Baıdenniń mejeli merzimi «máńgilik soǵysty» toqtatqysy keletinderdiń kóńil kúıin kóterdi. Biraq bul qadam sonymen qatar Aýǵanstan úkimetiniń kúıreýin, bılik talıbterdiń qolyna ótýin, «ál-Kaıda» belsendiliginiń qaıta artýyn boljaǵandar tarapynan synǵa ushyrady. Qazirdiń ózinde zorlyq-zombylyq kúsheıip barady. Áıelderdiń quqyqtary, gıgıena jáne densaýlyq sııaqty salalardaǵy progress keri ketý qaýpi mol. Degenmen, áskerge qatysy joq osyndaı máselelerdi sheshýdiń tıimdi joldary bar.
Qarap otyrsaq, Amerıkanyń Aýǵanstan saıasatyna qatysty áskerı ólshemsharty barshanyń nazaryn aýdaratyn sekildi. AQSh-tyń Ortalyq qolbasshylyǵynyń burynǵy qolbasshysy jáne Ortalyq barlaý basqarmasynyń burynǵy dırektory, general Devıd Petreýs «AQSh-tyń sheksiz soǵysqa qatysýyn toqtatý máńgilik soǵysty toqtatpaıdy. Bul qadam bizdiń is-qımylymyzdyń aıaqtalǵanyn kórsetedi. Men ahýal odan ári nasharlaıdy ma dep qorqamyn», dep eskertti. Petreýs sonymen qatar AQSh-tyń terrorızmge qarsy aımaqtyq is-qımyldarǵa qajetti mańyzdy alańdy joǵaltyp jatqanyn atap ótip, Amerıka ásker shyǵarý týraly sheshimine túbinde ókinetinin jetkizdi.
Mundaı qaýipti Baıden ákimshiliginiń keı sheneýnikteri de aıtyp otyr. Ortalyq barlaý basqarmasynyń dırektory Ýılıam Berns Amerıkanyń eldegi barlaý aqparattaryn jınaý qabiletiniń tómendeýine baılanysty qıyndyqtarǵa toqtaldy. Osylaısha, ulttyq qaýipsizdik keńesshisi Djeık Sallıvan ashyq aıtqandaı, Baıden ákimshiligi «el ishinde ne bolatynyna eshqandaı kepildik bere almaıdy. Eshkim kepil bola almaıdy».
Biraq dep jalǵastyrdy Sallıvan, Baıden ákimshiligi Aýǵanstannyń qaýipsizdik kúshterin resýrstarmen qamtamasyz etip, jattyǵý jasaý arqyly eldiń taǵdyryna qatysty qaýipti boljamdardy boldyrmaýǵa kúsh sala alady. Sonymen qatar qorǵanys mınıstri Lloıd Ostın NATO-ny sendirip, AQSh Aýǵanstannyń negizgi múmkindikterin qarjylandyrýdy jalǵastyratynyn jetkizdi. Bılik ókilderiniń aıtýynsha, drondar, krýızdik zymyrandar men shpıondyq baǵdarlamalar aqparat jınaýǵa kómektesip, joıqyn soqqy jasaýǵa múmkindik beredi. Sallıvannyń sózine sensek, AQSh alysta jatsa da, eldegi ahýalǵa sergek qaramaq.
Biraq mundaı kúshke súıengen taktıka Aýǵanstandy turaqtandyrmaıdy, uzaq merzimdi beıbitshilik pen órkendeý jolyna túsirmeıdi. Ol úshin jumsaq qýatty sheshimder de mańyzdy.
AQSh pen NATO áskerleri ketse de, Birikken Ulttar Uıymy Aýǵanstanǵa kómek kórsetýin jalǵastyra beredi. Máselen, elde 160-tan astam gýmanıtarlyq agenttik bar. О́tken aptada AQSh Memlekettik departamenti eldegi gýmanıtarlyq seriktesterine muqtaj jandarǵa, onyń ishinde mıllıondaǵan qonys aýdarýshylarǵa qoldaý kórsetýge kómektesý úshin 266 mıllıon dollar kóleminde jańa kómek berýge ýáde berdi.
Keıbir sarapshylar keleshekte Aýǵanstandaǵy jaǵdaıdy jaqsartý úshin osyndaı kómekti paıdalanýdyń tıimdi tásilin usyndy. Máselen, AQSh-tyń qorǵanys mınıstri qyzmetin atqarǵan, Ortalyq barlaý basqarmasynyń burynǵy dırektory Robert Geıts Aýǵanstanǵa arnaıy halyqaralyq damý qoryn qurýǵa keńes beredi. Ondaǵy qarajat saıası jáne ekonomıkalyq reformalarǵa nemese áıelderdiń negizgi quqyqtary men lańkestikten bas tartý engen beıbit kelisimge jumsalýǵa tıis.
Sol sekildi, Eshlı Djekson men Rahmatýlla Amırı halyqaralyq kómekti áıelder men qyzdardyń keıingi jıyrma jyl ishinde alǵan quqyqtaryn saqtap qalýǵa jumsaý qajettigin alǵa tartady. Tipti keritartpa «Talıban» bılikke oralsa da budan bas tartpaý kerek. О́ıtkeni olar atap kórsetkendeı, qazirgi Aýǵanstan úkimeti bıýdjetiniń 75 paıyzy halyqaralyq kómekten keledi.
Djekson men Amırı bilimniń róline erekshe mańyz beredi. Buǵan sebep jetkilikti. Aýǵan halqynyń 70 paıyzdan astamy – 25 jasqa deıingiler. Qazirgi tańda jastarǵa bilim berý bilikti jumysshylardy, tıimdi kóshbasshylar men belsendi azamattardy qalyptastyrady. Bul – saıası turaqtylyq pen turaqty ekonomıkalyq damý formýlasy.
Keıingi 20 jyl ishinde bilim berý salasynda eleýli tabystarǵa qol jetti. 2001 jyldan keıin uldar men qyzdar arasyndaǵy bilimge qoljetimdilik on ese ósti. AQSh-tyń Halyqaralyq damý agenttigi (USAID) Aýǵanstannyń joǵary bilim mınıstrligine silteme jasaı otyryp, «2001 jyly 900 myń er stýdent bolsa, 2020 jyly olardyń sany 9,5 mıllıonnan asty. Olardyń 39 paıyzy – qyzdar», dep habarlady.
Mundaı ilgerileýge sheteldik donorlardyń arqasynda qol jetti. Osyndaı qoldaýdyń arqasynda IýNISEF-pen jumys isteıtin úkimettik emes uıymdar bastaýysh bilim berýdi nyǵaıtýǵa óz úlesterin qosty. USAID aýǵandyq oqý oryndarynyń damýyn kúsheıtý úshin AQSh ýnıversıtetteri men mektepteriniń tájirıbesine súıenip, arnaıy baǵdarlamalar jasady. Donorlardyń qoldaýymen magıstratýra baǵdarlamalary, oqytýshylyq daıyndyq, sertıfıkattaý baǵdarlamalary men bilim berý standarttary boıynsha nusqaýlyqtar oqytýdy kásibı deńgeıge kóterýge jáne zertteýlerdi jandandyrýǵa kómektesti.
Biraq Aýǵanstanda jalpyǵa birdeı bilim berýdi sapaly júrgizý kúrdeli másele bolyp qala beredi. IýNISEF málimetine súıensek, shamamen 3,7 mıllıon aýǵan balasy mektepte oqı almaıdy. Olardyń jartysynan kóbi – qyzdar. Covid-19 pandemııasy jáne keıingi kezdegi zorlyq-zombylyqtyń kúsheıýi qosymsha qıyndyq týǵyzdy. AQSh pen NATO áskerleriniń shyǵarylýy zorlyq-zombylyq qaýpin odan ári arttyratyndyqtan, bilim berýdi qoldaý men keńeıtý mańyzdy.
Qaýipsizdik pen densaýlyq jaǵdaıyn eskersek, alystaǵy seriktester úshin bul baǵytqa kúsh salý mańyzdy. Baqytymyzǵa oraı, mundaı sharalar vırtýaldy oqytý platformalary men oqytý ádistemeleriniń jyldam damýyna, sondaı-aq pandemııadan keıin ortaǵa shyqqan telekommýnıkasııalyq jabdyqtarǵa qoljetimdiliktiń artýyna negiz bolady.
Árıne bilim Aýǵanstanda turaqtylyq pen órkendeýdiń qajetti sharty ekenine qaramastan, ony qamtamasyz etý jetkiliksiz. Biraq USAID basshysy Samanta Paýer óz esteliginde bóliskendeı, bilim múmkin emes ambısııalardy qol jetkiziletin maqsattarǵa aınaldyrýy yqtımal. Keıingi 20 jyldaǵy kúsh-jigerdiń arqasynda bul Aýǵanstandaǵy kóptegen qyzdar men áıelderdiń bastarynan ótti. Onyń jalǵasýyn qamtamasyz etý – halyqaralyq áskerge baılanysty emes. Bul halyqaralyq qoǵamdastyqqa baılanysty.
Karen Dj.GRINBERG,
Fordhem ýnıversıteti zań mektebiniń Ulttyq qaýipsizdik ortalyǵy dırektory
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
