Ǵarysh týrızminiń jańa dáýiri

 «Men bul sátti bala kezden arman­dadym. Biraq Jerdi ǵaryshtan kórýge eshteńe teń kelmeıtini anyq. Munyń bári ǵajaıyp tús sekildi», deıdi mıllıar­derdiń ózi.

Unity ǵarysh kemesi 85 shaqyrym bıik­ke kóterildi. Ony eki ushqysh basqarsa, kemede Brensonnan bólek Virgin Galactic kompanııasynyń úsh qyzmetkeri bolǵan. Bul – tájirıbelik saıahat. Jospar bo­ıynsha, kelesi jyldan bastap kompanııa týrısterdi ǵaryshqa tasymaldamaq.

Qazirdiń ózinde 600-ge jýyq adam ǵarysh saparyna qarajat salyp qoıǵan. Ár bılettiń baǵasy 250 myń dollarǵa je­tip tur.

Jalpy, aspan álemine saıahat bir saǵat­qa sozyldy. Bári jospardaǵydaı júzege asyp jatsa, týrısterdiń bári bir saǵat­tyq saıahatqa shyǵyp, 5 mınýt boıy salmaqsyzdyq kúıde ıllıýmınatordan Jerdi tamashalamaq.

Bul sapar Brensonnyń ómirlik maq­saty bolǵanyn aıta ketken jón. Ulybrıtanııalyq kásipkerdiń kompanııa­sy 17 jyldan beri osy sapardy jobalaýmen aınalysyp kelgen. Alǵash ret 2004 jyly óz josparymen bólisken-di. Keıinirek 2007 jyly jobalaýǵa kiristi. Biraq túrli qıyndyqtarǵa tap kel­gendikten, joba bertinge deıin sozylyp ketti. Aqyry uzaq ýaqyt tókken ter jemisin berdi.

Bul sapardyń mańyzy mynada. Ǵa­rysh­qa týrıster kóptep saparǵa shyqpaq. Osy baǵytqa Brensonnan bólek SpaceX kom­panııasynyń negizin qalaýshy Ilon Mask pen Amazon-nyń basshysy Djef Bezos ta basymdyq berip otyr.

Ǵaryshqa sapar turǵysynan alǵanda, Virgin Galactic-tiń ázirge basqalardan shoq­tyǵy bıik bolyp tur. Kompanııa týrıs­terdi jibermes buryn taǵy bir synaq ótkizbek. Sodan keıin ǵana jolaýshylar jeti qat kókke saıahattaıdy.

Djef Bezos birneshe kún buryn ǵana sýborbıtalyq ǵaryshta keme ushy­rý týraly málimdeme jasady. «Amazon» kompanııasynyń negizin salýshy zymyran kótergishterdi qaıta qon­dy­rýǵa talpynyp jatyr. Sondaı-aq ol ǵaryshqa týrıster aparý jónindegi josparyn jetildirý ústinde. Bul maq­satta «Amazon» kompanııasynyń aksııalaryn satýdy josparlap otyr.

Maýsym aıynda Amazon kompanııasy Bezospen birge ǵaryshqa ushý ornyn satty. Atalǵan bılet 28 mıllıon dollarǵa ótti. Osylaısha, álemdegi eń qymbat bılet 7 mınýttyń ishinde satyldy.

Aýksıon jeńimpazy Bezos jáne onyń inisi Markpen birge Batys Tehastaǵy Blue Origin ǵarysh aılaǵynda úsh kúndik daıyndyqtan ótkennen keıin ǵaryshqa ushady. Blue Origin kompanııasy alǵashqy sapardy shildeniń úshinshi jartysyna josparlap otyr.

New Shepard kemesinde jolaýshylarǵa arnalǵan kapsýla bar. Sapar barysynda jolaýshylar 10 mınýt aspan áleminde bolady. Kapsýla jerden 104 kılometr bıiktikke deıin kóterilmek. Al jalpy sapardyń uzaqtyǵy 40 m­ı­nýtqa sozylmaq. Tolyǵymen avtomat­tandyrylǵan kapsýlaǵa 6 jolaýshy syıady. Jospar boıynsha, New Shepard ǵarysh kemesi alǵash ret aspan álemine adam alyp shyqpaq bolǵan. Biraq Virgin Galactic olardyń aldyn orap ketti.

Buryn AQSh-ta NASA-nyń dáýreni júrse, qazir SpeceX-tyń aıdarynan jel esip tur. Ilonǵa ılanǵandar 15 jyl ishinde kompanııany álem tanıtyn deń­geıge jetkizdi. I.Masktyń ǵaryshqa qatysty ózindik kózqarasy qalyptasqan. Ol AQSh-ta ótken konferensııada «Bizge qaı­tadan ǵaryshty ıgerýge jarysý qajet», dep málimdegen. I.Masktyń piki­rinshe, mundaı qadam adamzatty túrli apat­tardan joıylyp ketýden qorǵap, Mars pen Aıǵa qonys tebýge múmkindik beredi.

SpaceX kompanııasy Falcon Heavy dep atalatyn zymyranyn synaqtan tabysty ótkizip, birtindep qoldanysqa engize bas­tady. Onyń kótergishterin qaıta paıdalaný zymyran jasaýǵa jumsalatyn shyǵyndy azaıtady. I.Mask endi rake­tanyń ekinshi deńgeıli kótergishin basy bútin kúıinde jerge qondyrýdy josparlap otyr. Budan bólek, ol Marsqa ekspe­dısııa jiberip, planetaǵa qonys aýdarýdy maqsat etken.

Ilon Mask bul baǵyttaǵy jumysty da bastap ketkeni málim. Onyń jospary boıynsha, SpaceX kompanııasy 2024 jy­ly bir ne eki ǵaryshkerdi qyzyl planetaǵa úkilep attandyrmaqshy. Olar 2025 jyly mejeli jerge jetýi tıis. Josparǵa súıensek, ǵaryshkerler Mars­taǵy tuńǵysh bazanyń irgetasyn qalaýǵa kiris­pek.

Keıingi ýaqytta ǵarysh salasy úlken qyzyǵýshylyq týǵyzyp otyr. Máselen, bıyl NASA ushyrǵan «Perseverans» roveri Mars planetasynyń betine qondy. Robottyń mindeti – «Qyzyljuldyz» betinen tirshilik kózin izdeý.

Perseverans aldaǵy ýaqytta «Ezero» krateriniń mańynda basty mıssııasyn oryndaýǵa kiristi. Ǵalymdardyń paıymdaýynsha, 3-4 mıllıard jyl buryn qyzyl planetada sý bolǵan. Al sýdyń tirshilik nári ekeni belgili. Endeshe, sol kezeńde Marsta qandaı da bir tiri organızm ómir súrýi múmkin. Rover kraterdiń mańaıynda tirshilik kózderiniń qaldyqtaryn izdemek.

Qyzyl planetaǵa keıingi birneshe jylda úsh «sálemdeme» jetti. Buǵan deıin planetanyń orbıtasyna Birikken Arab Ámirlikteri men Qytaıdyń ǵa­rysh kemeleri ushyp jetken-tuǵyn. Úsh apparat ta Jerden 2020 jyldyń shil­desinde attanǵan. BAÁ-niń spýtnıgi Marstyń atmosferasyna kirmeı, aınala ushyp júrip zertteý jasamaq. Al Qy­taıdyń Tıanven-1 apparaty planetany tereńirek zerttemek.

О́kinishke qaraı, Marsty ıgerý qıyn maqsatqa aınalatyny sózsiz. Oǵan jetý úshin kemi 225 mıllıon shaqyrym jol júrý kerek. Mundaı qashyqtyqqa ekiniń biri tóze bermeıdi. Ári osynshalyq alys joldy jalǵyz ushyp ótý kez kel­gen ǵaryshkerge ońaı emes. Onyń ústine, ashyq keńistiktegi radıasııa da úl­ken qaýip tóndiredi. Budan bólek, qyzyl planetanyń qaharly sýyǵy men qolaı­syz aýa raıyna da beıimdelý qıyn.

Ǵaryshty ıgerý talpynysynyń belsen­diligin mynadan da baıqaýǵa bolady. 2017 jyly osy saladaǵy star­tap­tardyń kólemi 2,8 mıllıard dollar­ǵa jetken eken. Al Aıǵa apparat qon­dyrýdy josparlaǵan iSpace jobasy bir jyl ishinde 90 mıllıon ınvestısııa tart­qan.

Árıne, Marsty da, ǵaryshty da ıgerý ońaıǵa soqpaıdy. Biraq aspan álemine adam tasyp, jeti qat kókten jerdi tamashalaý buǵan jasalǵan kóp qadamnyń biri bolmaq. Qoryta aıtqanda, ǵarysh salasy da, adamzat ta úlken ózgeristiń aldynda tur.