Álem • 26 Shilde, 2021

Shtamdar qaýpi seıilgen joq

39 ret kórsetildi

STOKGOLM. Qytaıda SARS-CoV-2 vırýsynyń alǵash ret DNK taldamasy alynǵaly 18 aıdan asty. Sol oqıǵadan bir aı ótken soń Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy eń qaýipti deńgeıdegi jahandyq dabyl qaǵyp, Covid-19 epıdemııasyn qoǵamdyq densaýlyq saqtaý salasyndaǵy halyqaralyq tótenshe jaǵdaı dep málimdedi. Birneshe aptadan keıin DDU álemdik pandemııa bastalǵanyn habarlady. Degenmen daǵdarystyń aıaqtalýyna áli erte. Kerisinshe, vırýs evolıýsııasynyń qaýipti kezeńine aıaq bastyq.

Baqýatty, tabysy mol, kó­bi­rek vaksınamen qamtylǵan el­derde jaǵdaı ońalǵanymen, vırýstyń jańa nusqalarymen kúresýge qarajaty jetispeıtin, tabysy tómen elderdi úmitsizdik bulty torlady. Jeti apta boıy vırýs juqtyrǵandar sanynyń azaıǵanyn habarlaǵan DDU qazirgi tańda shartaraptyń túk­pir-túkpirinde naýqastardyń qaıta óskenin aıtyp otyr. My­sa­ly, 6 shildedegi aptalyq epı­demııalyq málimette Eýropada vırýs juqtyrǵandar sany 30 paıyzǵa artqany anyqtaldy. Eýropalyq odaq búkil ere­sekterdiń 70 paıyzyn qamtýǵa jet­kilikti vaksına dozalaryn jet­kizdi.

Jahandyq ahýaldyń nashar­la­ýynyń sebebi belgili. Qazir 111 elde anyqtalǵan Delta nusqasy burynǵy SARS-CoV-2 shtamda­ryna qaraǵanda áldeqaıda juq­pa­ly jáne óte tez taralady. Jańa nusqalardyń paıda bolýy bizge myna máseleni eske us­taý­dy talap etedi. Qoldanǵan shara­la­rymyzǵa qarsy tura alatyn, ýaqyt óte evolıýsııalyq jolmen ózgeretin tiri aǵzamen kúresip jatyrmyz.

Alfa jáne Beta nusqala­ry­nan tóngen qaýip az, biraq Delta nusqasy eshkimdi aıar emes. Ke­le­shekte jańa mýtasııalardyń qandaı bolatynyn eshkim boljaı almaıdy. Anyq bir nárse bar. Vırýs álemde alshań basyp júr­gende jańa nusqalardyń shy­ǵa beretini sózsiz.

Eýropada jáne Soltústik Amerıkada vaksına alǵan halyq­tyń úlesi ósip kele jatqanda shek­teý talaptary, maska kııý jáne basqa da karantındik shara­lar jeńildetildi. Bul qadam sát­­sizdikke ushyrap, boljanǵan te­ris nátıjege ákeldi. Taıaýda Nıderland premer-mınıstri Mark Rıýtte elde tirkelgen naý­qas­tar sanynyń kúrt óskeni úshin keshirim suraýǵa májbúr bol­dy. Onyń osyndaı qadamǵa bar­ǵan sońǵy kóshbasshy bolýy da ekitalaı.

Soraqysy, baı elder basqa­lar­ǵa kómektesýge qulyq­syz. Bir­neshe márte G7 jáne G20 kez­desýlerinen keıin halyq­ara­­lyq qoǵamdastyq vaksı­na­lardy teń bólisýdiń ha­lyqaralyq úılestirýshi me­ha­nızmi – Covid-19 Tools Accelerator (ACT-A) bastamasyn qar­jylandyrýǵa qajetti 16 mıllıard qarajatty áli ból­gen joq. Bul soma ulttyq eko­no­­mıkany qoldaýǵa jum­sal­ǵan trıl­lıondaǵan dollarmen salys­tyr­ǵanda óte az.

Baqýatty elderdegi ahýal qa­lyp­qa túse bastasa, vaksınalar, respıratorlar, ottegi ballondary, testileý men tizbekteý qu­ral­dary jetpeı jatqan basqa kóp­tegen memleketti úmitsiz­dik jaılap barady. Delta nus­qa­synyń kúrt taraýyna baılanysty olardyń qoldan keletin qaıyry shamaly. DDU-nyń Covid-19 boıynsha tehnıkalyq jetekshisi 6 shildede álemniń búkil bóliginde naýqastar sany tez kóbeıýi múmkin. 20-dan astam el bar ekenin eskertti. Atalǵan memleketterdiń kópshiliginde vak­sına salý deńgeıi tómen bol­ǵan­dyqtan, ólim-jitim kóbeıe­tini sózsiz.

Jalpy alǵanda, jer sha­ryn­da­ǵy halyqtyń tórtten bir bóligi ǵana vaksına saldyrtty. Bul qalyptasqan ahýalǵa qatty áser etetindeı kórinýi múmkin. Biraq ekpeniń jetkizilýi, negizinen, ta­bysy joǵary elderde basym. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy pandemııany toqtatý úshin álemniń 70 paıyzy vaksına saldyrýy kerek dep esepteıdi. Buǵan qol jetkizý úshin áli atqaratyn sharýa kóp.

Iá, vaksına óndirisi tez artyp keledi. Farmasevtıka sa­la­syn­da­ǵy kóshbasshy kompanııalar bıyl 11 mıllıard doza (álem halqynyń 70 paıyzyn qamtýǵa qajetti mólsher) shyǵarýǵa ýáde berip otyr. Biraq bul óndiris álem­degi basqa aýrýlarmen kú­re­­sý­ge kerek. 3-4 mıllıard vak­sınany shyǵarýǵa kedergi keltiredi. Covid-19 vaksınalaryn shyǵarý – kúrdeli prosess. Pfizer / BioNTech vaksınasyna álemniń 19 elinen keletin 280 qospa qajet. О́ndiristi ulǵaıtý buryn-sońdy kezdespegen 200-ge jýyq jańa tehnologııa transferti kelisimderin talap etedi.

DDU men Dúnıejúzilik saýda uıymy osyndaı kelisimderdi jeńildetý maqsatynda áreket etip jatyr. Áıtse de, saýdadaǵy shekteýler men vaksınalardy bólisýdegi kedergiler ózektiligin joıǵan joq. Jaqynda DDU vaksınalarǵa áser etetin saý­dadaǵy shekteýler sany pandemııa bastalǵan kezdegi 109 kór­set­kish­ten azaıǵanymen, ón­di­ristiń ósýin báseńdetetin 53 ereje bar ekenin atap kórsetti.

Osy oraıda, Úndistandaǵy qaıǵyly jaǵdaı qaıtalanbas úshin kóbirek ottegi qajet. Kóp­jaqty ınstıtýttar men úki­met­tik emes uıymdar negizgi jahandyq jetkizýshilermen mańyzdy kelisimder jasasty. Biraq Afrıka men Azııanyń keıbir bólikterindegi ahýalǵa baılanysty qajetti ottegimen qamtamasyz etý úshin kóp nárse isteý kerek.

Sonymen qatar jabdyqtardy synaý jáne retke keltirý indet oshaqtaryn basqarý úshin de, jańa nusqalardy taýyp, tez qımyldaý úshin de óte mańyzdy. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy tórt qaýipti nusqadan basqa taǵy tórt «kúdikti nusqany» baqylap otyr. Olardyń biri – Lıambda nusqasy qazir 29 elde tabylǵan.

Nusqa problemasy osy daǵ­darystyń ǵalamdyq sıpatyn kórsetedi. Vırýs alǵash ret Qy­taıda anyqtalǵanymen, qa­­ýipti tórt nusqa alystan – Afrıkadan, Brazılııadan, Uly­brıtanııa men Úndistannan anyq­taldy. Lıambda alǵash ret Perýde tirkeldi. Kelesi nusqa kez kelgen jerden shyǵýy múm­kin. Sondyqtan qol qý­sy­ryp qarap otyrýǵa bolmaıdy. Eger jańa nusqalardyń tirkelýinen saq­tanǵymyz kelse, vak­sı­na­laý­ǵa qatysty jahandyq kúsh-jigerdi eki ese kóbeıtýimiz kerek.

Qazirgi ýaqyt – saıası kósh­bas­shylyq synaǵy. Búkil memleket vırýs eshkimge qaýip tón­dir­meıtindeı bolǵansha, ahýal jaq­sar­maı­dy degen qaǵıdany baıyp­ty qabyldaýy kerek. Basqa el­der­de­gi sátsizdik pandemııamen kú­restegi jetistiktiń kúl-tal­qa­nyn shyǵarýy múmkin. Son­dyq­tan buǵan muqııat bolý qajet.

 

Karl BILDT,

Shvesııanyń burynǵy premer-mınıstri jáne burynǵy syrtqy ister mınıstri

 

Copyright: Project Syndicate, 2021.

www.project-syndicate.org

 

Sońǵy jańalyqtar

Sport jańalyqtaryna sholý

Sport • Búgin, 09:11

Bárimiz bir aspannyń astyndamyz

О́ner • Búgin, 09:10

Sýretshiler úıi ashyldy

Aımaqtar • Búgin, 09:08

Bal bulaq bolyp aqty

Aımaqtar • Búgin, 09:07

Ońaılyqpen em qonbaıdy

Medısına • Búgin, 09:05

Bárekeldi, Vıktorııa!

Sport • Búgin, 09:02

Taı elinde qola medal buıyrdy

Sport • Búgin, 09:00

Seısenbige arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 08:57

Mazmun men sapaǵa mán berilse

Bilim • Búgin, 08:55

Atyraý oblysy «sary» aımaqqa ótti

Koronavırýs • Búgin, 08:54

Salada sheshimin tabar is kóp

Bilim • Búgin, 08:52

Qamba toldy astyqqa...

Aımaqtar • Búgin, 08:49

Barlyq salada ósim bar

Aımaqtar • Búgin, 08:47

Erekshe balalardy elegender

Aımaqtar • Búgin, 08:43

Biligin shyńdaǵan isten jańylmas

Aımaqtar • Búgin, 08:41

Ornyqty damý kórinisi

Qazaqstan • Búgin, 08:33

1387 adamnan koronavırýs anyqtaldy

Koronavırýs • Búgin, 08:22

Aldyn alsa, qaterli isik emdeledi

Medısına • Búgin, 08:18

Rýhanı qazynanyń qaınary

Qazaqstan • Keshe

Bala súıý – baqyt

Qoǵam • Keshe

Antoshka men Chýnga-Changa

О́ner • Keshe

Aǵa-dosty ańsaý

О́ner • Keshe

Atyraýsha aqsha «asaý»

Aımaqtar • Keshe

Mızamshýaq

Fotogalereıa • Keshe

Uqsas jańalyqtar