Degenmen bul shekteýler Japonııa premer-mınıstri Iosıhıde Sýganyń kóńilinen shyqqan joq. Ol Olımpıadany japon halqynyń 2011 jylǵy jer silkinisi men Fýkýsımadaǵy ıadrolyq apattan keıin týyndaǵan qıyndyqtardy eńserý qabiletiniń sımvoly retinde kórsetýge tyrysqan-dy. Endi Tokıodaǵy birde-bir saıysta nemese básekede kórermenniń shýly daýysy estilmeıdi. Tokıodaǵy merekelik kóńil kúı tez buzylyp, sondaı-aq jergilikti ekonomıkany qalpyna keltirýge úmit oty da sóne bastaǵandaı.
Ras, Japonııadaǵy tótenshe jaǵdaı keıingi 16 aıda kóptegen Batys elinde engizilgen lokdaýnnan góri áldeqaıda jeńil. Meıramhanalar men iri saýda ortalyqtarynyń jumys ýaqytyna qoıylǵan shekteýlerdi aıtpasaq, adamdar ádettegideı saýda jasap, tamaqtanýyn qalypty kúıde jalǵastyryp júr. Biraq Tokıoda 2020 jylǵy sáýirden bastap pandemııaǵa baılanysty tórtinshi márte tótenshe jaǵdaı jarııalandy. Sońǵysynda meıramhanalarda alkogoldik ishimdikter satýǵa tyıym salyndy. О́ıtkeni maskasyz qatty sóılesý Covid-19 vırýsynyń taralýyna jol ashady.
Sýga úkimeti turǵyndardan tótenshe jaǵdaı kezinde qajetsiz saıahattardan aýlaq bolyp, úıde jumys isteýdi ótingenimen, bul keńes 2020 jyldyń sáýir-mamyr aılarynda engizilgen birinshi tótenshe jaǵdaı kezinde ǵana tıimdiligin kórsetti. Sodan beri úkimet ártúrli tásilderdi qoldanyp kórdi. Máselen, byltyr kúzde týrızm ındýstrııasyn yntalandyrý úshin sýbsıdııa usyna otyryp, adamdardy saıahattaýǵa shaqyrdy. 2020 jyldyń aıaǵyna taman ınfeksııa juqtyrǵandardyń kóbeıýinen keıin, 8 qańtardan 21 naýryzǵa deıin ekinshi tótenshe jaǵdaı engizildi. Kóp uzamaı 25 sáýirden 20 maýsymǵa deıin úshinshi tótenshe jaǵdaı jarııalandy.
Mundaı qysqa merzimdi tótenshe jaǵdaılar eriksizdikti nemese ótkennen sabaq ala almaýdy kórsetedi. Osylaısha, japonııalyqtardyń basynan ótken oqıǵanyń 2020 jyldyń kókteminde ınfeksııa taralýy boıynsha ǵalamdyq epısentr retinde sanalǵan Nıý-Iorktegi ahýaldan aıtarlyqtaı aıyrmashylyǵy bar. Jartylaı shekteý sharalaryn uzartqannan keıin qala bıyl muqııatty túrde birtindep qaıta ashyldy.
Japon qoǵamy úkimetti ınfeksııany boljap, ony baqylaı almaǵany úshin barǵan saıyn synaı túskeni tańǵalarlyq jaǵdaı emes. Elde vaksına salýdyń baıaý júrýine de narazylyq artyp keledi. Synaǵandar durys aıtady. Japonııadaǵy vaksınalaý deńgeıi damyǵan memleketterdiń kópshiliginen artta qalǵan. 11 shildedegi jaǵdaı boıynsha Japonııada ár 100 adamǵa 48 doza ekpe salyndy. Al bul kórsetkish Fransııada – 88, Germanııada – 98, AQSh-ta – 100, Ulybrıtanııada 119-ǵa teń. Qazirgi tańda televıdenıe men YouTube Nıý-Iorktegi jáne basqa qalalardaǵy ahýal túzelip, maskasyz qalypty ómirge oralyp jatqanyn kórsetýi kóptegen japonnyń qyzǵanyshyn týdyrady.
Biraq japon qoǵamy búkil Olımpıada, Paralımpıada oıyndaryn ótkizbeýdi talap etýshiler men áleýmettik, ekonomıkalyq qyzmetke qatań shekteýler qoıýǵa qarsylyq bildirgender (ásirese, meıramhana bıznesinde) bolyp ekige bólindi. Úkimet eki tarapty da birden qanaǵattandyra almaıtyny anyq. Sondyqtan oıyndardy kórermensiz ótkizip, orta joldy tańdady.
Ekonomıkalyq turǵydan alǵanda, jalpy tutyný bıyl Tokıodaǵy epıdemııalyq ahýaldyń mezgil-mezgil nasharlaýy men engizilgen karantındik sharalar saldarynan báseńdedi. Bıylǵy sáýir-maýsym aılarynda Nikkei 225 ındeksi basqa aldyńǵy qatarly ekonomıkalyq ındekske qaraǵanda nashar kórsetkishti kórsetti. Álsiz ekonomıka árdaıym basqarýshy partııaǵa saıası zııan tıgizetinin eskergen Sýga shekteý sharalaryn jeńildetip, qalpyna keltirýge mol kúsh salýǵa májbúr.
Ekonomıkalyq is-sharalardyń barlyq túrin qalpyna keltirip, Olımpııa oıyndarynyń merekelik is-shara áserin qamtamasyz etý úshin vırýs juqtyrý kórsetkishi tómen deńgeıde bolýy kerek edi. Munyń jalǵyz joly – vaksınalardy Nıý-Iorktegi sekildi erte jáne tez taratý. Satyp alý jedeldetilip jatsa da, Japonııa vaksınalarmen qamtamasyz etýdi keshiktirdi. Japon bıligi maýsym aıynyń sońyna deıin Moderna kompanııasynan alýǵa tıis 40 mıllıon dozanyń 13,7 mıllıon dozasyn ǵana alǵany anyqtaldy.
Osy jazdaǵy ahýaldyń qalaı órbıtinine qaramastan, Sýga qyrkúıek aıynda partııa basshysyn saılaýǵa túsedi. Sodan keıin qazan aıynda tolyq merzimi aıaqtalǵan soń jalpy saılaý kútip tur. Olımpııa oıyndary aıaqtalǵan boıda Japonııanyń saıası oıyndary bastalady.
Takatosı ITO,
Japonııanyń burynǵy qarjy vıse-mınıstri, Kolýmbııa ýnıversıtetiniń Halyqaralyq jáne qoǵammen baılanys mektebiniń professory, Tokıodaǵy Ulttyq joǵary oqý oryndary saıasattaný ınstıtýtynyń aǵa professory
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
