Ulttyq qundylyqtardyń árbir halyqtyń ómirinde alatyn orny ózgeshe. Qazaqtyń salt-sanasyn jańǵyrtý elimizdiń ishki jáne syrtqy saıasatyn ulttyq sıpatta júrgizýdi talap etedi. Qazaqı rýhy bıik ulttyq ıdeıanyń qalyptasýynda ulttyq qundylyqtardyń mańyzy zor. Ulttyq tárbıe týraly ıdeıa búgingi kún talaby men ómirlik qajettilikten týyndap otyr. Ulttyq sana-sezimi qalyptasqan, tól qundylyqtar men jalpyadamzattyq qundylyqtardy ózara ushtastyra alatyn tolyq kemeldi, ultjandy tulǵany tárbıeleý – ulttyq ıdeıanyń negizgi baǵyty. Ulttyq ıdeıa – qazaq halqy týdyrǵan moraldyq normalarda jáne ulttyq qundylyqtarda bekitilgen patrıottyq tájirıbeni meńgerý, ulttyq etnomádenı dástúrler men ádet-ǵuryptardy taný, tarıhty qurmetteý arqyly iske asyrylady.
Qazaq aqyny Maǵjan Jumabaev «Jas bala – jas bir shybyq, jas kúnde qaı túrde ıip tastasań, eseıgende sol ıilgen kúıinde qalmaq» dep tujyrym jasaǵan eken. Búgingi jas urpaqty bala shaqtan, ıaǵnı erte jastan ulttyq qundylyqtarǵa súıene otyryp tárbıeleý kerek. Búgingi durys tárbıe alǵan jastar – bolashaq jaqsy azamattar. Sol sebepten de Tuńǵysh Prezıdentimiz rýhanı jańǵyrý týraly baǵdarlamalyq maqalasynda: «Ulttyq salt-dástúrimiz, tilimiz ben mýzykamyz, ádebıetimiz, joralǵylarymyz, bir sózben aıtqanda, ulttyq rýhymyz boıymyzda máńgi qalýy tıis», dep oı qorytady.
Búgingi kún turǵysynan qaraıtyn bolsaq, egemen eldiń beıbitshiligi men birligin saqtaıtyn jas urpaqtyń boıyna erlik rýhty, otanshyldyq sezimdi sińirý – mańyzdy máselelerdiń biri. Eldiń týyn kóterip, táýelsizdik talaptaryn oryndaý isine batyl betburys jasaǵan búgingi tańda adamzattyq ıgilikterdi, halqymyzdyń ǵasyrlar boıy armandaǵan mádenı-rýhanı murasy men ulttyq tárbıe salasynda jumys jasaý – basty mindetimiz.
Ulttyq qundylyqtar – ulttyq ıdeıanyń negizgi ózegi, ult qalyptasýynyń basty faktorlarynyń biri. Ulttyq ıdeıa – týǵan jer, ósken orta áserlerinen qalyptasyp, halyqtyń tili, aýyz ádebıeti, salt-sanasy, ádet-ǵurpy, yrymdary men tyıymdary arqyly júıelengen sezim. Ol – ulttyń bolmysy, psıhologııalyq ózindik ereksheligi. Al osy ulttyq ıdeologııamyz álsiz bolsa, barlyq salaǵa óziniń teris áserin tıgizetini shúbásiz.
Baýyrjan Momyshuly: «Bizdiń tarıhymyz batyrǵa baı tarıh, halqymyz batyrlyqty bıik dáriptep, azamattyq pen kisiliktiń sımvoly sanaǵan. Batyrlyq, erlik urpaqtan-urpaqqa ata dástúr bolyp qala bermek. О́tkenin bilmegen, tálim-tárbıe, ǵıbrat almaǵan halyqtyń urpaǵy – tul, keleshegi – turlaýsyz. Bizdiń qazaq halqy – batyr halyq», degen eken. Rasynda, keń baıtaq atyrapty jaýǵa bermeı, qasyq qany qalǵansha kúresken, jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı, elim dep eńirep ótken has batyrlar qanshama deseńizshi! Olardyń erligi keıingi urpaqqa qashanda ónege bolmaq.
Otansúıgishtik rýh – Táýelsiz elimizdiń álemdik órkenıet kóshine qosylyp, dúnıejúzilik qaýymdastyqtan laıyqty ornyn alýyna múmkindik beretin birden-bir kúsh. Osy jerde jas urpaq eń bastysy – otbasynda asqaq otansúıgishtik sezimde tárbıelenýi tıis. Uly Abaı: «Balaǵa minez úsh alýan adamnan juǵady: birinshisi – ata-anasynan, ekinshisi – ustazynan, úshinshisi – qurbysynan», deıdi. Otansúıgishtik sezimniń qalyptasýyna ata-ana, aýyl-aımaǵynyń yqpaly zor. Otandy súıý otbasynan bastalatyny ras. Sondyqtan da bala tárbıesiniń sheshýshi faktory – otbasy. Balanyń er jetip ósýi, boıyndaǵy alǵashqy adamgershilik belgileri otbasynda qalyptasady.
Bala tárbıesi – barshamyzǵa ortaq mańyzdy is. Sondyqtan da qoǵam bul jumysqa parasattylyq tanytyp, baısaldylyqpen jumylýy kerek. Urpaq tárbıesinde ejelden qalyptasqan halqymyzdyń jaqsy dástúri men taǵylymdaryn, mádenıetin, tarıhyn, burynǵy-sońǵy uly oıshyl pedagogterdiń eńbekterin oqyp, jetik bilmeı, ony jaqsy meńgermeı turyp, keler býynǵa durys tárbıe-taǵylymyn sińirý múmkin emes. Jas urpaqqa ata-babamyzdan kele jatqan ulttyq tárbıe úlgisin uǵyndyryp, olardy mádenıetti, adamı qasıeti mol, shyǵarmashylyq tulǵa etip tárbıeleý – qazirgi tańdaǵy ómir talaby jáne qoǵam qajettiligi.
Uly aǵartýshy Ahmet Baıtursynov: «Balam» degen jurt bolmasa, «jurtym» deıtin bala qaıdan shyǵady» degen. Sondyqtan el bolyp, jurt bolyp urpaq tárbıesin qolǵa alý – basty sharýa. Tárbıe barysynda ulttyq qundylyqtarymyz arqyly jol kórseter bolsaq, jastarymyz elimizdiń áleýmettik-mádenı ózgeristerine joǵary mádenıetti deńgeıde beıimdele alady dep senimmen aıta alamyn.
Aıdarhan BINAZAROV,
Abaı atyndaǵy Jambyl gýmanıtarlyq joǵary kolledjiniń dırektory
