Napoleon Bonopart jáne Bókeı Ordasy

Qazaqstanǵa alǵashqy naryqtyq qa­tynas belgileri osy handyq arqyly en­­geni sózsiz. Qazaqtyń ishinen tuńǵysh eýropasha saýat alǵan Jáńgirdiń usy­ny­sy­men uıymdastyrylǵan alǵashqy mýzeı, arhıv, orys-qazaq mektebi, jár­­meńkeler XIX ǵasyrdyń II jarty­syn­­da búkil Qazaqstanda ashylýyna yq­pal jasady. Jáńgir mektebinen bi­lim alǵan keıbir qazaqtar keıin búkil Re­seı­ge tanymal tulǵalarǵa aınaldy. So­­nymen qatar Bókeı Ordasyndaǵy áleý­­­mettik-ekonomıkalyq jaǵdaıdyń shıe­lenisýi Isataı Taımanuly men Ma­ham­bet О́temisuly bastaǵan halyq-azat­tyq­ kóterilistiń shyǵýyna sebep boldy. Bul kóterilis handyqtyń irgesin shaı­qal­typ, aqyry onyń ydyraýyna ákep soqty.

Bókeı Ordasy qurylýynyń áleý­met­tik-ekonomıkalyq jáne saıası sebepte­ri týraly kóptegen zertteýler ǵylymı or­taǵa belgili. Alaıda sońǵy jyldarda sol Bókeı handyǵy qurylýynyń syrt­qy faktorlarynyń da bar ekeni tý­raly aıtylýda. Biz qolda bar derekter ne­gizinde osy másele jóninde sóz qoz­ǵamaqpyz.

Tarıhtan belgili Kishi júzdegi handyq keńestiń tóraǵasy Bókeı sultan 1799 jyly Astrahan kazak polkiniń komandıri pol­kovnık Popovqa Edil men Jaıyq ózenderi aralyǵynda, 1771 jylǵa deıin qalmaqtar jaılaǵan jerge qonystanýǵa ruqsatyn alý úshin hat jazǵan. Buǵan túrtki bolǵan 1771 jyly «Shańdy joryq» ke­zinde qalmaqtar burynǵy jońǵar je­rine qaıtyp kósh­kende, qazaqtar orta jolda olarǵa soqqy berdi. Sol jyldyń jazynda Balqash kóliniń jaǵasynda 100 myńǵa jýyq qazaq sarbazdary bas qosqany da belgili...

Keıin Ertistiń sol jaǵynda kóship-qonyp júrgen qazaqtar 1788 ben 1798 jyl­dary Reseıden Ertistiń oń jaǵyna kóshýge ruqsat alǵan. Osyny bilip otyr­ǵan Bókeı de áreket jasady. Popov Astrahan­nyń áskerı gýbernatory Knor­rıngke hat jiberip, al Knorrıng Bókeı sultannyń bul ótinishin I Pavel patshaǵa joldaǵan. Reseı ımperatory I Pavel ­
1801 jyly 11-(24) naýryzda Bókeı sul­tan­nyń basqarýynda Edil-Jaıyq ózen­deri ara­lyǵynda Ishki nemese Bókeı Or­dasyn qurý týraly jarlyqqa qol qoıǵan.

О́kinishke qaraı, sol kúni túnde I Pa­vel qastandyqpen óltirilgen. 11(24) naý­ryz kúngi Peterbýrgtegi oqıǵanyń, ıaǵ­nı­ Ishki Ordany qurý týraly jarlyqqa qol qoıylýy men ımperatordyń óltirilýi arasynda baılanys bar ma degen suraq­qa tarıhshylar «bar» dep jaýap berýde.

Endi osy máselelerdi ashyp kórsetýge nıettensek, 1801 jylǵy qańtar aıynda Fransııanyń Birinshi Konsýly Napoleon Bonopart pen Reseı ımperatory I-Pavel arasynda qupııa kelisimge qol qoıylǵany tarıhtan belgili. Bul kelisim, shyn má­ninde, Fransııa men Reseı arasynda An­glııaǵa qarsy áskerı odaq qurylǵan bolatyn. Áskerı odaq memlekettik qupııa bolǵandyqtan onyń mazmuny 40 jyldan keıin ǵana belgili bola bastady. Bul qu­pııa kelisim boıynsha Fransııa men Reseı Anglııanyń otary Úndistanǵa áskerı joryq jasaıtyn boldy. Osy jerde Fransııa tarıhyn zertteýshilerdiń pikirlerine qulaq túrsek, Reseı tarıhshysy, akademık Tarle «Dıplomatııa tarıhy» degen kitapta oryssha bylaı dep jazady: «Chtoby okonchatelno rassorıt Pavla s anglıchanamı, Napoleon predlojıl sarıý stat velıkım magıstrom Ordena Mal­tııskıh rysareı ı «podarıl» emý ostrov Maltý... Pavel otnosılsıa sochývstvenno k takomý soıýzý, tak kak leleıal plan nashestvııa franko-rýsskoı soedınennoı armıı na Indııý. On ýje rasporıadılsıa o vystýplenıı kazachıh chasteı chıslennostıý v 24 tys. chelovek v Srednııý Azııý dlıa razvedkı pýteı v Indııý...».

Osyndaı jaǵdaıda Anglııanyń Pe­ter­býrgtegi elshisi Ch.Ýıtvort brıtandyq dıp­­lomattardyń kómegimen orys pat­shasynyń kózin joıý josparyn jasap, Olga Aleksandrovna Jerebsova degen áıeldiń kómegimen, onyń aǵasy graf Platon Zýbovpen, Nıkıta Panınmen jáne basqalarmen qupııa baılanys ornatady. «Dúnıejúzi tarıhy» dep atalatyn kóptomdyqtyń avtorlary da akademık Tarleniń pikirin qoldaıdy. Olar bylaı dep jazady: «Poetomý vneshnepolıtı­cheskıe meroprııatııa ýsılılı narasstav­shee sredı dvorıan nedovolstvo ı poslýjılı tolchkom k organızasıı dvorsovogo zagovora. V nem ýchastvovalı vıd­nye sanovnıkı ı stolıchnoe ofıserstvo: o zagovore znal ı naslednık prestola Aleksandr Pavlovıch. Imel svıazı s zagovorshıkamı ı vyslannyı Pavlom I ız Rossıı ang­lııskıı posol v Peterbýrge Ch.Ýıtvort. Pavel byl ýbıt v Mıhaılovskom dvorse v noch na 12-e marta 1801 g. Preemnıkom ego stal Aleksandr I (1801-1825)». Zert­teý­shi ǵalymdardyń pikirinshe I Pavel­diń óltirilýi men onyń Úndistanǵa áskerı jo­­ryq jarııalaýynyń arasynda baı­lanys bar.

1990 jyly Máskeý qalasynan «Sare­ýbııstvo 11 marta 1801 goda. Reprıntnoe vosproızvedenıe ızdanııa 1907 goda» dep atalatyn jınaq basylyp shyqqan. Jınaqqa I Pavelge qastandyq jasalǵan kezeńde ómir súrgen adamdardyń estelik­teri engizilgen. Jınaqtan Reseı ımperııa­sy men Anglııa arasyndaǵy dúnıejúzin otarlaý maqsatyndaǵy ózara baqtalastyq týraly jáne 1801 jylǵy 11 naýryzdan 12 naýryzǵa qaraǵan túndegi ımperator I Paveldiń óltirilýi týraly biraz adam­dardyń estelikterin oqýǵa bolady. Solardyń ishinde A.Sablýkovtyń estelikteri kóńil aýdararlyqtaı. Onda my­nadaı derekter aıtylady: «1801 jyl­dyń 12 qańtarynda Don áskerleriniń atamany Orlovqa Don kazak áskerlerin bas­tap Úndistanǵa joryqqa attanýǵa buıryq beriledi. Olar 1801 jyldyń 18 naýryzynda Edil ózeninen ótedi, biraq osy jerde ımperator I Paveldiń qaza tapqany týraly habar kelip jetedi».

I Paveldiń ólimi men onyń Úndistan­­­ǵ­a jo­ryqqa umtylýy týraly máseleni ta­­­­rıh­shy-ólketanýshy, halyqaralyq «Shyń­­­ǵys han» Akademııasynyń akademıgi ­A.Olo­vın­sevtiń de eńbekterinen kórýge bolady. Ol óz maqalasynda «Imperator I Pavel Úndistanǵa joryq jasaýdy qolǵa aldy. Ol úshin kazak áskerine basshy kerek bolady. Imperatordyń keńesshileri oǵan Don kazagi Platovtyń kandıdatýrasyn usynady. Kóp keshikpeı Platov
I Paveldiń aldyna keltiriledi», dep ja­zady. 1801 jyldyń qańtar aıynda Pla­tov bastaǵan Don kazaktary Úndistan­ǵa jo­ryqqa attanady. Alaıda 23 naýryz­da olarǵa Peterbýrgten qýǵynshy kelip ­je­tip, I Paveldiń óltirilgendigin jáne onyń ornyna balasy I Aleksandrdyń ımpe­rator bolǵandyǵyn, onyń kazak­tardyń Úndistanǵa jory­ǵyn toqtatý týraly buı­­ryq bergenin jarııalaıdy.

Taǵy da bir derekterde Don kazaktary­nan quralǵan 40 polk jáne qalmaq polki 1801 jyldyń naýryz aıynda Úlken Yrǵyz ózenine jetedi. Bul ásker odan ári Hıýa, Buqara arqyly Indııaǵa jol tartýy tıis bolatyn. Alaıda 1801 jylǵy 11 naýryzda I Paveldiń óltirilýi bul jos­pardyń oryndalýyn toqtatady. Olar elge qaıtyp oralady.

Kelesi áńgime Bókeı Ordasynyń qu­rylýy jáne oǵan Napoleon Bonoparttyń qatysy týraly. Joǵaryda kórsetilgen kitaptardaǵy estelik avtorlary Bókeı Ordasynyń qurylýynda Napoleon Bono­parttyń róli bolǵandyǵy týraly sóz qozǵaıdy. Tipti, bul shyndyqty Áýlıe Ele­na aralynda (ostrov Svıatoı Eleny) aı­daýda bolǵan kezinde Napoleon Bo­nopart­tyń ózi de moıyndaǵan dep te aıty­lady. Olardyń pikirinshe, Bó­keı Orda­syn qurý – Napoleon Bono­part­tyń 1801 jylǵy Úndistanǵa joryq jos­­parynyń bir tarmaǵy. Dálirek aıt­qan­­da, Bókeı Ordasy ımperator I Pa­vel men Fransııanyń Birinshi Konsýly N.Bonoparttyń 1801 jyldyń qańtar aıyn­da jasaǵan birikken kontınentaralyq strategııalyq jos­pa­ry negizinde paıda bolǵan. Eki el bas­shy­larynyń pikirinshe Bókeı Ordasy – Úndistanǵa joryq jolynda Reseı ásker­le­rin azyq-túlikpen qamtamasyz etetin alǵashqy strategııalyq baza bolýy tıis. Ekin­shi, úshinshi bazalar Aral teńizi ma­ńaıynda, Hıýa handyǵy jerinde ornalasýy kerek bolatyn.

Alaıda Úndistanǵa joryqtyń toq­ta­ty­lýyna baılanysty 2-3 bazalar qu­ryl­maı qaldy. Al I baza, ıaǵnı Bókeı Orda­sy qurylyp qana qoımaı, 1809-1810 jyldardaǵy Reseı men Fransııa ara­syndaǵy Orta Azııaǵa birlesken ekspe­dısııalar uıymdastyrý týraly qupııa qol qoıylǵan kelisimge oraı, I-Aleksandr pat­shanyń jarlyǵymen 1812 jyly Reseı quramyndaǵy handyq memleket bolyp qalyptasty.

Bul jerdegi taǵy bir qyzyq jaǵdaıdy atap ketsek, Napoleon Bonopart Bókeı handyǵyn qurýǵa sebep týǵyzsa, keıin Bókeı Ordasynan shyqqan qazaq sarbazdary Reseı áskerleriniń qatarynda Parıj úshin shaıqasqa belsene qatysyp, erlikterin kórsetkeni tarıhı paradoks.

Reseı ımperııasy úshin Bókeı Ordasy qurylýynyń ekonomıkalyq jáne saıası turǵydan qajettiligi sońǵy 200 jyldan astam ýaqyt ishinde tarıhta jan-jaq­ty jazylyp ta, aıtylyp ta keledi. Deıturǵanmen Fransııa ımperatory Napo­leonnyń 1801-1810 jyldardaǵy Orta Azııa men Úndistanǵa joryq jasaý ba­rysynda strategııalyq baza retinde Bókeı Ordasyn qurý týraly ıdeıasy – áli kún­ge deıin tıisti dárejede zerttele qoıǵan joq.

Bókeı Ordasy qurylýyndaǵy syrtqy faktorlar týraly sóz qozǵaǵan kezde tarıhshy B.Aspandııarov týraly aıtpaı ketýge bolmaıdy. Ol 1947 jyly «Bókeı ordasynyń qurylýy men joıylýy» degen taqyrypta kandıdattyq dıssertasııa qorǵaǵan. О́kinishke qaraı, ǵalymnyń bul dıssertasııasy bekitilmeı qalǵan. Onyń sebepteriniń biri 1950 jylǵy «Pravda» ga­zetinde jarııalanǵan «Za marksıstsko-lenınskoe osveshenıe voprosov ıstorıı Kazahstana» degen maqalanyń áseri edi desek, artyq aıtqandyq bolmaıdy. Osy maqala negizinde Qazaqstandaǵy biraz tarıhshylar, ádebıetshiler jáne basqalar qýǵynǵa ushyrady, sottalyp, jer aýdaryldy. Al B.Aspandııarov QazKSR Ǵylym Akademııasyna qarasty Tarıh, etnografııa jáne arheologııa ınstıtýtynan jumystan shyǵaryldy.

2007 jyly B.Aspandııarovtyń «Obra­zovanıe Býkeevskoı Ordy ı ee lıkvıdasııa» atty kitaby Almaty qalasynda ba­sylyp shyqty. Bizdiń pikirimizshe, bul eń­bekpen tanysqan tarıhshynyń Bókeı Ordasynyń qurylý sebepteri týraly má­seleniń áli de jan-jaqty zertteýdi qajet etetindigine kózi jetkendeı bolady.

Qoryta kele, Úndistanǵa birlesken áske­rı joryq jasaý týraly orys-fransýz kelisimine sáıkes Napoleon Bonopart­tyń ıdeıasymen Edil-Jaıyq ózenderi­niń aralyǵynda áskerlerdiń jolynda stra­te­gııalyq baza retinde Bókeı Ordasy quryldy. Budan shyǵatyn qorytyndy: 1801 jyly qańtar aıynda «Úndistanǵa jo­ryq» atty eki jaqty kelisimge qol qo­ıyl­masa, onda áskerlerdiń tynyǵýy men olardy azyq-túlikpen qamtamasyz etý ba­ǵytynda qurylýǵa tıisti Bókeı Orda­synyń dúnıege kelýi de neǵaıbil bolatyn.

Taǵy bir qyzyǵy – Napoleon men Pavel patshanyń jospary júzege as­ty:1815 jylǵa deıin Bókeı Orda qazaq­tary 47,2 myń jylqyny maıdanǵa ótkizdi. Úndistanǵa joryq jasaýǵa kómektespese de, Parıjdi alýǵa buıyrtty!!!

Minekı, Edil-Jaıyq ózenderiniń aralyǵynda Reseı ımperııasy men otar el Qa­zaqstan arasyndaǵy býferlik memleket – Bókeı Ordasy qurylýyndaǵy bas­­ty syrtqy faktor osyndaı. Bókeı Or­dasy qurylýynyń 220 jyldyǵyna oraı biz óz pikirimizdi jarııalaı otyryp, osy memlekettiń qurylýyndaǵy syrt­qy faktordy keńinen ashyp kórsetý maq­satynda Reseı, Fransııa jáne basqa da memleketterdegi arhıvtik derekter­men tolyǵyraq tanysý qajettigi týraly aıtqymyz keledi. Tipti Úndis­tan­ǵa birlesken joryq barysynda stra­tegııalyq baza retinde qurýdy usyn­ǵan Napoleon Bonopartqa, sol bazany qu­rýshy Bókeı hanǵa kezinde Bókeı Orda­sy­nyń ortalyǵy bolǵan Bókeıorda aýlyn­da memorıaldyq taqta qoısa da artyq bolmaıdy degen pikirdemiz.

Bul máseleni tereńirek zerttep, bo­lashaqta shyǵatyn «Qazaqstan tarıhy» atty 7 tomdyq eńbekke qosý abzal. Son­dyqtan ǵalymdardyń nazaryn osy sekildi taqyryptarǵa aýdarǵan jón...

 *  *  *

...Al kóship barǵan qazaqtardyń qo­nystanǵan aýmaǵy 70 myń sharshy sha­qyrym shamasynda boldy, Ishki Orda batysynda Astrahan, soltústigi men shy­ǵysynda Saratov jáne Orynbor gýbernııalarymen shektesti, ońtústigi men ońtústik-shyǵysynda Kaspıı teńizi men Ja­ıyq shekara shebine baryp tireldi. Ákim­shilik turǵysynan alǵanda Ishki Orda Orynbor shekara komıssııa­syna baǵynyshty boldy. 1801 jyly Jaıyq­tyń oń jaǵasyna 5 myńǵa jýyq otbasy kóship bardy. Olardyń basym kóp­shiligi taıaýda ǵana bolyp ótken kóteri­liske qatysqandar edi. Syrym Datuly qazaqtardyń Jaıyqtyń oń jaǵalaýyna qonys aýdarýyna qatty qoldaý kórsetti. Ol tipti halyq arasynda ataqonysqa kóshý jóninde yqpaldy úgit júrgizdi.

Keıin Jáńgir han óziniń qol astyn­daǵy halyqtyń saýatyn ashý, Eýropa má­denıeti men bilimin engizý, ólkede ıslam dinin damytý salasynda qyrýar jumys atqardy. 1835 jyly Jáńgir han­nyń tikeleı nusqaýy boıynsha me­shit ashyldy, qazaq aýyldaryndaǵy mol­dalardyń sanyn arttyrdy. Olar hat­shylyq jáne rýhanı ustaz mindetterin qosa atqardy. Osy jóninde Reseıdiń begili zertteýshi ǵalymy A.Alektorovtyń aıtýyna qaraǵanda, «han birde-bir ret na­mazyn qaza qylmaǵan, juma saıyn­ sultandarmen birge meshitke baryp tur­ǵan, ramazan aıyndaǵy oraza kezinde onda tań atqansha bolyp júrgen». Tipti ol óz qarajatyna dinı kitaptar basyp shyǵartty. Al 1841 jyly hannyń óz bas­tamasymen alǵashqy zaıyrly mektep ashyldy, onda orys, arab, parsy til­deri, sonymen qatar matematıka, geo­grafııa,tarıh, dintaný pánderi de oqy­tyldy. Ol mekteptiń búkil shyǵynyn óz qarjysynyń esebinen ótegen, qazaq balalarynyń Reseıdiń myqty oqý oryndarynda oqýyn jaqtap qana qoıǵan joq, sonymen qatar balalardy Sankt-Peterbýrgte, Máskeýde, Astrahanda, Saratovta, Qazanda jáne Orynborda oqytýǵa jeke ózi kóp kúsh-jiger jum­saǵany tarıhtan belgili. Máselen, óziniń qol astyndaǵy halyqtyń daryndy balalaryn oqytý úshin Orynbordaǵy Nep­lıýev kadet korpýsynan 10 oryn be­ri­lýine qol jetkizgen, Bókeı Ordasyna ba­ryp oqyǵandardyń birqatary keıinirek kór­nekti ınjenerler, ormanshylar, áskerı qyzmetshiler, ǵalymdar retinde dańq­qa bólendi... Jáńgir han barlyq jerde is qaǵazdaryn júrgizý tártibin engizdi, jeke óziniń arhıv qyzmetin qurdy, den­saýlyq saqtaý salasynda han juqpaly aýrýlarǵa qarsy egý praktıkasyn engizdi. Hannyń kúsh-jiger jumsaýy arqasynda Ishki Ordada aýrýhana jáne dárihana ashyldy,  ol birinshi bolyp Ishki Orda­nyń toponımıkalyq jáne geografııa­­lyq kartasyn jasap, qarý-jaraq palata­syn ashý jóninde de bastama kóterdi. Onda sırek kezdesetin qarý-jaraq túrleri, sonyń ishinde orys patshalarynyń qa­zaq handary men sultandaryna syıǵa tar­t­qan myltyqtary men qylyshtary da boldy, qymbat baǵaly, áshekeıli er-turmandar, at ábzelderi, júgender, sa­ýyttar, dýlyǵalar, qalqandar saqtaldy. Qarý-jaraq palatasynda Jáńgir han ózi bas bolyp, ekskýrsııalar ótkizip turdy, tipti Han ordasy janyndaǵy mekteptiń oqýshylarynan ózi emtıhan qabyldap ta júrdi. Belgili zertteýshi M.S. Babajanov han­nyń engizgen jańalyqtary týraly bylaı dep jazdy: «Peterbýrg, Oryn­bor, Máskeý, Astrahan jáne Saratov qala­laryna barǵan saparlarynda han ózimen birge biraz adamdy janyna ertip júrdi. Ondaǵy maqsaty – ózge eldiń je­tistikterin qazaqtarǵa óz kózderimen kór­setý. Han Ordaǵa aǵash sheberlerin, al­tyn-kúmis zergerlerin, temir ustalaryn shaqyrtyp, qazaq balalaryn shákirttikke berdi». Han merekelerde Ordada otshashýlar uıymdastyrdy, haıýanattar baǵyn shaqyrdy. Ol úıine bılıard ornatty. Ordada ishimdik ishýge úzildi-kesildi ty­ıym saldy. Bókeı Ordasynyń bıleýshisi kóshpeli qazaqtardyń otyryqshylyq ómir saltyna kóshýin qoldap, kóterme­lep otyrdy, shóp shabýdy úıretti. Mal tu­qymyn asyldandyrý isine de belsene aralasty: osy maqsatpen Kavkazdan jáne orys zaýyttarynan asyl tuqym­dy jylqylar aldyrdy. Olardyń birqa­taryn tóńiregindegilerge syıǵa tartty. Reseıdiń eýropalyq bóliginen aýyl sharýashylyq qural-saımandaryn kóp­tep jetkizýge nusqaý berdi. Jáńgir aǵash otyrǵyzý isine kóp kóńil bóldi: onyń tikeleı nus­qaýy boıynsha 50 myń gektar jerge aǵash otyrǵyzylyp, kó­galdandyryldy. Sóıtip, bir kezdegi qum basqan shól dala gúldengen alqapqa aınaldy... Atalǵan sharalardyń arqa­synda Ordada qylmys jasaý degen atymen bolǵan joq. Máselen, 1889 jyly Bókeı Ordasynda birde-bir iri qylmys oqıǵasy tirkelmegen. Bárinen de qymbaty – osy óńirde resmı túrde Qazaq handyǵy 1845 jylǵa deıin ómir súrdi...

Zııabek QABYLDINOV,

UǴA korrespondent-múshesi, professor,

Amankeldi Shamǵonov,

H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıteti qaýymdastyrylǵan professory