Qaıta oralǵan qoljazbalar

Iá, «Álemdi jaratýshy – jal­ǵyz Qudaı, al Qudaıdyń eń ǵa­jaıyp jaratyndysy – adam» degen ıdeıany negizge alǵan shuraı­ly shyǵarma ýaqyt minberinen tús­ken emes. Qaıta jyl ótken saıyn oqyrman sanasynda jumbaqta­la túsýde. Italııalyq ǵalymdar uly týyndynyń mán-mazmunyn zertteýdi toqtatqan emes, tolym­dy pikir aıtýǵa da batpaıdy. Hol­loýeı Vatıkan men Florensııa kitaphanalarynda kóz maıyn taýysa otyryp, ataqty aqynnyń mura­laryn indete zertteıdi. Sol izde­nis nátıjesinde osyndaı uly dúnıe­ge tap bolady. Muny ásirelep ja­zyp otyrǵan sebebimiz, álem tuń­ǵysh ret sol arqyly Dante Alı­gerıdiń naqty qoltańbasy qan­daı ekenin kóre alady. Buryn-sońdy mundaı qýanysh eshkimniń táleıine buıyrmaǵan. Sondyqtan álem ádebıetshileri álgi jádigerdi kórýge qushtar ekenin, qolymen ustap kórýge dámeli ekenin jasyrmaýda.

Bul olja XIII ǵasyrdyń aıaǵyn­da, ıaǵnı 1280-1290 jyldardyń sheńberinde jazylǵan. Osy kezeń­de jas aqyn florensııalyq ǵalym hám fılosof Brýnetto Latını­den tálim alady. Fılosof Dante úshin muǵalim ǵana emes, sonymen birge óziniń pikirles dosy bo­la bilgen. Tipti ákesi dúnıeden oz­ǵan­nan keıin bolashaq aqynnyń qam­qorshysyna aınalǵan. Muny dan­tetanýshylar dáriptep te júr.

Dante dál osy Florensııada shy­ǵarmashylyq ǵumyrynyń al­ǵash­qy qadamyn basqan. Soǵan oraı Holloýeı qolyndaǵy qaǵazdy mektepte oqyp júrgen shaǵynda ómirge kelgen týyndyǵa sanaıdy. Degenmen onyń sózine súıensek, osy shaǵyn qoljazbada bolashaq danyshpandyqtyń belgileri bar. Taqýa áıel negizinde Italııa je­rindegi ortaǵasyrlyq ónerdi hám ádebıetti jetik biletin maman. Búginde Nıý-Djersıdegi Prın­s­ton ýnıversıtetinde stýdentter­ge dáris oqıdy. Biraq bul isin qoıyp, ózin tolyqtaı Dantege arnamaqshy.

Holloýeı qolyndaǵy esseni qa­zirgi zamanǵy ıtalıan tiliniń atasy – ıdealdy týskan dıalektisin­de jazylǵan dep túsindirdi. Sonymen qatar, onda keıinirek «Qudiret­ti komedııaǵa» arqaý bolǵan kópte­gen oı jatqanyn aıtady. Naqty­raq aıtqanda, ádep týraly tálimdi tezıster bar. Renessans ǵalymy Leonardo Brýnı qoljazbanyń uly aqynǵa tıesili ekenine kúmán keltirmeıdi hám ózi tapqan aqyn muralaryna uqsastyǵyn da jasyrmaıdy. Máselen, qoljazbada sheńberdiń ústine salynǵan kvad­rat bar. Bul tańbany qalamger Qudaıdy sıpattaý úshin «Qudiret­ti komedııada» qoldanǵan kórine­di. Sondyqtan uly týyndynyń alǵashqy syzbalary ekendigine shúbá joqtaı.

Al endi ózimizge keler bolsaq. Esterińizde bolsa, qazaq tiline «Qu­di­retti komedııanyń» tolyq nus­­qasyn bertinde jazýshy Ken­je­baı Ahmetov aýdardy. «Ta­muq», «Bárzaq», «Jumaq» atty úsh­­taǵannan turatyn týyndyda adam­nyń jer betindegi ómiri, ­qy­z­-
meti, jan dúnıesi sýretteledi. Kó­­­ne dáýirdegi alýan túrli ob­raz­­­dar, erte zaman aqyndary men fı­losof­tary týraly da shy­ǵar­mada keńinen qozǵalady. Álem áde­bıetiniń eń ozyq nusqalaryn sút betine shyqqan qaımaqtaı qal­qyp alyp, qazaqy oqyrmanǵa qaz qalpynda jetkizýdi maqsat tutqan qalamgerdiń eńbegi zor. Jastardyń kóńil kókjıegin keńeıtip, fılosofııa men mıfke qyzyǵýshylyǵyn arttyratyny anyq.

Ýaqyt quıyny aınalyp kelip soǵatyny sekildi, keıde jumba­ǵy sheshilmegen jyldar qoınyna búkken asyldy jasyra almaıdy. Túbi adamzattyń ıgiligi úshin ómir­ge kelgen kez kelgen dúnıe bári­bir jer betine rýhanı azyq bolaty­ny daýsyz. О́zderińizge aıan, otan­dyq tarıhshylar men ǵalymdar Eýropadan ál-Farabıdiń traktattary men ǵundardyń kósemi Edil qaǵannyń beınesin elge ákelgeni. Uly ustazdyń on dana qoljazbasy Ispanııa murajaıynan tabylyp, bórkimizdi aspanǵa atqanbyz. Dál Danteniń shaǵyn murasyn urpaqtary jer-kókke syıǵyz­baı, qazyna esebinde qatarǵa qosyp qoıǵan sekildi. Biz de keıde Eýropanyń murajaılarynda jatqan qundy muralarymyz óz tórimizge kelip jaıǵassa dep ar­mandaımyz. Ony nege aıtyp otyr­myz. Ispanııadan ákelgen rýhanı baılyqtarymyzdyń ishinde ál-Farabıdiń on traktatynan bas­qa, qazaq dalasynan shyqqan ǵa­lymdardyń arab tilindegi qol­jazbalary da bar.

Uly ǵulamanyń qundy mura­sy buzaý terisine ja­zylypty. Bir ókinishtisi, eshqaı­sysynyń túpnusqasy berilmegen. Tek, eń­bekterdiń kóshirmesi men SD-dıskige túsirilgen nusqasy ǵana qolda. Jalpy, Ábý Nasyr ál-Farabı babamyz 100-ge jýyq trak­­tattyń avtory. Biraq onyń on shaq­­tysyn ǵana ótken ǵasyrdyń 60-jyldary otandyq tarıhshylar qazaq tiline aýdarǵan. Solaı. Bul turǵyda Danteniń bedeli bıik. Bolashaqtyń qolyna túsken alyp­tardyń mırasy qaıtadan rýhanı túleýdiń alǵysharty emes pe? Qaıta oıanǵan qoljazbalardyń qa­ǵıdasy osy.

Danteni ıtalııa­lyq­tar dana­lyq­tyń temirqazyǵy sanaıdy. Onysy ejelgi dáýirdiń máńgilik mádenı jaýhary esebinde qadir tutqany. Al biz áli kúnge ál-Fa­rabı babamyz jaıly áńgime aıt­saq, sózden súrine beremiz. Ony my­salǵa alǵan sebebimiz osy. Trak­tattarymen tańdaı qaqtyrǵan ǵu­lamanyń dan­telik deńgeıge kó­tersek, ult rýhanııaty taǵy bir tú­ler edi.