О́ner • 11 Tamyz, 2021

Birjan saldyń «Aıbozymy»

342 ret kórsetildi

Qazaq óneriniń alyby – Birjan sal babamyzdyń asqaq «Aıbozym» ánin jurtshylyq jaqsy biledi. Bul ándi alǵash sahnada oryndaǵan – dúldúl ánshi, Memlekettik syılyqtyń laý­reaty Qaırat Baıbosynov. Biz búgingi áńgimemizde bir kezderi umyt bola bastaǵan osy týyndynyń qaıta jaryqqa shyǵýyna sebepker bolǵan bir oqıǵany baıandasaq deımiz. Ony bizge belgili aqyn, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty Qorǵanbek Amanjol aıtyp bergen edi.

– 1981 jyly Kókshetaýǵa talantty kompozıtor, ónertanýshy, Ilııa Jaqanov at basyn burdy. Oǵan sebep, 1982 jyly Birjan sal babamyzdyń 150 jyldyǵy respýblıka kóleminde toılanatyn bolyp, soǵan oraı Úkimettiń qaýlysy shyqty, – dep bastady sózin aǵamyz.

– Ilııa aǵamyzdy syrtynan bilip, ánderin tyńdaǵanmen, alǵash kórgenim. Sabyrly, baısaldy kisi eken. Sondaı ardaqty azamattyń Kókshetaýǵa kelýi úlken bir oqıǵa sekildi boldy. Aǵamyz ol kezde Qazaq ra­dıosynyń mýzykalyq redak­sııasyn basqarady. Men ob­­lys­­tyq gazettiń máde­nıet, áde­­­­bıet bóliminiń meńgerý­shi­simin. Basylym redaktory, jazýshy Janaıdar Mýsın meni Ile­keńniń qasyna qosyp berdi. Sóıtip, Ilııa aǵa ekeýmiz aldymen Kókshetaýdyń óz basyn­da turatyn babamyzdyń týǵan kelini, Birjannyń kishi balasy Qalkeniń áıeli Raqııa áje­mizdiń úıine bardyq. Bul kisi redaksııanyń dál irgesinde, Shol­pan degen qyzynyń qolynda turady. Kúnde sol úıdiń qasynan ótkende esik aldynda otyrǵanyn jıi kórem. Keıde amandasyp ótemin. Biraq ájemizdiń Birjan saldyń kelini ekeninen habarsyzbyn. Sol jyly jasy jetpis besti alqymdap qalǵan. Sózi de, ózi de tyń. Babasy týraly biraz áńgime aıtty. Men ony keıin «Birjannyń burmalary» degen serııalyq ocherkimde jazdym.

 Ájemizdiń jary Qalke otyzynshy jyldary ómirden ótse kerek, ol ákesi Birjan qaıtys bolǵanda qyrqynan endi shyqqan sábı eken. Sonda Raqııa áje Birjannyń uly atasy – Aqsary Kereı ishindegi alpys úıli Bertis áýletiniń Qyzyljardan Kók­shetaý tóńiregine qonys aýda­rýynyń jaı-japsaryn bizge bylaısha baıandap berdi: «Bertis atamyzdyń ózi de bes-alty aǵaıyn­dy bolyp keledi... Aǵa-ini­le­riniń bireýi bı, endi biri din jolyn ustaǵan sopy, bir-ekeýi tynyshsyz, qamshyger, sot­qar, búlikshi eken. Bertis ba­ýyrlarynyń el arasyna iritki salǵan teris qylyǵyna renjip, sol sebepten Kókshetaýǵa kóship kelgen eken»...Ol kezde mán ber­meppin, endi baıyptasam, áje­miz atyn atamaı «endi biri din jolyn ustaǵan sopy» degeni Maral ıshan eken. Kereıdiń Nurymbet atasynan taraıtyn Maral ıshan ata qonystan yǵystyryp, tirshilik tynysyn taryltqan aq patshanyń otarshyldyǵyna qarsy shyǵyp, eldi ǵazaýat kúresine kóteredi. Ájemiz sol joly atasy týraly kózkórgenderden estigenderin áńgimeledi. Birjan sal domby­rasyn bireý shertip qalsa, bilip qoıyp: «Áı, Aqyqjan, dombyramdy bireý shertip qoıypty» dep qaıtadan qulaq kúıin kel­tirip alady. Ánshi qaıda sapar­lap barsa da ózi jonyp jasaǵan dombyrasynyń tıegin bir ýys oramalǵa túıip alyp júredi. Sondaı-aq Birjekeń ándi be­rilip aıtatyny sonshalyq, mol­dasoqyny tórden esikke, esikten tórge otyrady eken. Ony ózi baıqamaıdy.

Odan keıingi Ilııa aǵamyzben saparymyz dańqty babamyz týǵan qazirgi Birjan sal aýda­nynda jal­ǵasty. О́zim osy saparda kóp nárseni kóńilime túıdim. Kóksheniń baýraıynda óskenimmen Birjan salǵa qa­tysty biraz dúnıeni bilmeıdi ekem. Ilekeń Almatydan sa­pa­rynyń jospary men baǵy­tyn, áńgimelesetin adamdaryn naqty belgilep shyǵypty.

Sol jyly burynǵy Eńbek­shilder aýdanyndaǵy Jókeı kóliniń jıegindegi «Kazgorodok» degen aýylda Shaımuqan Omarov degen aqsaqal turdy. Ol kisige bizdi Bolat Bekenov degen mektep dırektory bolyp isteıtin, zııaly azamat ertip apardy. Ol – 1937-jyly ustalyp, jazyqsyz atylyp ketken, qazaqtyń bir aıaýly perzenti, jazýshy Eljas Bekenovtiń uly. Shaımuqan aqsaqaldyń úıine keldik. Sol kezde ol kisiniń jasy jetpisti jaǵalap qalsa da sanasy sergek, jady myqty. Qarııa bizdi quraq usha qarsy alyp, Birjan sal týraly arǵy-bergi úlkenderden estigenderi men ánderi jaıynda áńgimeledi. Áńgime ústinde «Aıbozym» ánin esine túsirip, yńyldap aıtyp berdi. Ilekeń úl­ken oljaǵa kenelgenine qýanyp, ándi magnıtofonyna jazyp aldy.

Ilııa aǵamyz qarııadan «Aı­bozym» áni qalaı shyqty, ony kimder oryndady – barlyǵyn sýyrt­paqtap, egjeı-tegjeıli su­rady. Shyn máninde, buǵan deıin Birjan saldyń «Aıbozym» degen áni bar ekenin eshkim bilgen emes. Kezinde tuǵyrly tulǵa tý­raly qundy málimetter bergen Qarta, Esim Baıbolov degen qarııalar da eshqandaı derek keltirmegen. Al Ilekeń ony qaı­dan bildi degende, osy ándi Shaımuqan qarttan on shaqty jyl buryn kókshetaýlyq jýrnalıst Áýez О́teev jazyp alǵan. Ol ánniń taspasyn Ábilǵazy Boqanov degen bir zııaly jan keıinirek Qazaq radıosy mýzyka redaksııasynyń bas redaktory Ilııa Jaqanovqa ákep beredi. Biraq ánniń taspaǵa jazylý sapasy nashar bolǵandyqtan, Ilııa aǵamyzdyń Shaımuqan aqsaqalǵa arnaıy kelýiniń sebebi osy eken.

Shaımuqan qarııa bul ándi Birjan saldyń janynda júrgen Ospan degen ánshiniń qyzy Ká­týden úırengen. Ospannyń ózi aqsary, qaǵylez, juqa kisi bol­ǵanymen, án aıtqanda daýysy zor, úıdiń tóbe taqtaıyn tilip jibere jazdaıdy eken. Qyzy Ká­tý de ákesi sekildi ǵajaıyp ánshi bolǵan, biraq erte turmysqa shy­ǵyp, jastaı ómirden ótedi.

Almatyǵa kelgennen keıin Ilekeń: «Aıbozym, aıhoı bozym, dańǵyl bozym» dep bastalatyn ánge ózi qaıyrma jazyp, Qaı­rat Baıbosynovqa oryndaýǵa berip, efırge shyǵarady. Osylaı uly ánshiniń asqaq áni halqymen qaıta qaýyshty. Aıtpashqy, sol saparda Ilııa aǵam ekeýmiz Shaı­muqan aqsaqaldy ortaǵa alyp fotoǵa tústik, – dep sózin túıin­dedi ar­qaly aqyn.

Sońǵy jańalyqtar

Muhtar men Qaıym

Qazaqstan • Keshe

Elde qylmys azaıǵan

Qoǵam • Keshe

Aqań jáne qazaq radıocy

Ahmet Baıtursynuly • Keshe

Qaıratkerdiń batyl qadamy

Rýhanııat • Keshe

Rýhty jyrdyń ıesi

Ádebıet • Keshe

Astanadaǵy asa iri jarys

Tennıs • Keshe

Uqsas jańalyqtar