Al kıelilik jaıdan-jaı týmaıdy, ol qashanda jalpyhalyqtyq, tarıhı-mádenı, ekonomıkalyq alǵysharttardyń jıyntyǵynan quralady. Bul maǵynasynda geotermın lıngvomádenı ataý retinde áleýmettik orta ókilderin biriktirýshi túpki negiz retinde úlken psıhologııalyq ta ról atqarady. Osy kontekste áldebir kýlttik nysan sııaqty deńgeıge jetedi. Ondaı óńirler barlyq halyqta da, bizdiń elimizdiń barlyq jerinde de jeterlik. Olar: Saryarqa, Jetisý nemese Murat aqyn jyrlaǵan ataqty úsh qııan – Edil, Jaıyq, Manǵystaý.
Batys Qazaqstan óńirinde osyndaı kıeli lıngvomádenı mánge ıe jer ataýy – «Naryn» nemese «Naryn qumy». Geografııalyq keńistik, jer aty turǵysynan ensıklopedııa oǵan mynandaı anyqtama beredi: «Naryn qumy – Edil men Jaıyq óńiriniń aralyǵynda (saǵalyq bólikterinde) ońtústik jaǵy Kaspıı mańy oıpatynyń sheginde. Aýmaǵy 40 myń shaqyrym».
«Naryn» ataýy jóninde birneshe pikir bar, T.Qonqashbaev, E.Qoıshybaev bul sózdiń genezısin monǵoldyń «Naryn» – jińishke, tar ózen degen sózimen baılanystyrsa, jergilikti ólketanýshy M.Joljanov mońǵol sóziniń qumǵa qatysy joq dep sanap, bul sózdiń etımologııasyn oǵyz (ázerbaıjan) sózi «naryn torpaq», ıaǵnı maıda topyraqpen jáne tájiktiń «naryn» – «borpyldaq» sózimen baılanystyrady. Onyń pikirinshe, «Naryn – maıda topyraqty, borpyldaq qum».
Sonymen qatar M.Joljanov qazaqtar keıbir jerde óte usaqtap daıarlanǵan etti naryn dep ataıdy degen dálel keltiredi.
«Naryn» (naryn qum) sózi oryssha shyqqan geografııalyq qoldanystarda kóbine «Ryn-peskı» degen atpen belgili boldy.
Endi óńirdiń tarıhı sıpatyna keler bolsaq, ol – Edil men Jaıyq arasyndaǵy qunarly, shúıgindi jaıylymdy ólke. Sondyqtan kóshpendi malshy qazaq ol jerdi ejelden mekendegen. Al olarǵa deıin kóptegen halyqtar tirshilik quryp, keıbireýi tarıh sahnasynan múldem yǵyssa, keıbireýleri (mysaly, qalmaqtar) basqa jerlerdi mekendep ketken. Al patsha Pavel Birinshiniń 1801 jylǵy buıryǵymen Naryn qumynan ishki Orda atalǵan Bókeı handyǵy quryldy. Handyqtyń qurylýy Naryn tarıhynda lıngvomádenı qundylyqtyń paıda bolýyna ákeldi.
Birinshiden, Naryn uǵymynyń kıelik-sımvoldyq lıngvoobrazy Mahambet kóterilisimen baılanysty damydy. Oǵan aqynnyń óz óleńderi sebepshi boldy.
Ekinshiden, bul geotermınge kıeli nárse retinde tereń kognıtıvtik qatynastyq paıda bolýyna halyqtyq geneologııalyq túp-tórkini, ıaǵnı ata-baba jeri sanaıtyn naqty geografııalyq keńistikten aıyrylýy sebepshi boldy. Bul turǵydan Naryn qumy – alysta qalǵan eles, saǵynysh, muń, elegizý, ótkendi ańsaý sııaqty konseptilerge ıe.
Úshinshiden, Mahambet taǵdyry men ólke tarıhy basqa aqyn, jazýshylardyń naryn qumy sımvolıkalyq obrazyna degen qyzyǵýshylyǵyn týǵyzdy. Geografııalyq ataý osynyń arqasynda rýhanı núktege aınaldy. Sondyqtan qazaq poezııasynda qalyptasqan Naryndy jyrlaý dástúrine, poezııadaǵy Naryn beınesine toqtalyp ótsek.
Osy uǵymdy keńinen qoldanǵan Mahambet jyrlaryndaǵy Naryn konseptisine keler bolsaq, Naryn – bul úshin qasterli uǵym, atajurt, óz eli, sondyqtan ol óz óleńinde (Men, men, men edim, Men Narynda júrgende…) ózin kórsetý úshin, óziniń baqytty ómiri, áleýmettik mártebesi qandaı bolǵanyn jetkizý úshin Narynda júrgende qandaı bolǵanyn aıtady. Mahambet óziniń ómirin eki kezeńge bóledi: Naryndaǵy jáne Narynnan tys. Naryn – ol úshin oılasa, kókiregi qars aıyrylatyn, saǵynyshty el. Sebebi onyń kóterilis saldarynan elden tys júrgeni belgili. Biraq «tys» degenniń ózi qazirgishe aıtqanda tıip turǵan jer.
Aqyn óziniń Narynda degen óleńinde osy ólkeniń ereksheligin beredi. Ol eń birinshiden, ár joldy «Ádire qalǵan Naryn», – dep bastaıdy. Bul óleńniń negizi osy «ádire qalǵan» sózi. Bul sózdiń «Adyra qaldy. Kelmeske ketti, quryp ketti» degen maǵynany beretinin eskersek, Mahambet Narynnyń endi meken bolmaıtynyn sezedi, «ondaı qonys maǵan joq, qudaıym qyldy amal joq» deıdi. О́leń boıynsha Narynnyń Teńiz, Jaıyq degen sýly, qamysty, obasy, jyńǵyly, taly, jaıasy, jaly, qustary, maly bar. Eger kúnkóris turǵysynan aıtty desek: «Ádire qalǵan Narynda, Bas paıdanyń bári bar, Qapyda ketken dúnıe-aı», dep ókinedi.
Endi Narynnyń Mahambettegi flora men faýnasynan áleýmettik qurylymyna keler bolsaq, «Ata-ana, ini-aǵa, qatyn-bala, Jibekten jelbiretip ustar týy bar» eńiregen eri jáne «Kórmegendi kórgizgen, Kún kemege mingizgen, Qynama beshpent kıgizgen, Zábirligin tıgizgen Ordasynda Jáńgir degen hany bar». Iаǵnı dos ta, jaý da bar.
Al «Shashylý» degen óleńinde osy Naryndaǵy otbasysyn, dúnıesin, aqsaqaldaryn aıtyp ótip, bári de eshteńe emes, dep, «keıingi qalǵan jas balany», bolashaqty, Narynnyń bolashaǵyn oılaıdy.
Mahambettiń taǵy bir jıi qoldanatyn teńeý sózi – «alaqandaı Naryn». Qazaqta «alaqan» sóziniń taza anatomııalyqtan ózge kóp sımvoldyq mánge ıe ekenin eskersek, mysaly, «alaqanǵa qarady – dámetti, alaqanǵa turdy – baǵyndy, «alaqany jazyq» – jomart jáne «alaqan-aıasy» alaqan, «alaqanǵa salý» maǵynasynda jaqsy kórýdiń, ystyq kóńildiń metaforasy ekeninen shyǵaratyn bolsaq, «Alaqandaı Naryn» - tek aýmaǵy tar, kishkene jer» ǵana emes, janǵa jaqyn jer, aıaýly jer dep túsiný qajet sııaqty. Onyń ústine ol – bárine tanys jer.
Kelesi bir teńeý – «En-Naryn». Bul jerde aqyn «En» arqyly Narynnyń keńdigin, baıtaqtyǵyn berýge tyrysqan. Ony birdeı atqa mingende jer qaıysqan qol bolatyn О́temis balalary tek keń-baıtaq jerde júrse kerek-ti.
Aqynnyń Naryn sıkldarynyń ishindegi eń tragedııalyq notaǵa ıesi – «Men Narynnan ketkenmin» degen shaǵyn óleńi. Aqyn bul óleńinde bylaı deıdi: «Men Narynnan ketkenmin, Naryndy talaq etkenmin». Mahambettiń Jaıyqtyń kelesi betine ótip, Narynǵa oralýdan kúder úzgen kezinde shyqqan úmitsizdik, amalsyzdyqqa toly joldar. «Talaq etý» – aýyr úkim, aýyr sheshim. Naryn men aqyn qatynasynyń álde bir kýlmınasııasy sııaqty joldar. «Qumyńdy qutqa aınaldyrsam» degen optımızmniń tolyq pessımızmge aınalýy.
«Abaılamaı aıyryldym, Ar jaqtaǵy elimnen, Anaý Naryn degen jerimnen, Tiri kettim demeımin, Kem bolmady ólimnen!», dep ókinedi aqyn.
Aıta ketý kerek, joǵarydaǵy «Ádire qalǵan Naryn» sózin keıin Yǵylman Shórekuly «Isataı-Mahambet» dastanynda Isataıdyń aýzyna salady.
Endi basqa aqyndarǵa kelsek, Bala Oraz ben Qulmanbet aıtysynda Narynnyń jaıynan habar beretin mynandaı joldar bar,
Bala Oraz:
Aınalasy alty aılyq,
Tóńiregi tórt aılyq,
Shalqyp jatqan Naryndy
Úsh jyldan kezip kelemin, – dese,
Qulmanbet teristep jaýap beredi:
Dáýleti bar dep estigem,
Sonaý Jaıyqtan arǵy Naryndy
Bul kúnderi bolǵanda,
Narynnan dáýlet aryldy.
Keshegi bir ýaqta,
Naryn degen ar jaqta
Iesiz qonys kóp edi.
Bul kúnderi bolǵanda
Naryndaǵy ıesiz qonystyń
Birazy ketti handyqqa,
Birazy ketti qazynaǵa.
Qaıyrýly mal óspes,
Narynnan dáýlet aryldy.
Osylaısha aqyn sáni men dáýletinen aıyrylǵan Naryndy sýretteıdi. Qatal shyndyqty betke basady. Narynnyń osyndaı súreńsiz qalpyn, burynǵysyn ańsaǵan turǵydan ataqty aqyn, «Zar-zaman» poezııasynyń kórnekti ókili Murat Móńkeuly da beredi. Bul top aqyndarynyń orys bodandyǵyna deıingi zamandy qazaqtyń qut qonǵan dáýiri retinde jyrlap, keıingi zamanǵa pessımızmmen qaraǵany belgili.
Sondyqtan Murat «Saryarqa» óleńinde «Áýeli orys Edildi, Sarytaý, Ashtarhannyń jerin de aldy. Artynan Edilden soń Naryndy aldy» dep jazady.
«Úsh qııanda», «Adyra qalǵyr, ıt Naryn» degen mahambettik tirkesti kóremiz. Kelesi bir joldarda Narynnyń dáýletin, tynysh, qyzyqty ómirin eske alyp, «Endi qaıtyp keler me, Bastan ótken sol kúnder», degen óz suraǵyna «Endi aınalyp kelmeıdi», dep jaýap beredi. Oǵan eldiń bodandyǵyn, adamdardyń, salt-dástúrdiń buzylǵandyǵyn kóldeneń tartady. Baıaǵy «Jatyp qalǵan boz taılaq, Jardaı atan bolǵan jer» Naryndy keıingi «ádire qalǵan Narynǵa» qarsy qoıady.
Osy jerde Mahambetten bastap, kóptegen aqyndarǵa burynǵy Naryndy ıdealǵa aınaldyrý, mıftik qabyldaý tán ekenin aıta ketken jón. Olar ony jandandyrady, tiri beınedeı qabyldaıdy.
Narynǵa degen sondaı kózqarasty keıingi HH ǵasyr aqyndarynan da kóremiz. Mysalǵa M.Maqataev «Qum Narynda» óleńinde:
Shókken nar - nar, býra - býra
O, neń jatyr qumdarynda?
Mahambetteı uldaryń ba?
Tiri ustaı turmadyń ba?
– degen suraq qoıady.
Aqyn M.Nıetalıevtiń óleńderinen mynandaı joldardy kezdestirýge bolady:
Beý, Naryn!
Ata qonys – armandy el eń,
Isataı izdep barǵan neden?
Naryn dalasynda týyp, búkil qazaqtyń maqtanyshyna aınalǵan Farıza Ońǵarsynova bylaı dep ony jyrǵa qosady:
Qasıetti Naryn, qum Naryn,
Kıeli meniń qundaǵym,
Kóńilimdi taýdaı tulǵamen,
Qumynda kóship júrip men,
Anamnyń ánin tyńdadym.
Osy aqyndardyń ishinde Naryndy eń kóp jyrlaǵan belgili atyraýlyq aqyn Nuraly Ájiǵalıev boldy. Aqynnyń «Naryn» sıkldary arnaıy zertteýdi qajet etetin shyǵar,biraq biz taqyrybymyzdyń aıasynda ǵana sholý jasasaq, aqyn óziniń naryndyq ekenin maqtanyshpen jıi jyrlaıdy. «Narynymnyń men bir top qııaǵymyn», deıdi aqyn. Naryndy-kıeli, nurdan jaralǵan ólke, qazaqtyń berekeli aımaǵy sanaıdy. «Jadyrap jata bershi, jaryqtyǵym» degen tilek aıtady.
Aqyn N.Ájiǵalıevtiń jıi qoldanatyn teńeýi «Aq Naryn». Osylaı atalatyn áni bar óleńinde «arshyn tós shaǵylyń arýdaı sheshingen» degen tosyn teńeý qoldanady. «Aq Narynym, armysyń» óleńinde ólke tarıhy, ólke minezi, ólke sýreti berilip, óleń taza antropomorfızmdik sıpatqa ıe bolyp keledi. Mysaly,
Jarqyrasa qas-qabaǵyń,
jarqyraımyn, shattanam,
Estilgende kúrsinisiń,
jabyrqaımyn, tottanam.
Baqyttymyn, Aq Narynym, …
Júzińdegi qýanyshty
kórgenime búgingi !
Mahambet basynda aqyn bylaı deıdi:
Atynan Narynyńnyń – kıeli eldiń
Basymdy árýaǵyńa ıe keldim.
Mine, Batys Qazaqstan men Atyraýdy alyp jatqan úlken tarıhı meken «Naryn» ataýyna baılanysty lıngvomádenıettanymdyq sholýdy Mahambetten Nuraly aqynǵa deıingi kezeńmen alyp osy joldarmen bitirgimiz keledi.
Qorytyndylaı kele aıtarymyz, «Naryn» geotermıni – birneshe lıngvomádenı qatpardan turatyn, ár túrli assosıatıvtik beıne týǵyzyp turǵan ataý. О́leńderdegi teńeýler, emosııalyq-psıhologııalyq obrazdar osynyń kórinisi. Belgili bir mekende (qutty meken) tirshilik etý, keıin ol jerden aıyrylý, túp-tórkinin joǵaltý, ol jerge qaıtyp barýdyń, burynǵysha tirshilik etýdiń múmkin emestigin seziný saryny – qazirgi ýrbanızasııa, jahandaný dáýirinde barlyq adamdarǵa tán. Sondyqtan toponımderdiń syrtqy ataýynyń tereńindegi, arǵy jaǵyndaǵy mádenı qabatty tildik turǵydan alyp, sımvoldardy oqyp bilgende ǵana geotermın áleýmettik jadyda tereńirek saqtalady jáne jaı ǵana jer ataýynan etnolıngvıstıkalyq, mádenı jaǵynan kıeli uǵymǵa aınalady. Biz Naryn qumyna qatysty óleńderden osyny kóremiz.
Jumazııa Abdrahmanova,
H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıtetiniń kafedra meńgerýshisi, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty
