Tórtkúndik jumys aptasy: Ańyz ben aqıqat

Álemdegi bedeldi basylymdar jarysa jazǵan bul jańalyqty biz de aınalyp óte almadyq. Eń iri aqparattyq agenttikter Islandııa ótkizgen tájirıbeniń nátıjelerin «tań­ǵalarlyq jetistik» dep baǵalap otyr. Ju­mys ýaqytyn qysqartyp, týra sol bu­ryn­ǵy jalaqyny alýǵa kim kelispeıdi? Kez kelgen eresek adamnyń jasyna, jyny­sy­na, ultyna, dinine qaramastan, ortaq maq­saty bir. Ol – jeke ómir men jumysty qatar alyp júrip, baqytty ǵumyr keshý. Odan bólek, osy bir ǵana sebepten qoǵamda qanshama áleýmettik, ekonomıkalyq másele týyndaıtynyn ańǵara bermeımiz. Onyń ishinde demografııa, otbasy, jastar saıasaty, densaýlyq saqtaý, bilim berý salasynda qordalanǵan máselelerdiń birazy osyǵan kelip tireledi. Tipti Londonda júrgizilgen zertteýlerdiń biri qysqa jumys aptasynyń ekologııaǵa, qorshaǵan ortaǵa paıdaly ekenin anyqtapty.

Jumys ýaqytyn qysqartý – tek demalys ne jalqaýlyqpen baılanysty emes ekeni belgili, máseleniń tamyry tym tereńde. Bul degenimiz – ǵasyrlar boıy qalyptasqan qoǵamdyq tártiptiń ózgerýi, al onyń saldary qandaı bolatyny  belgisiz. Bir jaǵynan, zaman bir ornynda turǵan joq. Keıbir mamandar tehnologııa men ǵylym damyp, adamnyń múmkindigi artyp jatqan ortada jumys ýaqytynyń qysqarýy da qısyndy degen pikirde. Bul oıdyń da jany bar. Buryn adam balasy atqarǵan qanshama jumys qazir avtomattandyrylǵan, eńbek ónimdiligi de birneshe ese artty.

Áńgimeni áriden bastaǵanymyzben, endi Islandııa júrgizgen tájirıbege oralaıyq. Túsiniktirek bolýy úshin zertteýdiń ózine toqtalsaq. 2015-2019 jyldary Islan­dııa jalaqyny tómendetpesten, 40 saǵat­tyq jumys aptasyn 35-36 saǵatqa deıin qys­qartyp, eki aýqymdy tájirıbe júrgiz­gen. Joba nátıjesin alǵash ret Ulybrı­tanııa­nyń Autonomy ǵylymı ortalyǵy men Is­landııadaǵy turaqty damý jáne demokratııa qaýymdastyǵy (Alda) birlese taldap, baıandama jarııalady. Zertteýshiler eldegi eńbekke jaramdy halyqtyń  1 paıyzdan astamy, ıaǵnı 2500 qyzmetker qatysqan synaqtyń nátıjesi memlekettik qyzmet pen jeke sektorǵa da paıdaly ekenin alǵa tartady. Baıandamada kórsetilgendeı, bul tájirıbelerdiń sátti bolǵany sonshalyq, eldegi jumys kúshiniń 86 paıyzy jumys ýaqyty qysqartylǵan hám zańdy túrde qysqartylyp jatqan kórinedi.

Baıqap otyrsaq, basty nazar jumys aptasyn tórt kúnge qysqartýda emes, jalpy bir aptadaǵy jumys ýaqytyn 4-5 saǵatqa azaıtýdy usynyp otyr. Buǵan kóz jetkizý úshin jelide jarııalanǵan 80 bettik «Going public: Iceland’s journey to a shorter working week», ıaǵnı Islandııanyń qysqa jumys aptasyna ótý jolyna arnalǵan baıandamany sholyp shyǵý jetkilikti.

Reıkıavık qalasynyń keńesi júrgizgen zertteýdiń birinshi bóligine qaladaǵy qyzmet kórsetý ortalyǵy, balalardy qorǵaý qyzmeti, keıinnen balabaqshalar, qalalyq jóndeý mekemeleri, múmkindigi shekteýli jáne erekshe qajettilikteri bar jandarǵa arnalǵan ınternat úıleriniń qyzmetkerleri qatysqan. Tipti Reıkıavık qalasynyń merııasy da qosylǵan. 2017 jyly tájirıbege Islandııa úkimeti qyzyǵýshylyq tanytqan. 17 memlekettik mekemeniń ishinen eldiń ishki kirister basqarmasy, Islandııanyń kóshi-qon qyzmeti, ulttyq tirkeý ortalyǵy men Vestfordtaǵy polısııa bóliminiń qyzmetkerleri qysqarǵan jumys ýaqytynyń áserin zertteýge kiristi. Zertteýshiler tájirı­be sońynda eki nátıjege keldi. Birin­shiden, qyzmet kórsetý men ónimdilik deńgeıi birqalypty saqtalǵan jáne ósken, al ekinshiden, jumysshylardyń ál-aýqaty jaqsaryp, jumys pen jeke ómirdi qatar alyp júrgen eken.

Al tórtkúndik jumys aptasy degen tir­kesti 80 bettik baıandamada eki jerden ǵana kez­des­tirýge bolady. Onda da kirispede qys­qar­ǵan jumys aptasyn Eýropada basqasha «tórtkúndik jumys aptasy» dep te atap júrgeni aıtylǵan. Sonymen bárimiz eleń etken qysqa jumys aptasy biz oılaǵandaı «qysqa» bolmaı shyqty. Bylaı qarasaq, jumys aptasy bir kúnge qysqarsa, zertteý­de aıtylǵan 4-5 saǵattyń ornyna qyz­met­kerler 8 saǵat eńbekten bosatylar edi. Son­dyqtan bul habardyń «aıqaılaǵan» taqy­rybyna emes, túpki maqsatyna kóńil ból­gen jón. Eńbek naryǵyna arnalǵan kólem­di zertteýdiń nátıjesi jalań sóz ben bós­pe áńgimeniń tasasynda qalyp ketpese deı­miz. Talqylap qana qoımaı, jumys ýaqy­tyn qysqartýdyń paıdasy elimizdegi jaýap­ty organdar men jumys berýshilerdiń naza­ryna ilinýine jaǵdaı jasaıyq. О́ıtkeni bul bir eldiń tájirıbesi bolǵanymen, halyq­ara­lyq qoǵamdastyqqa oı salǵan máse­le ekeni anyq. Qazir álemdegi damyǵan elder­diń kóp­shiligi óz azamattarynyń jumysta sha­ma­dan tys ýaqyt ótkizetinin aıtyp, sol ýaqyt­ty qys­qartýdyń joldaryn qarastyryp ja­tyr. Olardyń qatarynda Ulybrıtanııa, Is­pa­nııa, Japonııa jáne ózge de memleketter bar.

Jalpy, nege bul jańalyq dál qazir buryn-sońdy bolmaǵan mańyzǵa ıe bolyp otyr? Aınalyp kelip taǵy sol pandemııany sóz qylýǵa týra keledi. Byltyr adamzattyń qundylyqtary túbegeıli ózgerdi deýge bolady. Jurt ózin, otbasyn, jaqyndaryn, den­saýlyǵyn birinshi kezekke qoıyp, baǵa­laı bastady. Qashyqtan jumys istep, qoǵam­da jyldar boıy qalyptasqan tártipti ózgertti. Barlyǵy báz baıaǵydaı bolmaýy da múmkin. Odan bólek Islandııadaǵydaı tórtkúndik jumys aptasyn uıymdastyrý ońaı bolmasy anyq. Shamamen 350 myń halqy bar eldiń tájirıbesin 330 mln turǵyny bar AQSh-ta, ne halyq sany 19 mln-nan jańa asqan Qazaqstanda júzege asyrý qıynnyń qıyny.    

Qyzmetkerlerdiń jumystan tys kóbi­rek ýaqyt ótkizip, jaqyndarymen birge bo­lyp, qyzmetiniń qysymynan aıy­ry­lýy­nyń paıdasyn áste joqqa shyǵar­maı­myz. Muny dáleldeıtin zertteýler men táji­rıbeler de kóp. Máselen, Ekono­mıka­lyq yn­ty­maqtastyq jáne damý uıymy (OECD) ártúr­li elderdegi bir saǵattaǵy eńbek ónimdiligi men ortasha jyldyq jumys ýaqytyn salys­tyra kele, baı elderde jumys ýaqytynyń qysqarýy men eńbek ónimdiliginiń artýynyń arasynda tyǵyz baılanys bar ekenin anyq­taǵan. Bálkim, bul tujyrym Qazaqstan sekil­di damýshy elderge de qatysty bolar.

Elimizdiń eńbek naryǵynda qyzmetker­lerdiń jumys kúniniń uzaqtyǵyna qatysty teris pikirlerdiń bary jasyryn emes. Elbasy Nursultan Nazarbaev 2018 jylǵy Joldaýynda memlekettik qyzmetshiniń ju­mysta zańmen bekitilgen ýaqyttan artyq oty­ratynyn aıtyp, synaǵan edi. Sondaı-aq Elbasy uzaqqa sozylatyn jıyndardyń kóbeıgenin de tilge tıek etken. Artynsha Mem­lekettik qyzmet isteri agenttigi jumys ýaqyty aıaqtalǵanda memorgandardyń qyz­met­tik kompıýterin óshirý sekildi shara­lar usynǵan-dy. Alaıda shamadan tys talap­shyl basshylar qol astyndaǵy ma­man­ǵa erkindik berýge qınalatyndaı. О́ki­nish­ke qaraı, túnge deıin jumys isteý kóp jerde qalypty jaǵdaı bolyp ketken.  Bul máse­leni quqyqtyq deńgeıde emes, árip­tes­ter arasynda ózara syılastyq bar, bas­­shysy qyzmetkerdiń eńbegin ádil baǵa­laı­tyn qarapaıym jumys mádenıetin qalyp­tastyrý arqyly-aq sheshýge bolar. Tórtkúndik jumys kúni dep aýzymyzdy aıǵa bilep, qur dabyraǵa salmaı, damyǵan elder deńgeıindegi erkin ári ádiletti eńbek ortasyn qalyptastyrýǵa basymdyq berip, odan keıin jumys ýaqytyn qysqartýdy qarastyrýǵa bolatynyn aıtqymyz keledi.