Reseıde geraldıka uǵymy HVIII ǵasyrda paıda boldy. 1722 jyly Petr I qalalyq jáne jeke gerbterdi tirkep otyrý úshin Senattyń janynan «Geraldmeısterlik keńse» qurdy. Gerbterdi ázirleý isi retke keltirilip, ǵasyr sońyna qaraı 500 qalalyq gerb jasaldy. 1726 jyly Reseı Ǵylym Akademııasy janynan «Geraldıkalyq kafedra» ashyldy. Qalalyq gerbterge gýbernııalyq jáne ýezdik qamaldardy qosyp beıneleý dástúri engizildi.
1731 jyly qazaq halqy Reseıge bodan bolǵannan keıin elimizde basqarýdyń jańa memlekettik-ákimshilik júıesi ornatyldy. Bul óz kezeginde patshalyq gerbterdiń damýyna eleýli áser etti. 1867-1868 jyldardaǵy, 1886-1891 jyldardaǵy ákimshilik-aýmaqtyq reformalardyń nátıjesinde qalalyq jáne oblystyq gerbter paıda boldy.
Qazaq jerindegi tuńǵysh reseılik gerb – Petropavl qalasynyń gerbi 1842 jyly 7 qyrkúıekte resmı túrde qabyldandy. Patshalyq Reseı ımperııasy kezinde qazaq oblystary men qalalarynda biryńǵaı patshalyq gerb úlgisi qoldanylyp kelse, Keńes Odaǵy tusynda ózge odaqtas respýblıkalar sııaqty, Qazaq KSR-niń gerbi de KSRO gerbiniń kóshirmesi retinde jasaldy.
Búgingi tańdaǵy Reseıdiń «Geraldıkalyq keńsesi» Reseı Federasııasy Prezıdentiniń janynan qurylǵan jáne «Bas memlekettik geroldmeıster» laýazymy engizilgen. Bul mindetti Geraldıkalyq keńse tóraǵasy atqarady. Ol Prezıdentke esep beredi. Onyń qyzmetine geraldıkalyq belgiler taldamasyn jasaý, geraldıka salasyndaǵy memlekettik saıasatty júzege asyratyn keńes jumysyn uıymdastyrý kiredi. Bul – Reseı geraldıka ǵylymynyń Petr I patshadan beri úzilmeı, dástúrli túrde jalǵasyp kele jatqan eleýli tájirıbesiniń nátıjesi.
Al Qazaqstanda Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń Arhıv isteri jáne qujattandyrý komıtetiniń Geraldıka basqarmasynan basqa, geraldıka máselelerimen aınalysatyn Memlekettik rámizder men vedomstvolyq jáne olarǵa teńestirilgen ózge de nagradalar geraldıkasy máseleleri jónindegi respýblıkalyq komıssııa, saraptama keńesi, geraldıkalyq zertteý ortalyǵy jáne ulttyq ortalyq bar.
Men 2015 jyldan beri Memlekettik rámizder boıynsha óńirlerdiń ishki saıasat basqarmalaryna, memlekettik standarttaý jáne metrologııa komıtetterine, sertıfıkattaý men standarttaý ınstıtýttaryna leksııa-semınarlar ótkizip kelemin. Jumys barysynda damyǵan memleketterdiń geraldıkalyq qyzmetin zerttep-zerdeleı kele jáne birneshe jylǵy tájirıbem men júrgizgen leksııa-semınarlarymda jınaqtaǵan materıaldaryma taldaý, saraptama jasaı otyryp, «Tańbaly tastan geraldıkaǵa deıin...» ǵylymı-tanymdyq kitabymdy jazdym. Bul eńbegimde Qazaqstan geraldıkasyn damytý joldary kórsetilgen. Olar – Memlekettik rámizder týraly zańnamanyń buzylýyna jol bermeý jáne olardy qoldanýǵa baqylaýdy kúsheıtý (máselen, Týdyń túsi barlyq jerde birdeı bolýy t.b.); plagıatpen kúres júrgizý (eger plagıat shetelde jasalsa, oǵan QR Syrtqy ister mınıstrligin aralastyrý); Memlekettik rámizderdi daıyndaý óndirisi standarttan alshaq ketpeýi úshin onyń daıyndalý prosesine baqylaý uıymdastyrý; tehnıkalyq sarapshy retinde Memlekettik rámizderdi óndirýshi kásiporyn ókilderimen shyǵarmashylyq baılanys ornatý; Memlekettik rámizderdi nasıhattaýdy qamtamasyz etetin arnaýly komıssııa qurý; Memlekettik rámizderdi óndirip, satýmen aınalysatyn kásiporyndarǵa prokýratýra qyzmetkerlerimen birlesip, ár 3 aı saıyn reıdtik tekserister júrgizý; Memlekettik rámizderdi óndirýdi lısenzııalaý arqyly tártip ornatý; Memlekettik rámizder beınelengen kádesyı jáne «brendtik» buıymdar shyǵarý isin jolǵa qoıý; Memlekettik rámizderdi baspasóz ben elektrondy buqaralyq aqparat quraldarynda, kitaptarda, kórkem fılmderde jáne basqalarda kreatıvti túrde, IT tehnologııa múmkindikterin keńinen paıdalana otyryp, belsendi nasıhattaý; jyl saıyn balalar men jasóspirimder arasynda ártúrli deńgeıde baıqaýlar ótkizý jáne basqalar. Sonymen qatar Qazaqstanda geraldıster daıarlaıtyn arnaıy joǵary oqý orny bolmaǵandyqtan, Reseıdiń
M.Lomonosov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtetimen kelisimshart jasasý arqyly kásibı mamandardy daıarlaý isin jolǵa qoıý.
Ádilin aıtý kerek, geraldıka salasyndaǵy birqatar másele óz sheshimin taýyp keledi. Memlekettik rámizderdi daıyndaý boıynsha barlyq lısenzıatqa monıtorıng júrgizilip, búginge deıin Memlekettik Eltańba men Memlekettik Tý daıyndaýǵa 64 lısenzııa berilgen. Onyń ishinde 25 lısenzıat qyzmetti júzege asyrǵanyn rastaǵan, 26 lısenzıat tapsyrystyń bolmaýy sebebinen óz qyzmetin toqtatqan, 6 lısenzıat qyzmetiniń toqtatylǵany týraly resmı túrde habardar etip, qujattaryn qaıtaryp bergen. Sonymen qatar 7 lısenzıattyń zańdy mekenjaıyn ózgertkeni anyqtalǵan. Mundaı jaǵdaıda olarǵa monıtorıng júrgizý múmkin emes. Biraq bul baǵyttaǵy jumys Qarjy mınıstrliginiń Memlekettik kirister komıtetimen birlesip jalǵastyrylý ústinde.
Qazir Mádenıet jáne sport mınıstrligi men Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi Memlekettik rámizderdi óndirýge qatysty ónimniń Qazaqstanda jasalǵany týraly sertıfıkaty jáne master-modelderi men etalondyq úlgisiniń mindetti bolýy jónindegi talaptardy kúsheıtetin buıryq ázirledi. Bıylǵy 14 mamyrda Úkimet janyndaǵy Kásipkerlik qyzmetti retteý máseleleri jónindegi vedomstvoaralyq komıssııanyń sheshimimen retteýshilik áserdi taldaý maquldanyp, normatıvtik quqyqtyq aktiniń jobasy belgilengen tártippen memlekettik organdarǵa kelisýge jiberildi. «Qazaqstan Respýblıkasynda tekserýler men profılaktıkalyq baqylaý men qadaǵalaý júrgizýge moratorıı engizý týraly» Prezıdent Jarlyǵyna sáıkes Memlekettik rámizderdiń resmı óndirýshilerine josparly tekserister shaǵyn bıznes sýbektilerin tekserýge jarııalanǵan moratorıı aıaqtalǵanda júrgiziledi. Bul el aýmaǵynda lısenzııalanbaǵan ımporttyq taýarlardy (Memlekettik rámizderdi óndirýshilerdiń ónimderin) aınalymnan jedel alyp tastaýǵa múmkindik beredi.
2015 jyly Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń tarapynan júrgizilgen monıtorıng nátıjesi boıynsha 14 oblystyń 9-ynda, 3 megapolıstiń 3-eýinde, 87 qalanyń 33-inde jergilikti ákimniń nemese máslıhattyń sheshimimen bekitilgen resmı gerbter barlyǵy anyqtaldy. Áıtkenmen, bul gerbterdiń barlyǵy da tıisti ákimderdiń qalaýymen jáne olardyń talǵamdaryna saı jasalǵan. Ákimderdiń osylaısha «óz betimen túıe aıdaýyna», birinshiden, ákimshilik-aýmaqtyq gerbterge qatysty zańmen bekitilgen arnaıy normalar men erejelerdiń bolmaýy, ekinshiden, jergilikti atqarýshy bılikten memlekettik stıldi búge-shigesine deıin buljytpaı saqtaý men oryndaýdy talap etetin biregeı tujyrymdamanyń joqtyǵy sebep bolyp otyr.
«Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý týraly» Zańǵa sáıkes, aýyl, kent, aýyldyq okrýg, qala ishindegi aýdan, qala, oblys jáne respýblıkalyq mártebege ıe qalalar gerbin bekitý máselesi – jergilikti atqarýshy (ákimdik) jáne jergilikti ókiletti (máslıhat) organdardyń quzyretine jatady. Al is júzinde jaǵdaı basqasha. Máselen, Pavlodar, Aqtóbe, Oral, Taldyqorǵan qalalarynyń gerbteri jergilikti máslıhat sheshimimen bekitilse, Atyraý, Rıdder qalalarynyń gerbteri ákimniń sheshimimen bekitilgen. Prıozersk, Qarajal qalalardyń gerbteri baıqaý komıssııasynyń uıǵarymymen qabyldanǵan. Osyǵan oraı, aýyl, kent, aýyldyq okrýg, qala ishindegi aýdan, qala, oblys jáne respýblıkalyq mártebege ıe qalalardyń gerbterin bekitý isi – jergilikti atqarýshy organnyń (ákimdik) emes, ókiletti organnyń (máslıhat) quzyretine berilgeni jón.
О́ıtkeni bir qalanyń máslıhaty bekitken gerbti ekinshi bir qalanyń ákimdiginiń joqqa shyǵarý faktileri kezdesip qalyp jatyr. Mysaly, 2015 jyly Pavlodar qalalyq máslıhattyń sheshimimen qabyldanǵan qala gerbin 2016 jyly Semeı qalasynyń ákimdigi «zańsyz» dep tanyǵan. Sonda qalaı? Bir-birimen kórshiles otyrǵan eki oblys Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasyn eki túrli túsinikpen paıdalanǵan bolyp otyr ma? Buǵan qosa Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy О́skemen, Rıdder, Zyrıan qalalarynyń gerbteri túsiniksiz jaǵdaıda birinen soń biri zańdy kúshterin joıǵan. Bul gerbter elimizdiń táýelsizdigi jyldarynda zaman talabyna saı jańartylǵan edi.
Taıaýda О́skemen qalasynyń ákimdigi: «Qalada gerb bolýy zańmen rettelmegendikten...» degendi jeleý etip, ony logotıpke aýystyrýǵa sheshim qabyldapty. Múlde kúlkili jaǵdaı. Logotıp degenimiz – kompanııalardyń «saýda belgisi» emes pe? Onyń ústine «Qalada gerb emes, logotıp bolýy kerek» degen qaǵıdany qala ákimdigi qaı normatıvtik-quqyqtyq aktiden alyp otyr eken?! Gerb pen logotıptiń eki bólek uǵym ekenin geraldıkadan az da bolsa saýaty bar kisi bilýge tıis edi...
Álbette, ár qalanyń óz gerbi bolýy – óskeleń urpaqtyń týǵan qalasyna degen maqtanysh sezimin oıatady.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» maqalasynda Semeı qalasyn «tarıhı ortalyq» dep atady. Oǵan qýanyp qaldyq. Alaıda Alash Orda tý tikken, Abaı, Shákárim, Muhtardaı danalarymen maqtanatyn kıeli qalanyń 30 jyl boıyna bir gerbke jarymaı otyrǵany kóńilge qaıaý salady...
Eń bastysy – zaıyrly memleketter óziniń Eltańbasyn, Týyn, Gımnin eshkimge qorlatpaıdy. Zańmen de, ıdeologııamen de qorǵaıdy. Osy oraıda meni qynjyltatyny – bizde geraldıka týraly zań bar da, ıdeologııa joq. Geraldıkalyq basqarma bar da, geraldıst joq. Respýblıkalyq komıssııada da, saraptama keńesi men geraldıkalyq zertteý ortalyǵynda da, ulttyq ortalyqta da birde-bir geraldıst maman joq. Buǵan qosa Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń janyndaǵy geraldıkalyq basqarma men saraptama keńesiniń jáne geraldıkalyq ortalyqtyń, sonymen qatar respýblıkalyq komıssııa men ulttyq ortalyqtyń da esh zańdyq ne quqyqtyq fýnksııalary joq. Máselen, Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi men Mádenıet jáne sport mınıstrligi Memlekettik rámizderge qatysty óz fýnksııalaryn oryndaýmen ǵana shekteledi de, ári qaraıǵy jumys prosesinde árqaısysy beıtarap saıasat ustanady. Osyǵan baılanysty, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti nemese Parlamenti janynan atalǵan quzyrly mınıstrlikter men basqa da ókiletti organdardyń jumysyn úılestirip, baǵyt-baǵdar beretin zańdyq ári quqyqtyq mártebege ıe «Geraldıkalyq keńse» qurý qajet dep oılaımyz. Ol Prezıdentke nemese Parlamentke esep berýge tıis. Mundaı memlekettik qurylym aldyńǵy qatarly elderdiń bárinde bar, bizde de bolýy kerek.
Aıdyn RYSBEKULY,
Mádenıet jáne sport mınıstrligi Memlekettik rámizder jáne geraldıkalyq belgiler máseleleri jónindegi saraptama keńesiniń geraldıst-sarapshysy
