Qoǵam • 02 Tamyz, 2021

Kıberbýllıń: Orynsyz ǵaıbat opyndyrmasyn

1133 ret kórsetildi

Áleýmettik jelide bireýdi jabyla ǵaıbattaý, máseleniń anyq-qanyǵyn bilmeı jatyp kisige aýyr aıyp taǵý, orynsyz ursyp, zekip tastaý sekildi áreketterge etimiz úırenip barady. Ekrannyń arǵy jaǵynda sol pikirlerdi muqııat oqyp, árqaısysyna mán berip otyratyn jandardyń baryn umytyp ketip jatamyz. Qoǵamdaǵy keıbir máseleler shegine jetpeı, shekemizge tımeıtini ókinishti-aq...

Tehnologııanyń qaryshtap damýy arqyly qalypty tirshiligimiz ózgerip, jańa onlaın keńistikke beıimdele bas­tadyq. Alaıda Internet qansha shek­siz bolǵanymen, bizdiń áreketimizdiń shekarasyn anyqtaıtyn erejeler men sharttar áli qalyptasa qoıǵan joq. Kúndelikti ómirde qoǵamda ornyqqan qandaı qu­qyq­tyq jáne moraldyq erejelerge ba­ǵynsaq, dıjıtalǵa ótkende týra sol us­tanymdardan aınyp ketetinimiz qalaı? Bálkim, kóbimiz eki álemdi bólek qarastyryp, áleýmettik jelini erejesiz alań kóretin bolarmyz. Degenmen, sol keńistikte jasalǵan áreketter úshin tolyq jaýap beretinimizdi áste esten shyǵarmaý kerek.    

Sońǵy kúnderi qazaq qoǵamy áleý­mettik jelidegi ádepsizdikti aıtyp, onyń saldary men sebebine úńile bas­tady. Internet damyǵaly beri onyń ıgi­ligin kórip qana qoımaı, teris áseri­men kú­re­­sip kelemiz. Sonyń biri osy – jeli­­de bireý­ge til tıgizip, qoqan-loqqy kór­­setip, balaǵattaý bolyp otyr. Ony aǵyl­shynsha anyqtamasymen kı­berbý­l­lı­ng, dálirek, kıberbýllıń (aǵyl­shyn­sha dybystalýy boıynsha alýdy jón kórdik) dep atap júrmiz. Bul – Batys qoǵamynda burynnan kóterilip, jan-jaqty zerttelip, adam quqyǵyn qor­ǵaý máselesinde aldyńǵy qatarda tur­ǵan taqyryptardyń biri. Jeliniń joıqyn kú­shin bi­letin mamandar kıber qorlyqqa tó­tep be­rý múmkin emes ekenin aıtyp júr.    

Jalpy, ózinen álsizge álimjettik kór­­­setý jasóspirimderge tán áreket re­tin­­de sı­pat­talǵanymen, jumys ornyn­da ba­s­ty­ǵynyń, árip­tesi­niń, otbasynda ja­qyn adamynyń qysymyna tózip júrgen­der qanshama. Biraq másele Inter­netke kirý múmkindigi bar jas pen káriniń ara­syn­daǵy ádepsizdikte bolyp tur. AQSh ǵalym­darynyń zertteýleriniń birinde 12-17 jas aralyǵyndaǵy jasóspirim­der­diń 37 paıyzy keminde bir ret kı­ber­býllıńniń zardabyn tartqany aıtyl­ǵan. Rasymen, bul jaǵymsyz áre­ket­pen ádette dúnıe­tany­my tolyq qalyp­tas­paǵan jas­tar betpe-bet kelip jatady. Alaıda bul kıberbýllıń eresek­ter arasynda kezdes­peıdi degendi bildirmeıdi.

Ol úshin áleý­mettik jelide belsendi kez kelgen tany­mal adamnyń, ánshi, saıasatker, sport­shylardyń jazbalaryndaǵy pikirlerge kóz júgirtip shyǵý jetkilikti. Syndarly syn men kıberbýllıńniń arasy bir-aq qadam. Tipti pikir bildirip otyrǵan qoldaýshy óziniń artyq ketkenin sezbeı qalýy da ǵajap emes.

Bul máseleni el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev 2020 jylǵy 1 qyrkúıek­tegi halyqqa Joldaýynda kótergeni má­lim.

«Búkil álemdegi sııaqty Qazaqstan­­nyń azamattary da ınternettegi ǵaıbat­taý­lar­dan qorǵana almaı otyr. Budan eń aldy­men balalar zardap shegýde. Olar ınter­net arqyly taraǵan qo­qan-loqqy­nyń áserinen qatty qınalady. О́ki­nish­ke qaraı, sonyń saldarynan qaıǵyly jaǵdaıǵa da ushyrap jatady. Azamattardy, ásirese, balalardy kıberbýllıngten qorǵaý jónindegi zańnamalyq sharalardy qabyldaıtyn kez keldi», dep atap aıtqan bolatyn Memleket basshysy.

Qoǵamdaǵy ózekti máselege qatysty quqyq qorǵaý organdarynyń pikirin bilý úshin Ishki ister mınıstrligine habar­lastyq. Belgili bolǵandaı, qoldanystaǵy zań­namada kıberbýllıń degen termınge anyqtama berilmegen. Mınıstrliktiń Ákimshilik polısııa qyzmetiniń erekshe tapsyrmalar jónindegi aǵa ınspektory Leıla Alıpbaeva quqyqbuzýshy­lyq bolǵan jaǵdaıda jaýapty organ­ǵa habarlasýǵa bolatynyn eskertti. Al qylmys bolmaǵan jaǵdaıda jaýaptyny jazalaý múmkin emes. Sarapshy qazir Parlament depýtattary, Bilim jáne ǵylym mı­nıstrligi men Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń bastamasymen «Qa­zaqstan Respýblıkasyndaǵy balanyń qu­qyqtary týraly» zańǵa kıberbýllıń tú­sinigin engizýdi usynyp jatqanyn aıtyp ótti. Leıla Alıpbaeva eger osy uǵym zańnamaǵa engen jaǵdaıda ári qaraı kıberbýllıńmen kúreske qa­tysty arnaıy baǵdarlamalar daıyn­daýǵa bolatynyn jetkizdi.

Al M.S.Nárikbaev atyndaǵy KAZGIýÝ-niń PhD doktory, zań­ger Abaı Abylaıuly zańnamaǵa kı­ber­býllıń uǵymyn engizýdiń qajeti joq dep esep­teıdi. Maman kıberbýllıńge jatatyn qorqytý, balaǵattaý, bireýdiń ar-namysyna tııý sekildi áreketter onsyz da qoldanystaǵy zańnama sheńberinde qaralǵan dep esepteıdi.

– Bul – qoǵamdaǵy kúrdeli másele­lerdiń biri bolyp otyr. Qazaqstan zań­namasynda kıberbýllıńge anyqtama joq. Onyń formasy ártúrli bolýy múm­kin. Sondyqtan ony zań júzinde engizý ońaı bolmaıdy. Birinshiden, ondaı áreketter deńgeıine baılanys­ty Ákimshilik quqyqbuzýshylyq nemese Qylmystyq kodekske engizilgen. Árekettiń zardaby men saldary aýyr bolatyn bolsa, Qylmystyq kodeks sheń­berinde qaralady. Máselen, «ól­ti­remin, múlkińe zııan keltiremin, otba­syńa qas­tandyq jasaımyn» degen qorqy­tý­lar Qylmystyq kodekske jatady. Jala ja­bý nemese adamnyń jeke basyna qol suǵý máseleleri Ákimshilik quqyq­bu­zýshylyq kodekstiń sheńberinde qara­la­dy. Sondyqtan zańnamalyq deńgeıde kı­ber­býllıń anyqtamasyn engizýge qa­jet­tilik joq dep esepteımin, – deıdi zań­ger.

Osyndaı jaǵymsyz jaǵdaıǵa tap bol­ǵan adam qalaı áreket etýi kerek, ádiletti qaıdan izdeıdi degen suraǵymyzǵa zańger birinshi quqyq qorǵaý organdaryna júgi­nip, qylmystyń bar-joǵyn anyqtap alý kerek dep keńes berdi.

– Kóp jaǵdaıda adamdar qaı árekettiń zań boıynsha jaýapqa tartylatynyn bilmeı jatady. Sol sebepti, eń aldymen, quqyq qorǵaý ókilinen keńes alǵan jón. Zańgerge júginý qaltany qaǵýy múm­kin. Sol sebepti polısııaǵa baryp, qyl­mystyń bar-joǵyn anyqtaý kerek. Qyl­mys bolǵan jaǵdaıda ótinish berip, sot­qa júginýge bolady, – deıdi Abaı Aby­laıuly.

Sózben túırep, bireýge zapyranyn tógip ketý sekildi áreketterdiń esh zala­ly joq dep esepteıtinder qate­lesedi. «Keleshek» psıhologııalyq ortaly­ǵynyń dırektory Natalıa Semenenko kıber­býllıńniń saldary zorlyq-zombylyq qurbandarynyń jaǵdaıymen birdeı bolatynyn jetkizdi.

– Kıberbýllıń saldarynyń áıel­der, er adamdar men jasóspirimder úshin esh aıyrmashylyǵy joq. Damyǵan elderde ol zańnamalyq deńgeıde zorlyq-zombylyqqa jatqyzylady. Mysaly, bizde turmystyq zorlyq-zombylyqpen qalaı kúresse, ózge elderde onlaın qy­symmen de týra solaı kúresedi. Inter­net­te ádepsiz áreketterdiń qurbany bol­ǵan jandar ózge qylmystardyń qurbany sekildi sezimderdi bastan keshiredi. Olar­dyń ishinde qorqynysh, ózińdi baǵala­maý, ózgelermen baılanys ornata almaý, psıhosomatıkalyq aýrýlarǵa shaldyǵý bar. Tipti qan qysymy kóterilip, gıper­tonııaǵa ulasady. «Meniń jazbama teris pikirler aıtylsa she?» degen qorqynysh basyp turady, – deıdi maman.

Kóbine áleýmettik jelide tanymal adam­darǵa jaǵymsyz sóz tanys emes adam­dardan keledi. Al odan bólek, biz bile bermeımin áleýmettik jelide ańdý degen jaǵdaı da kóp kezdesedi eken. Má­se­len, burynǵy jubaılar nemese araz­dasqan jandar bir-birin áleýmettik jelide ańdyp, ǵaıbat sóz aıtyp, jala jabatyndary bar. Psıholog jelide osyndaı qysymnyń bar ekenin aıtty.

– Keıde burynǵy jubaılary áleý­mettik jelide ańdyp, kún kórsetpeı júr degen máselemen keletinder bar. Bul da – kıberbýllıńniń bir túri. Jelide zábir kórip, erkin ómir súre almaımyn deıtinder sany áldeqaıda artty. 10 jyl buryn mundaı bolmaıtyn. Basqa máse­lemen kelip, búgingi jaǵdaıyn taldap, tarazyǵa salǵanda kezinde áleýmettik jelide bolǵan oqıǵadan bastalǵany anyqtalyp jatady. Kıberbýllıńnen qorǵansyz ekenimizdi moıyndaý kerek. Joǵaryda aıtqanymdaı, ınternettegi dıskýssııanyń ne qýdalaýdyń saldary ómirde zorlyq-zombylyq kórgenmen birdeı, eń qorqynyshtysy – sýısıdke ıtermeleýi ábden múmkin, – deıdi psıholog N.Semenenko.

Máseleniń ózektiligin qoǵamdaǵy kún­delikti oqıǵalardan kórip-bilip júrmiz. Osyǵan deıin jeke pikirin bildirgen halyq ártisin jerden alyp, jerge sal­ǵandardy kórdik. Jaýapkershilikti qu­qyq qorǵaý organdaryna artýdan bólek, qandaı sharalar qoldanýǵa bolady degen suraqqa jaýap izdedik. Bul rette Máji­lis depýtaty Erlan Saıyrov Facebook paraqshasynda áleýmettik jelide ózin ózi ustaý mádenıetin qalyptastyrý úshin adamnyń jeke basyna qol suqpaı, bireý­diń ar-ojdanyn ardaqtaý sekildi qa­ra­paıym qadamdardan turatyn «Áleý­met­tik jeli kodeksin» usynǵan eken.

Árıne, atalǵan máseleniń joǵary minber­den kóterilip, talqylanyp otyr­ǵany búgin ǵana emes. Sol sebepti mem­leket­tik sheshimderdi bylaı qoıǵanda, biz qoǵam bolyp ne isteı alamyz degen má­selege kóńil bólgenimiz jón sekildi. Qa­laı bolǵanda da, ádep saqtamaı, ǵaıbat sóılep otyrǵandar – siz ben biz, tanys­ta­rymyz ben jaqyndarymyz. Sol se­bepti sarapshylar usynǵan qarapaıym qadamdardy aıtyp ketýdi jón kórdik. Eń aldymen, shabýylǵa ushyraǵandar­dyń psıhologııalyq jaı-kúıine beıjaı qara­maý mańyzdy. Osyndaı jaǵdaıǵa kýá bolǵandar, eń aldymen, áleýmettik jelide kez kelgen habarlamanyń zorlyq-zombylyq sıpaty baryn habarlaı alady. Áleýmettik jeliniń aqparattyq tehnologııasy shaǵym túsken ár jazba men ak­kaýnt­ty ózinshe zerttep, buǵattaýǵa de­ıin shara qoldanady. Ekinshiden, kıberbýl­lıń sıpatyndaǵy áńgimege aralasyp, qoldaý bildirip, ony bireýge joldaýdan aýlaq bolý kerek. Úshinshiden, qysyr sóz­diń nysanasyna alynǵan jábirlenýshi janǵa bir aýyz jyly sóz jazyp ketýge bolady. Kim biledi, dál osy sóz sol adamnyń kóńilin jubatyp, demeý bolýy múmkin. Odan bólek, ishińdeginiń bárin áleýmettik jelide aqtaryp tastaýǵa bolmas. Jazylǵan ár dúnıe umytylmaı, máńgilikke saqtalatynyn umytpaǵan jón. Keıde áleýmettik jeliden úzilis alýǵa da bolady. Bul – sarapshylardyń bergen qarapaıym usynysy. Qulaq asyp, oryndaý – árkimniń óz erkinde. Baıqaýsyz aıtylǵan biraýyz sóz bireýdi qutqaryp ne joq qylatyny sanamyzda jańǵyryp tursa, quba-qup.

Sońǵy jańalyqtar

Pavlodarda taǵy da qus tumaýy tirkeldi

Aımaqtar • Búgin, 16:00

Urlanǵan 28 kólik tabyldy

Oqıǵa • Búgin, 15:11

Qazgıdromet aldaǵy qysqa boljam jasady

Qazaqstan • Búgin, 14:11

Atyraýda 23 adamdy shaıan shaqqan

Aımaqtar • Búgin, 13:35

Túrkistan oblysynda brakonerler ustaldy

Aımaqtar • Búgin, 12:40

Aqtaýda er adam bıikten qulap mert boldy

Aımaqtar • Búgin, 10:53

Sport jańalyqtaryna sholý

Sport • Búgin, 09:11

Bárimiz bir aspannyń astyndamyz

О́ner • Búgin, 09:10

Sýretshiler úıi ashyldy

Aımaqtar • Búgin, 09:08

Bal bulaq bolyp aqty

Aımaqtar • Búgin, 09:07

Ońaılyqpen em qonbaıdy

Medısına • Búgin, 09:05

Bárekeldi, Vıktorııa!

Sport • Búgin, 09:02

Taı elinde qola medal buıyrdy

Sport • Búgin, 09:00

Seısenbige arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 08:57

Mazmun men sapaǵa mán berilse

Bilim • Búgin, 08:55

Atyraý oblysy «sary» aımaqqa ótti

Koronavırýs • Búgin, 08:54

Uqsas jańalyqtar