǵan úńgirdi tamashalap, qyzyqtar edi, kópshilik aıta júrer edi (retke keltirilse, Qara teńiz jaǵasyndaǵy Jańa Afon, Kıevtegi jer asty úngirlerinen onyń nesi kem?!).
Oı tarazysynan ótkizip, bizdiń bul usynysymyzdy belgili azamattar qoldap, qolǵa alsa kópshilik úshin asa bir ıgilikti is bolar edi-aý degen oımen kıeli mekennen attandyq.
Saǵyndyq ORDABEKOV,
medısına ǵylymdarynyń doktory, professor,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
Taraz
