Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn oryndaý barysy men alǵa qoıylǵan maqsattar týraly AHQO Basqarýshysy, QR Strategııalyq josparlaý jáne reformalar jónindegi agenttik tóraǵasy Qaırat Kelimbetov áńgimelep berdi.
– Qaırat Nematuly, áńgimemizdi AHQO-dan bastasaq. Taıaýda AHQO-ǵa Elbasy kelip-ketti.
– Biz úshin «AHQO» jobasynyń negizin qalaýshy ári basty ıdeology – Elbasynyń kelýi árqashan aıtýly oqıǵa. Nursultan Ábishuly AHQO-nyń basqarý jónindegi Keńesiniń Qurmetti tóraǵasy retinde bizdiń jumysqa únemi qyzyǵýshylyq tanytyp, qamqorlyq jasap otyrady. 17 maýsym kúni biz ony 2020 jylǵy Jyldyq eseppen tanystyryp, qazirgi ekonomıkalyq jaǵdaıǵa baılanysty Ortalyqtyń atqaryp jatqan jumystary boıynsha esep berdik.
– Búgin AHQO-ny Basqarý jónindegi Keńesiniń kezekti otyrysy bolyp ótti. Onda qandaı máseleler qarastyryldy?
– Bıyl biz Keńestiń buǵan deıingi otyrysynda bekitilgen AHQO-nyń 2025 jylǵa deıingi Damý strategııasynyń júzege asyrylý barysy jóninde esep berdik. Ortalyqtyń Strategııa aıasyndaǵy basty mindeti – óńirlik deńgeıge shyǵý, óńirlik qarjy ortalyǵy retinde qalyptasý.
Bul baǵytta biz belsendi túrde jumys jasaýdamyz. Bul rette, koronavırýs pandemııasynyń da belgili bir deńgeıde kómegi tıdi deýge bolady. Karantındik shekteýler burynǵy kórshilerge qatynastardy «qaıta jandandyrýǵa», al keı jaǵdaılarda bir-birin qaıta ashýǵa múmkindik berip, aımaqtandyrýdyń trendin bekitti. AHQO-nyń aımaqtyq kóshbasshylyqqa baǵyty osy úrdispen de, Qazaqstannyń joǵarǵy basshylyǵy júzege asyryp júrgen aımaqtaǵy basqa eldermen ózara tıimdi ári tatý kórshilik qarym-qatynastardy damytýdyń belsendi saıasatymen de tolyq sáıkes keledi.
AHQO aldyna qoıylǵan barlyq mindetterdi oryndaý úshin biz segiz reformany júzege asyrý týraly bastama kóterdik. Olardyń barlyǵy Strategııada kórinis taýyp otyr. Ulttyq Bank jáne Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigimen tyǵyz seriktestik ornatýdyń arqasynda olardyń árqaısysy boıynsha aıtarlyqtaı ilgerileýshilik bar.
Basqarý jónindegi Keńes tártibindegi taǵy bir mańyzdy másele – bul jańa aıtyp ketken Jyldyq eseptiń tanystyrylymy men onyń bekitilýi. Memleket basshysynyń 2020 jylǵy 2 shildede ótken AHQO Basqarý jónindegi keńesi otyrysynda bergen tapsyrmasy boıynsha, biz Ortalyqty ózin-ózi aqtaıtyn dárejege jetkizý boıynsha belsendi túrde jumys isteýdemiz. Shyǵyndardy azaıtyp, qatysýshylar men jalpy ekojúıe belsendiliginiń artýyna qol jetkizdik.
– AHQO-nyń 2021 jylǵa arnalǵan bıýdjeti qandaı?
– 2021 jylǵa arnalǵan bıýdjettik ótinim mólsheri 11,82 mlrd teńgeni qurap otyr. Odan keıingi jyldary bul mólsher azaıa túspek, 2022 jyly 9,97 mlrd teńgege, al 2023 jyly 9,15 mlrd teńgege deıin qysqartylady. AHQO-nyń jumysy artyp keledi, onyń ishinde Strategııalyq josparlaý men reformalar baǵyty boıynsha aýqymdy jumys istep otyrsa da, memleketten az mólsherde ǵana qarajat alyp otyr. Bul, meniń oıymsha, pandemııa, karantındik shekteýler men qatań ekonomıkalyq ahýal jaǵdaıyndaǵy eń durys strategııa.
– О́sý deńgeıin siz qandaı kórsetkish boıynsha baǵalaısyz? Menińshe, oqyrmandardy AHQO-nyń basty mindeti retinde bir emes, birneshe ret aıtylyp kele jatqan ınvestısııa tartý máselesi kóbirek qyzyqtyratyn sekildi.
– Tartylǵan ınvestısııalar kólemi 4,4 mlrd dollar. Olardyń 3,2 mlrd dollary – tikeleı ınvestısııa bolsa, 1,2 mlrd dollary – portfeldik ınvestısııa. Pandemııa men karantındik shekteýlerge qaramastan, bul kórsetkishter senimdi túrde ósip kele jatqanyna nazar aýdarǵym kelip otyr. Qazirgi kúngi jetken jetistikter – ilgerileýdiń bastamasy ǵana dep aıtýǵa bolady.
Belsendiliktiń artýyna dálel bolatyn kórsetkishter óte kóp. Bunyń eń qarapaıym ári kórneki mysaly, ol, árıne, qatysýshylar sany. Qazirgi kúni AHQO ıýrısdıksııasyna álemniń 53 elinen 845 kompanııa tirkelgen. Bul kórsetkishke nazar aýdarsaq, biz belgilengen kesteden aıtarlyqtaı ozyp kelemiz. Jańartylǵan jospar boıynsha 2025 jylǵa deıin 2000-ǵa jýyq kompanııany tartý josparlanyp otyr.
– Karantınge deıin AHQO ekojúıesinnde 400-den astam kompanııa jumys istegen. Bıznes ókilderi «úıde otyrǵan» kezdegi eki eselengen ósimdi siz nemen baılanysty dep oılaısyz?
– Koronadaǵdarys ekonomıkanyń AHQO sekildi ınstıtýttardy qajet etetinin aıqyn kórsetti. Bizdiń baıqaýymyzsha, 2020 jyly Ortalyq ekojúıesi qatysýshylarynyń artýy, eń aldymen, jaǵymsyz ekonomıkalyq konıýnktýradan qorǵaný úshin nemese daǵdarystan shyqqan keıingi kezeńde tezirek ósimge qol jetkizý úshin jańa múmkindikter izdeýmen baılanysty bolyp otyr.
О́z tarapymyzdan, biz AHQO qatysýshylarynyń tirkelýi men jumysyn barynsha jeńildetý úshin bar kúshimizdi saldyq. Máselen, 2020 jyly kompanııalardyń tirkelýi tolyǵymen onlaın-formatqa kóshirilip, tirkelý merzimi bir aptadan bir kúnge deıin qysqartyldy. Daý-damaılardy sheshýge arnalǵan eJustice onlaın-júıesi suranysqa ıe. Sonyń arqasynda sot tóraǵasy, talapker men aıypkerge Nur-Sultan qalasyna barýdyń esh qajeti joq.
Nátıjesinde, AHQO-nyń bıznes júrgizýge qolaıly jaǵdaı jasaýynyń arqasynda iskerlik belsendilik artýda. Biz qatysýshylardyń bizdiń jumys týraly aıtqan oı-pikirlerin jiti qadaǵalap otyramyz. Sońǵy jyly olardyń sany artqan, qatysýshylardyń AHQO ıýrısdıksııasyndaǵy jumysyn artyqshylyq retinde kórsetetin sany da arta túsken.
El ekonomıkasyndaǵy kúrdeli jaǵdaıǵa qaramastan, 2020 jyl AHQO úshin qatysýshylary tólegen tikeleı salyq kólemi boıynsha rekordty kórsetkishke ıe jyl boldy. Olardyń kólemi – 5,3 mlrd teńgenń qurady. Salyqtar - alańdaǵy belsendiliktiń ósýin aıqyn kórsetetin kórsetkish qana emes, sonymen birge Ortalyqtyń ózin-ózi aqtaıtyn dárejege jetýiniń basty quraldarynyń biri.
– AHQO ıýrısdıksııasynda qandaı iri salyq tóleýshiler bar?
– Iri salyq tóleýshi retinde Kaspıı teńizindegi týrıstik klasterdi damytýmen aınalysatyn Aktau Tourism City Ltd. kompanııasyn ataýǵa bolady. Kompanııa shetel ınvestısııalaryn tartýǵa, ınfraqurylymdy damytýǵa, óńirdegi jalaqysy joǵary jumys oryndaryn qurýǵa qatysty keshendi mindetterdi sheship otyr. Munyń barlyǵy el basshylyǵynyń bastamasymen qolǵa alynǵan daǵdarysqa qarsy is-sharalar bolyp sanalady jáne bul mindetterdiń sheshimin tabýǵa AHQO qatysýshylarynyń atsalysýy úlken maqtanysh.
– AIX bırjasynyń jumysyna pandemııa qalaı áser etti?
– Koronavırýs pandemııasy álemdegi barsha qor naryqtaryna, onyń ishinde AIX bırjasyna da túrli baǵytta áser etti.
Bir jaǵynan, pandemııa bólshek saýda ınvestorlaryn brokerlik esepshottar ashýǵa jáne arzandaǵan baǵaly qaǵazdarǵa ınvestısııa salýǵa yntalandyrdy, ekinshi jaǵynan kóptegen kompanııalar, ásirese pandemııadan eń kóp zardap shegip, qolaıly naryqtyq jaǵdaılardy kútip otyrǵan memlekettik kompanııalar men túrli salalardaǵy bıznes ókilderi, ózderiniń IPO-ǵa shyǵý josparlaryn ózgertti.
Bırjanyń ortalyq depozıtarııi – AIX CSD-de – 2020 jyly 40 myń jańa ınvestorlyq shot ashyldy, sonymen qatar AIX qoldaýymen Tabys qosymshasy iske qosyldy, onyń maqsatty aýdıtorııasy - bastaýshy bólshek ınvestorlar. Onyń kómegimen bizdiń otandastarymyz mınımaldy táýekelmen ınvestısııalaý negizderin úırene alady. Bul jappaı ınvestısııalyq mádenıetti qalyptastyrady jáne brokerler úshin klıentterdiń sanyn arttyrýǵa múmkindik beredi. Qosymshada ınvestorlarǵa arnalǵan arnaıy talaptar joq, kirý shegi mınımaldy - 6 dollardan bastalady. Qazirgi ýaqytta Tabys notalaryna salynǵan ınvestısııa kólemi 1 mıllıon dollardan asty.
Oranlastyrýlarǵa keletin bolsaq, qazaqstandyq qana emes, halyqaralyq qarjy naryǵy úshin de Kaspi.kz IPO-sy ataýly oqıǵa boldy. Bul joǵary tehnologııalyq qazaqstandyq kompanııalarǵa sheteldik aktıvterdiń qyzyǵýshylyǵy joǵary ekenin jáne osy ispettes IPO-nyń áleýeti zor ekendigin kórsetti.
О́zge de ataýly ornalastyrylymdar qataryna «Damý» KDQ» AQ BUU-nyń damý baǵdarlamasymen kelisim aıasynda óndirilgen Qazaqstandaǵy alǵashqy «jasyl» oblıgasııalary men Katar halyqaralyq ıslam banki jáne Islam damý bankiniń alǵashqy ıslam sýkýktarynyń kross-lıstıngterin ataýǵa bolady.
Sonymen qatar, «Qazatomónerkásip» UK» AQ-nyń AIX-te bastapqy jáne qaıtalama ornalastyrylý tarıhy – bul kompanııanyń ornalastyrylǵan sátten bastap naryqtyq kapıtalızasııasyn úsh esege arttyrǵan kózge túserlik jetistik tarıhy.
Jalpy, 2018 jyldyń qarasha aıynda AIX-te alǵashqy saýda-sattyq bastalǵan kúnnen bastap, osy platforma arqyly 321 mıllıon dollardan astam aksıonerlik kapıtal jáne 900 mıllıon dollarǵa jýyq qaryz kapıtaly jınaldy. Aıta keterligin, AIX-tegi saýda-sattyq kólemi 2021 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda sońǵy jartyjyldyqtan tórt ese asqan.
– Ulttyq fınteh-kóshbasshylardyń biri Kaspi.kz-tiń atyn atap kettińiz. Qandaı da bir birlesken fınteh-jobalardy damytyp jatyrsyz ba?
– Kaspi.kz-pen birqatar baǵyttar boıynsha birlese jumys jasaımyz. Onyń ishinde fınteh-salany damytý boıynsha da jumys isteýdemiz. Kaspi.kz-pen birlesken jobamyz AHQO Úzdiksiz kásibı damý bıýrosy men QWANT baǵdarlamalaý mektebine aıryqsha nazar aýdarǵym kelip otyr. Onyń maqsaty eń zamanaýı tehnologııalardy meńgergen baǵdarlamashylardy kóptep daıyndap shyǵarý.
QWANT mektebi – AHQO ekojúıesi arqyly damı túsken jáne shynaıy nátıjelerdi ózdiginen generasııalaıtyn qyzyqty jobalardyń biri. Shyn máninde, qazirgi kúni AHQO-ny qurǵandaǵy alǵa qoıǵan maqsattar oryndalyp keledi – Ortalyqqa qaraıtyn organdar men uıymdar kóteretin jańa ıdeıalar men jobalardy generasııalaý máseleleri boıynsha bastama qatysýshylarǵa ótken. Organdardyń mindeti ekojúıege jańa qatysýshylardy tartýǵa jáne olardyń udaıy damýyna jaǵdaı jasaý bolyp qalyp otyr.
Ekojúıe arqyly damyp, qanat jaıǵan jobalardyń taǵy bir mysaly retinde iKapitalist kraýndfandıngtik platformasyn ataýǵa bolady. Onyń kómegimen otandyq shaǵyn jáne orta kásipkerler jan-jaqty tekseristerden ótkennen soń, jeke tulǵalardyń qarjysyn tarta alady. Jýyrda platforma ShOB-qa arnalǵan berilgen qaryz ben shyǵarylǵan oblıgasııalardyń jalpy somasy 2 mlrd teńge ekenin habarlady. Bul rette, alynǵan qaryzdardyń barlyǵy ýaqytynda tólengen. Men muny keremet nátıje dep sanaımyn jáne qatysýshylarymyzdyń jetistikteri úshin qatty qýanyshtymyn.
Fıntehti damytý jaıyna keler bolsaq, biz, qazirgi tańda bul baǵyttyń aıasyn keńeıtip jatyrmyz. Fınteh Hab-ty qarjylyq sala sheńberinen shyǵarý úshin jáne barlyq baǵyttaǵy barlyq yntagerlerge qoldan kelgenshe kómek kórsetý úshin Teh Hab-qa aınalýda. Bizde bul úshin áleýetti ınvestorlarmen tikeleı baılanys, ınkýbasııalyq jáne akselerasııalyq baǵdarlamalar, bıznes-modelderdi masshtabtaý men damytýǵa qolaıly jaǵdaılar sekildi barlyq qajetti quraldar bar.
Sonymen birge, AHQO platformasynda Álemdik ekonomıkalyq forýmnyń Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııasynyń Úlestes ortalyǵy ashylǵan. Shyn máninde, bul búkil el Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııamen baılanysty eń jańa saıasat pen zerttemelerge qol jetkizýge múmkindik beretin aqparattyq-ádisnamalyq shlıýz.
– Krıptovalıýtanyń damýyna baılanysty kózge kórinerlik tabystar bar ma? Jalpy, keıbir jetekshi sarapshylardyń joǵarǵy qubylmalylyǵy men ashyq kúdikshildigin eskere otyryp, krıptoındýstrııanyń damýyna salǵan salymdardy soǵan turarlyq dep aıtýǵa bola ma? Budan bir aı buryn ǵana Pol Krýgman New York Times gazeti arqyly «krıptanyń» bedeline eleýli nuqsan keltirdi.
– Buǵan deıin men AHQO qatysýshylarynyń belsendiligi týraly jaıdan-jaı aıtyp ketken joqpyn. Ortalyq tek jaǵdaı jasap, retteý, ınvestorlardy tartý jáne saraptama jasaý sekildi dúnıelerdi atqaryp otyrǵanyn túsingen abzal. Bul mindetterdi aıtarlyqtaı biraz ýaqyt buryn biz sátti eńserdik. Máselen, 2018 jyly biz Krıptovalıýtalardy saqtaý men aınalymy kamerasyn jasap shyǵardyq. Bizdiń naqty bir jobalardy damytýǵa, máselen krıptobırjalardy jasaýǵa quzyretimiz joq. Dese de, barlyq yntagerlerge qoldan kelgen kómegimizdi berýge ázirmiz.
Krıptovalıýtalar boıynsha kúmánshildik máselesine keler bolsaq, meniń oıymsha, «krıptanyń» taǵdyry naqty bir sheshimnen áli de alystaý bolyp tur. Ony qoldaıtyndar men qarsy shyǵatyndar áli de kóp bolady. Men biz kelgen nusqaǵa, onyń ishinde krıptovalıýtalardyń jahandyq kólemde engizilýine de daıyn bolýymyz kerek dep sanaımyn. Sol úshin de AHQO júıesindegi krıptovalıýtalyq jobalardy damytýǵa barlyq jaǵdaı jasap otyrmyz.
– Peterbýrg halyqaralyq ekonomıkalyq forýmynda sóılegen sózińizde Siz mıllenıaldar ekologııalyq máselelerge daýys beretinin jáne iri ınvestorlar klýby «jasyl emes» ekonomıkany ary qaraı qarjylandyrmaıtynyn aıtqan bolatynsyz. Kún tártibinde turǵan ekologııalyq máselelerdi qoldaý boıynsha AHQO qandaı sharalardy qolǵa alyp otyr?
– ESG nemese jaýapty basqarma – bul jaı ǵana sándi brend emes, shyntýaıtyna kelgende adamzatty aman saqtap qalý máselesi. Kezinde AHQO «Jasyl» qarjy ortalyǵyn da osy túsinik boıynsha qurǵan bolatynbyz. Ortalyq ekologııalyq ınvestısııalaýdy yntalandyrý máseleleri boıynsha aıtarlyqtaı jetistikterge jetti.
Qazaqstanǵa arnalǵan jasyl qarjy júıesiniń tujyrymdamasy jasaldy. AIX Bırjasyna arnalǵan jasyl oblıgasııalardy shyǵarý Erejeleri jasap shyǵaryldy. Men buǵan deıin sátti shyǵarylymdar týraly aıtyp kettim. Ekologııalyq jáne Kásipkerlik kodeksterge túzetýler engizýdi usynyp otyrmyz. Olardyń aıasynda bıznesti «jasyl» qarjylyq quraldardy paıdalanýǵa ekonomıkalyq yntalandyrý sharalary qolǵa alynyp jatyr.
Áleýmettik emıtentter tarapynan da alǵashqy naqty qadamdar jasaldy. Máselen, sáýir aıynan bastap biz Eýrazııalyq damý bankimen birlese otyryp «jasyl» jobalardy damytý máseleleri boıynsha Qyzylorda oblysy ákimdigimen tyǵyz jumys jasaýdamyz.
– Byltyr AHQO «túlekteri» Renat Bekturov pen Ernur Rysmaǵambetov Prezıdenttiń jastar rezervinde birinshi oryn aldy. Jeńimpazdardyń AIX Bırjasynyń SEO-sy men AHQO Ákimshiliginiń SEO-sy qyzmetterine deıin kóterilýi bul tabyspen baılanysty ma? Basqarýshy kadrlardy «jasartýdyń» mundaı úlgisi – birrettik naýqan ba álde strategııalyq baǵyt pa?
– Maǵan Memleket basshysynyń Prezıdenttik jastar kadr rezervin qurý týraly ıdeıasy qatty unaıdy. Sebebi, bul basqarý pozısııalaryna qatań irikteýden ótken úzdikter otyratyn shynaıy merıtokratııanyń úlgisi. Bul jastar úshin memlekettik qyzmette ózin-ózi tıimdi jetildirýdiń jańa múmkindigi paıda boldy degen aıqyn belgi.
AHQO da osyǵan uqsas saıasatty ustanady. Bul, eń aldymen, túrli deńgeıdegi qyzmetkerlerdiń biliktiligin udaıy arttyrý kýrstaryn jasaý arqyly kórinis tabady. Olardyń qatysýshylary tipti top-menedjmentke deıin kadrlyq kóterilýge múmkindik alady. Bul, meniń oıymsha, ózin-ózi damytý úshin óte myqty motıvasııa.
Basqarý kadrlaryn «jasartýǵa» keler bolsaq, bul, sózsiz Ortalyqtyń strategııalyq kórinisiniń elementi. Onyń taǵy bir elementi retinde «ımportalmastyrýdy» ataýǵa bolady. Nazar aýdaryńyz: eger AHQO SEO Ákimshiliginde qyzmette otyrǵan qazaqstandyqtyń ornyna basqa bir qazaqstandyq keletin bolsa, onda AIX SEO qyzmetine qazaqstandyq ekspattyń ornyna keldi degen sóz. Biz AHQO men onyń organdarynyń damýyna ólsheýsiz úles qosqan sheteldik áriptesterge alǵys aıtamyz. Biraq, biz alǵashqy kúnnen bastap bolashaqta Ortalyq pen onyń organdaryna jas, joǵary bilimdi ári qulyshynysy joǵary qazaqstandyqtar basshylyq etetin bolady dep aıtyp kelemiz.
– AHQO-dan onyń ınfraqurylymdyq irgetasynda jasalǵan memlekettik organ – Strategııalyq josparlaý jáne reformalar jónindegi agenttik jumysyna kósheıik. Reformalar jónindegi joǵary keńestiń kezekti jıynynda qandaı máseleler talqylandy?
– «Infraqurylymdyq irgetas» - Strategııalyq josparlaý jáne reformalar jónindegi agenttikti qurýdaǵy AHQO-nyń róline berilgen óte naqty anyqtama. Elbasynyń Instıtýsıonaldy reformasynyń ónimi – AHQO taldap tekserýmen jáne ádistemelik súıemeldeýmen aınalysatyn memlekettik organnyń iske qosylýyna atsalysqany keremet dep oılaımyn.
Aınaldyrǵan bir jylǵa jeter-jetpes ýaqyt aralyǵynda reformalar generasııasy úrdisin ádistemelik turǵydan qaıta qaraý boıynsha aýqymdy jumys atqaryldy. Jańartylǵan Memlekettik josparlaý júıesi, Jalpyulttyq basymdyqtar, Qazaqstan damýynyń ulttyq jospary, Memlekettik basqarýdy damytý tujyrymdamasy ázirlenip, bekitildi. Aıta keterligi, MJJ 285-ten 88 qujatqa deıin «azaıdy». Ulttyq jobalardy bekitý úrdisi jáne olardy ázirleý, júzege asyrý jáne monıtorıngileý boıynsha ádisteme ázirlendi. Data-driven Government-tiń alǵashqy tujyrymdamasy ázirlenip, maquldandy.
Búgingi jıynǵa keler bolsaq, kún tártibindegi negizgi másele ulttyq jobalardy qaraý jáne talqylaý boldy. Reformalar jónindegi joǵarǵy keńestiń ótken jıynynda Elbasy ony 2021 jyldyń maýsym aıynyń ekinshi jartysyna deıin aıaqtaýdy tapsyrǵan bolatyn. Bizge mindettelgen jumystyń barlyǵy aıaqtaldy.
Sonymen qatar, jobalardy irikteýdiń ádistemelik bazasy – kórkemdep aıtsaq, reformalyq «Okkam ustarasy» ázirlendi. Soǵan sáıkes, basty mindetterdi sheshýge baǵyttalǵan jobalar ǵana iriktelip alyndy.
– Bir sózben aıtqanda ulttyq jospar degenimiz ne?
– Elbasy ulttyq jobalar azamattardyń ómirin jaqsartýǵa yqpal etetin naqty kórsetkishteri bar ózgerister quraly bolýy tıis ekenin málimdedi.
Tehnıkalyq jaǵynan qarastyrsaq, ulttyq joba – sheshimi Jalpyulttyq basymdyqtardy oryndaýda asa mańyzdy naqty mindetti sıpattaıtyn jáne birneshe memlekettik organnyń ózara jumyla jumys isteýin talap etetin taktıkalyq qujat. Ulttyq jobanyń naqty merzimi, bıýdjeti men jaýapty tulǵalary bar. Ulttyq jobalardy iske asyrý qorytyndysy boıynsha jaýapty memlekettik organdar men olardyń birinshi basshylarynyń qyzmeti baǵalanady.
– Ulttyq jobalardy ázirleý úrdisi qandaı?
– Ulttyq jobalardy ázirleý Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik baǵdarlamalaryn monıtorıngileýge jáne 2020 jylǵy tıimdiligin taldaýǵa sebepshi boldy. 2021 jylǵy 21 aqpanda Jalpyulttyq basymdyqtar men Ulttyq damý jospary bekitildi. Keıin solardyń negizinde tizim men ulttyq jobalar jasaldy.
Ulttyq jobalardy ázirleý eń aldymen orta nemese salany taldaýdan, ishki jáne syrtqy ortalardyń faktorlary men tendensııalaryn baǵalaýdan, SWOT-taldaýdan bastalady. Sonyń qorytyndysy boıynsha táýekelder anyqtalyp, solarǵa qarsy áreket etý strategııalary ázirlenedi. Ortany nemese salany damytýda asa joǵary áleýmettik-ekonomıkalyq áser bergen mindetter anyqtalady. Sonan soń mindetterdiń oryndalý dárejesin kórsetetin nátıjeer kórsetkishi – KPI anyqtalady. Odan ary qaraı qarjylandyrý mólsheri men kózderi anyqtalady. Sońǵy kezeń – jeke jaýapkershilikti bekitý.
– Ulttyq jobanyń negizgi ólshemderi qandaı? Ne ulttyq joba bola alady jáne ne bola almaıdy?
– Ulttyq joba Jalpyulttyq basymdyqtarǵa jáne Damýdyń ulttyq josparyna negizdelýden bólek, NUR OTAN partııasy platformalary maqsattaryna sáıkes kelýi tıis, ol negizgi tórt krıterııge saı bolýy kerek. Birinshisi – jetkilikti qor bólingen jaǵdaıda ólshenetin nátıjelerdi júzege asyrý nátıjesinde alynatyn naqtylyq. Ekinshisi – málimdelgen nátıjege bekitilgen shekteýli merzimde qol jetkizý. Úshinshisi – el aýmaǵynda áleýmettik-ekonomıkalyq áserdi qamtamasyz etý, azamattardyń qaýipsizdigi men ómir sapasyna shynaıy oń yqpal etý. Tórtinshisi – jobany sátti jáne der kezinde júzege asyrýǵa qajetti birmezgildi ókilettik usynýmen jeke jaýapkershilik.
– Reformalar jónindegi joǵarǵy keńestiń qaraýyna qansha ulttyq joba engizildi? Ázirleý barysynda olardyń sanynda qandaı ózgerister boldy?
– Ulttyq jobalardy ázirleý belsendiligi joǵary bolǵan kezde olardyń sany jıyrmaǵa jetken, degenmen men atap ótken «Okkam ustarasyn» júıeli qoldanýdyń arqasynda onyń sany onǵa deıin qysqardy. Máselen bul aralas, negizgi degen mindetterdi bir ulttyq jobaǵa ıntegrasııalaýda kórindi. Bul keıbir jobalardy irilendirýge múmkindik berdi.
Buǵan tań qalatyn eshteńesi joq, óıtkeni memlekettik organdar ulttyq jobalardy mundaı rejımde ázirleýge birinshi ret qatysty. Soǵan sáıkes, qatelikter de ádistemelik jaǵynan ketip jatty – mańyzdylyq ólshemine saı kelmeý, ulttyq jobalardyń azamattardyń ómir sapasyn jáne ekonomıka ósimin arttyrýǵa yqpalyn sıpattaýdyń bolmaýy, quny men áleýmettik-ekonomıkalyq tıimdiliginiń tym alshaqtyǵy.
Alynyp tastalǵan ulttyq jobalardyń basym bóliginde eldik aýqymdylyq joq boldy. Odan bólek, Elbasy málimdegen azamattarǵa baǵdarlanǵan qaǵıdasyna saı kelmeıtin jáne qazaqstandyqtardyń ómirine naqty oń yqpalyn tıgizbeıtin bir de bir joba qaralmaıdy.
– 1 shildede talqylanǵan ulttyq jobalarǵa ne boldy? Olar maquldady ma?
– Tolyq emes. Maquldanǵan ulttyq jobalar boıynsha shilde-tamyz aralyǵynda sarapshylar men jalpy qoǵam jaqsylap talqylaý júrgizedi, sondaı-aq qarjylandyrý máselesi qarastyrylady. Tamyzdyń aıaǵyna deıin Elbasynyń jarlyǵymen ulttyq jobalar tizimi, al ulttyq jobalardyń ózi QR Úkimeti qaýlysymen bekitiledi.
– Búgin ulttyq jobalardan bólek taǵy qandaı máseleler qaraldy?
– Jıynnyń kún tártibinde taǵy eki tarmaq boldy. Birinshisi – Jergilikti ózin-ózi basqarýdy damytý týraly tujyrymdamany qaraý. Ekinshisi – Prezıdent keńesshisi ser Sýma Chakrabartıdiń usynystary boıynsha ázirlengen Jol kartasyn qarap bekitý.
Sýma myrza reformalar generasııasy úrdisine etene aralasyp, aýqymdy jumys atqardy. Ol memlekettik organdar, ulttyq kompanııalar jáne halyqaralyq damý ınstıtýttary ókilderimen 100-den astam kezdesý ótkizdi. Sonyń nátıjesi Gap analysis dep atalatyn qujatqa ulasty. Bul shala istelgen jumystarǵa jasalǵan óte tereń taldaý, sondaı-aq memlekettik júıeniń qyzmetine tikeleı aralaspaǵan mamannyń pikiri. Prezıdent bul jumysty joǵary baǵalady jáne Sýma myrzanyń komandasy anyqtaǵan kemshilikterdi joıý boıynsha jol kartasyn ázirleýdi tapsyrdy.
Jol kartasyn ázirleýdi baqylaý úsh «qabatqa» bólinedi. Birinshisi – toqsan saıynǵy negizde jedel monıtorıngileý. Oǵan Strategııalyq josparlaý jáne reformalar jónindegi agenttik jaýapty. Ekinshisi – QR Prezıdenti ákimshiligi deńgeıindegi jylyna eki rettik jıyntyq monıtorıng. Úshinshisi – Premer-mınıstr deńgeıindegi tyńdalym.
– Agenttik osyǵan uqsas taldaý júrgizip pe edi? Negizinde bul vedomstvanyń negizgi mindetteriniń biri.
– Árıne. Agenttiktiń jumysy ótken jyldyń qyrkúıek aıynda máselelerdi taldaý jáne halyqaralyq tájirbıeni zertteýden bastalǵan. Biz Prezıdent ákimshiligi men Premer-mınıstr keńsesine bes baǵyt: kvazımemlekettik sektor, jergilikti ózin-ózi basqarý, memlekettik organdar men jerglikti atqarýshy organdar qyzmetin baǵalaý júıesi, almatylyq aglomerasııa jáne ÁKK qyzmeti boıynsha naqty usynystar ázirledik.
Aıta keterligi, bul jumysty Sýma myrzanyń komandasy jasaǵan taldaýǵa básekeles deýge bolmaıdy. Bul bir máselege ár túrli kózqaraspen kelý, bul qabyldanatyn basqarýshylyq sheshimniń sapasyn arttyrady.
– Dál qazirgi ýaqytta Data-driven Government tujyrymyn damytý qaı satyda?
– Data-driven Government tujyrymyn iske asyryp jatqan sıfrly Úkimet keńsesi tórt bloktan turady. Birinshi blok – Biryńǵaı jaǵdaıattyq ortalyq. Onda naqty ýaqyt tártiptemesinde basqarýshylyq sheshimderge arnalǵan naqty usynystar ázirlenedi. Ekinshi blok – Reformalardy monıtorıngileýdiń taldaý ortalyǵy. Ol ekonomıkadaǵy qandaı da bir jaǵdaıdy boljaýmen, ssenarlyq taldaýmen jáne jaýap qatý hattamalaryn ázirleýmen aınalysady. Úshinshi blok – mindetterdiń oryndalýyna jedel monıtorıng júrgizetin Ulttyq jobalyq keńse. Memlekettik qyzmetter men bıznes-úrdisterdi ońtaılandyrýmen jáne sıfrlyq qamtamasyz etýmen aınalysatyn Sıfrly transformasııa ortalyǵy.
Ortalyq memlekettik organdar men jergilikti atraqýshy organdar bazasyndaǵy statıstıkanyń barlyq málimetterin bir alańǵa jınaý boıynsha jumys atqarylýda. Keıin solarǵa arnalǵan taldaý quraldary ázirlenedi, bul sheshim qabyldaýdy aıtarlyqtaı jeńildetedi.
– Toǵyz aı Strategııalyq josparlaý jáne reformalar jónindegi agenttik qaramaǵynda jumys atqarý ulttyq statıstıkanyń jumysyn qalaı ózgertti?
– Biz bastapqy aqparatty jınaýdy da, málimetterdiń balamaly kózderin qosýdy da, qurylymdaýdy da, taldaýdy da, nátıjelerdi sońǵy qoldanýshyǵa berýdi de qamtıtyn ulttyq statıstıka úrdisterin aýqymdy reınjınırıngileýdi iske qostyq. Bastapqy aqparattyń sapasyn arttyrý boıynsha júrgizilgen jumysqa mysal retinde ulttyq sanaqty tolyǵymen qaǵazsyz formatqa kóshirgenimizdi aıta alamyz. Endi suhbat alýshy anketalardyń ornyna stılýsy bar planshetterdi alyp júredi, al jınaqtalǵan málimetter túsiniksiz jazý men mehanıkalyq qatelerdiń kesirinen burmalanbaıtyn bolady. Jınalǵan málimetterdiń biryńǵaı bazamen sınhrondalýy óz aldyna. Qaǵaz anketalardy uzaq ýaqyt sıfrlandyrýǵa táýeldilik joıylady.
Osy tusta oqyrmandardy ulttyq sanaqqa belsene qatysýǵa shaqyramyn. Sanaqtan suhbat alýshyny kútpeı-aq 2021 jyldyń 1 qyrkúıeginen bastap Sanaq.gov.kz saıtynan óte berýge bolady. Osy saıtta sanaq týraly barlyq qajetti anyqtamalyq aqparattar bar.
– 2021 jylǵy sáýirdiń 19-y kúni Elbasyna Áleýmettik kodeks jobasy týraly baıandaǵan edińiz. Otandyq zańnama úshin jańa sanalatyn bul qujattyń jobalyq kórinisi qandaı bolmaq?
– Strategııalyq josparlaý jáne reformalar jónindegi agenttigi Áleýmettik kodekstiń tujyrymdamasy jobasyn ázirleýge belsene qatysty. Biz úsh basty pozısııany usyndyq: Áleýmettik kodekstiń áleýmettik dárejesine qaramastan, QR azamattarynyń barlyǵyna áser etý salasyn keńeıtý; Áleýmettik kodekstiń jalpy bólimine adamnyń bazalyq áleýmettik quqyqtary men mindetterin retteıtin normalardy, sonyń ishinde mınımaldy áleýmettik standarttardy qosý; áleýmettik saladaǵy zamanaýı trendter men halyqaralyq tájirıbeni eskere otyryp, mınımaldy áleýmettik standarttardy qaıta qaraý jáne ózektendirý. Atalǵan úsh pozısııanyń da qoldaý tapqanynan erekshe atap ótkim keledi.
Oǵan qosa, biz máselelerge aldyn-ala taldaý jasap, halyqaralyq tájirbıeni zerttedik, HQR, EQQDB, Búkilálemdik bank, BEF, MMÝ, Garvard saraptamalaryn qarastyrdyq. Biz bes bloktan turatyn usynys bildirdik: ǵylym salasynda, qoljetimdi baspanany damytý jóninde, «Dıplommen aýylǵa» jobasy boıynsha, «Serpin» jobasy boıynsha jáne jumyspen qamtý boıynsha.
