– 1981 jyly Kókshetaýǵa talantty kompozıtor, ónertanýshy, Ilııa Jaqanov at basyn burdy. Oǵan sebep, 1982 jyly Birjan sal babamyzdyń 150 jyldyǵy respýblıka kóleminde toılanatyn bolyp, soǵan oraı Úkimettiń qaýlysy shyqty, – dep bastady sózin aǵamyz.
– Ilııa aǵamyzdy syrtynan bilip, ánderin tyńdaǵanmen, alǵash kórgenim. Sabyrly, baısaldy kisi eken. Sondaı ardaqty azamattyń Kókshetaýǵa kelýi úlken bir oqıǵa sekildi boldy. Aǵamyz ol kezde Qazaq radıosynyń mýzykalyq redaksııasyn basqarady. Men oblystyq gazettiń mádenıet, ádebıet bóliminiń meńgerýshisimin. Basylym redaktory, jazýshy Janaıdar Mýsın meni Ilekeńniń qasyna qosyp berdi. Sóıtip, Ilııa aǵa ekeýmiz aldymen Kókshetaýdyń óz basynda turatyn babamyzdyń týǵan kelini, Birjannyń kishi balasy Qalkeniń áıeli Raqııa ájemizdiń úıine bardyq. Bul kisi redaksııanyń dál irgesinde, Sholpan degen qyzynyń qolynda turady. Kúnde sol úıdiń qasynan ótkende esik aldynda otyrǵanyn jıi kórem. Keıde amandasyp ótemin. Biraq ájemizdiń Birjan saldyń kelini ekeninen habarsyzbyn. Sol jyly jasy jetpis besti alqymdap qalǵan. Sózi de, ózi de tyń. Babasy týraly biraz áńgime aıtty. Men ony keıin «Birjannyń burmalary» degen serııalyq ocherkimde jazdym.
Ájemizdiń jary Qalke otyzynshy jyldary ómirden ótse kerek, ol ákesi Birjan qaıtys bolǵanda qyrqynan endi shyqqan sábı eken. Sonda Raqııa áje Birjannyń uly atasy – Aqsary Kereı ishindegi alpys úıli Bertis áýletiniń Qyzyljardan Kókshetaý tóńiregine qonys aýdarýynyń jaı-japsaryn bizge bylaısha baıandap berdi: «Bertis atamyzdyń ózi de bes-alty aǵaıyndy bolyp keledi... Aǵa-inileriniń bireýi bı, endi biri din jolyn ustaǵan sopy, bir-ekeýi tynyshsyz, qamshyger, sotqar, búlikshi eken. Bertis baýyrlarynyń el arasyna iritki salǵan teris qylyǵyna renjip, sol sebepten Kókshetaýǵa kóship kelgen eken»...Ol kezde mán bermeppin, endi baıyptasam, ájemiz atyn atamaı «endi biri din jolyn ustaǵan sopy» degeni Maral ıshan eken. Kereıdiń Nurymbet atasynan taraıtyn Maral ıshan ata qonystan yǵystyryp, tirshilik tynysyn taryltqan aq patshanyń otarshyldyǵyna qarsy shyǵyp, eldi ǵazaýat kúresine kóteredi. Ájemiz sol joly atasy týraly kózkórgenderden estigenderin áńgimeledi. Birjan sal dombyrasyn bireý shertip qalsa, bilip qoıyp: «Áı, Aqyqjan, dombyramdy bireý shertip qoıypty» dep qaıtadan qulaq kúıin keltirip alady. Ánshi qaıda saparlap barsa da ózi jonyp jasaǵan dombyrasynyń tıegin bir ýys oramalǵa túıip alyp júredi. Sondaı-aq Birjekeń ándi berilip aıtatyny sonshalyq, moldasoqyny tórden esikke, esikten tórge otyrady eken. Ony ózi baıqamaıdy.
Odan keıingi Ilııa aǵamyzben saparymyz dańqty babamyz týǵan qazirgi Birjan sal aýdanynda jalǵasty. О́zim osy saparda kóp nárseni kóńilime túıdim. Kóksheniń baýraıynda óskenimmen Birjan salǵa qatysty biraz dúnıeni bilmeıdi ekem. Ilekeń Almatydan saparynyń jospary men baǵytyn, áńgimelesetin adamdaryn naqty belgilep shyǵypty.
Sol jyly burynǵy Eńbekshilder aýdanyndaǵy Jókeı kóliniń jıegindegi «Kazgorodok» degen aýylda Shaımuqan Omarov degen aqsaqal turdy. Ol kisige bizdi Bolat Bekenov degen mektep dırektory bolyp isteıtin, zııaly azamat ertip apardy. Ol – 1937-jyly ustalyp, jazyqsyz atylyp ketken, qazaqtyń bir aıaýly perzenti, jazýshy Eljas Bekenovtiń uly. Shaımuqan aqsaqaldyń úıine keldik. Sol kezde ol kisiniń jasy jetpisti jaǵalap qalsa da sanasy sergek, jady myqty. Qarııa bizdi quraq usha qarsy alyp, Birjan sal týraly arǵy-bergi úlkenderden estigenderi men ánderi jaıynda áńgimeledi. Áńgime ústinde «Aıbozym» ánin esine túsirip, yńyldap aıtyp berdi. Ilekeń úlken oljaǵa kenelgenine qýanyp, ándi magnıtofonyna jazyp aldy.
Ilııa aǵamyz qarııadan «Aıbozym» áni qalaı shyqty, ony kimder oryndady – barlyǵyn sýyrtpaqtap, egjeı-tegjeıli surady. Shyn máninde, buǵan deıin Birjan saldyń «Aıbozym» degen áni bar ekenin eshkim bilgen emes. Kezinde tuǵyrly tulǵa týraly qundy málimetter bergen Qarta, Esim Baıbolov degen qarııalar da eshqandaı derek keltirmegen. Al Ilekeń ony qaıdan bildi degende, osy ándi Shaımuqan qarttan on shaqty jyl buryn kókshetaýlyq jýrnalıst Áýez О́teev jazyp alǵan. Ol ánniń taspasyn Ábilǵazy Boqanov degen bir zııaly jan keıinirek Qazaq radıosy mýzyka redaksııasynyń bas redaktory Ilııa Jaqanovqa ákep beredi. Biraq ánniń taspaǵa jazylý sapasy nashar bolǵandyqtan, Ilııa aǵamyzdyń Shaımuqan aqsaqalǵa arnaıy kelýiniń sebebi osy eken.
Shaımuqan qarııa bul ándi Birjan saldyń janynda júrgen Ospan degen ánshiniń qyzy Kátýden úırengen. Ospannyń ózi aqsary, qaǵylez, juqa kisi bolǵanymen, án aıtqanda daýysy zor, úıdiń tóbe taqtaıyn tilip jibere jazdaıdy eken. Qyzy Kátý de ákesi sekildi ǵajaıyp ánshi bolǵan, biraq erte turmysqa shyǵyp, jastaı ómirden ótedi.
Almatyǵa kelgennen keıin Ilekeń: «Aıbozym, aıhoı bozym, dańǵyl bozym» dep bastalatyn ánge ózi qaıyrma jazyp, Qaırat Baıbosynovqa oryndaýǵa berip, efırge shyǵarady. Osylaı uly ánshiniń asqaq áni halqymen qaıta qaýyshty. Aıtpashqy, sol saparda Ilııa aǵam ekeýmiz Shaımuqan aqsaqaldy ortaǵa alyp fotoǵa tústik, – dep sózin túıindedi arqaly aqyn.
