Eýropa tek birtutas naryqty shoǵyrlandyrýǵa nazar aýdarǵanda onyń basty kemshiligi ekonomıkalyq jaǵy edi. 2009 jyly bastalǵan eýro daǵdarysy kezinde ekonomıkalyq shıelenis tereńdeı tústi. Soltústikte ornalasqan kóptegen «únemdi» el ózderiniń ońtústiktegi «ysyrapshyl» kórshilerimen kelispeı qaldy.
Koronavırýs pandemııasynan keıin ǵana, onyń ózinde Merkeldiń arqasynda Eýropalyq odaq músheleri Eýropalyq fıskaldy aýdarý mehanızmine uqsas jobaǵa kelisim berdi. Biraq birlesken saýyqtyrý qory – «Jańa býyn EO»-nyń múmkindigi shekteýli. Baǵdarlamada qarastyrylǵan ulttyq shyǵystar jospary qyzý talqyǵa túsip jatyr.
Sonymen qatar Eýropa ekonomıkasyna syzat túsýi uıymda saıası alaýyzdyqtyń artýymen tuspa-tus keldi. Bul keń aýqymdy ıntegrasııaǵa bet burǵan kezeńde bolyp otyr. Múshe memleketter arasynda saıası máseleler boıynsha kelispeýshilik jeterlik. Kóshi-qon daǵdarysy – sonyń jarqyn mysaly. Buǵan qosa, alaýyzdyqqa ákelgenderdiń ishinde, birinshiden, Eýropalyq odaq týraly sharttyń 2-baby, ekinshiden, EO syrtqy saıasatyna qatysty zańdar bar.
2-bapta Eýropalyq odaqtyń basty negizi – «adamı qadir-qasıetti qurmetteýdi, bostandyqty, demokratııany, teńdikti, zańdylyqty jáne adam quqyqtaryn qurmetteý» týraly aıtylǵan. Biraq ony túsindirýde kózqarastar qaıshylyǵy týyndady. Máselen, Polsha men Majarstan soǵan mysal.
2010 jyly parlamenttik saılaýda jeńiske jetkennen beri Majarstan premer-mınıstri Vıktor Orban azamattyq ústemdikke nuqsan keltiretin jáne atqarýshy bılikti edáýir keńeıtetin zań jobalaryn qabyldatty. Polshanyń lıberaldy emes «Zań jáne ádilettilik» (PiS) basqarýshy partııasy 2015 jyly bılikke kelgennen keıin sot júıesine nuqsan keltirdi.
Árıne, Eýropalyq odaq munyń bárinen habardar. 2017 jylǵy jeltoqsanda Eýropalyq komıssııa sharttyń 7-babyna júgindi. Onda áreketteri zańnyń ústemdigine, adam quqyqtaryna nemese demokratııalyq prınsıpterge qaýip tóndiretin múshe memleketterdiń úkimetterin jaýapkershilikke tartý mehanızmi qarastyrylǵan. Osylaısha, bul bap aldymen Polshaǵa qarsy qoldanyldy. 2018 jylǵy qyrkúıekte Eýropalyq Parlament Majarstanǵa qarsy dál osyndaı qadamǵa bardy. Biraq Eýropalyq odaq Keńesi «bul máselege qaıta oralatynyn» alǵa tartyp, olardyń eshqaısysy týraly sheshim qabyldaǵan joq.
Osy oraıda zań buzýshylyq jalǵasyp jatyr. 2019 jylǵy maýsymda Eýropalyq sot Polsha úkimetiniń eldegi Joǵarǵy sotty reformalaý jónindegi qujaty Eýropalyq odaqtyń zańnamasyn buzdy degen sheshim qabyldady. Sebebi ol sýdıalardyń «ózgermeıtini» týraly qaǵıdaǵa nuqsan keltirdi. Komıssııa Polshaǵa bul sheshimdi oryndaýǵa 16 tamyzǵa deıin ýaqyt berdi. Buǵan kónbegende qarjylyq sanksııalarǵa ushyraýy múmkin edi.
Biraq komıssııanyń mundaı qaterlerdi qadaǵalaý tájirıbesi kóńil kónshitpeıdi. Aqyrynda, bul zańdylyqqa qatysty alańdaýshylyq eki eldiń Next Generation EU qorynan óz úlesin alýyna kedergi keltirýi múmkin ekeni aıtyldy. Biraq Eýropalyq komıssııa Majarstan týraly sheshimin keıinge qaldyrdy. Polsha boıynsha da osyndaı qadamǵa barmaq. Alaıda eki eldiń bıligi koronavırýs daǵdarysyn syltaý retinde paıdalanyp, óz degenin odan ári kúsheıtip aldy.
Germanııa kansleri saılaýyna deıin sheshim qabyldaýdyń ornyna, Eýropalyq komıssııa prezıdenti Ýrsýla fon der Leıen Orbannyń Fıdes partııasy jáne PiS partııasy kelesi saılaý kezinde saıası básekeden túsip qalatynynan úmittenetin sekildi. Biraq qatelespeńiz. Eger Germanııa 2-bapty saqtaý úshin naqty shara qoldanǵysy kelse, onda ony oryndaıtyn edi. Shynynda da, Germanııa Eýropanyń lıberaldy emes múshelerin bastaý strategııasyn tıimdi basqaryp keldi.
Eýropanyń syrtqy saıasattaǵy kórsetkishteri de kóńil kónshitpeıdi. Mundaı naqty baǵyttyń joqtyǵyna Germanııa da kináli. Eýropalyq odaqtyń Túrkııamen qarym-qatynasynan bastap, Germanııanyń Eýropalyq Keńes tóraǵalyǵynyń sońǵy kúninde qol qoıylǵan Qytaımen arada jasalǵan ınvestısııalar týraly keshendi kelisimge deıin Odaq birqatar kúmándi sheshimder qabyldady.
Sonymen qatar Germanııa endi burynǵydaı yqpal etpeıtin bir aımaq bar, ol – Reseı. Atalǵan elge qatysty Germanııanyń naqty ustanymy bar, qarym-qatynasty qalypqa keltirýge tyrysady. Merkeldiń reseılik gazdy tikeleı Germanııaǵa ákeletin «Soltústik aǵyn – 2» qubyryn salýǵa ruqsat berý týraly AQSh prezıdenti Djo Baıden ákimshiligimen jaqynda jasaǵan kelisimi osynyń sımvoly.
Fransııa prezıdenti Emmanýel Makronnyń qoldaýymen Merkel Eýropalyq odaqty Reseı prezıdenti Vladımır Pýtındi sammıtke shaqyrýǵa úndep otyr. Kerisinshe, taıaýda Eýropalyq odaq Keńesi Reseıge qatysty qatań ustanym ornatatyn málimdemeni maquldady. Qujatty talqylaý kezindegi qyzý pikirtalas Eýropaǵa túsken syzattyń tereńdegenin kórsetti. Osylaısha, múshe memleketter «qyrǵı-qabaq soǵys» kezindegideı eki blokqa bólindi.
Germanııany munshalyqty aıyptaý qalypty jaǵdaı emes. Kerisinshe, ádette Germanııa jol usynatyn, al eýropalyq seriktesteri onyń artynan eretin. Merkel seriktesteri men qarsylastaryn daıyndaýǵa, baptaýǵa jáne jumyldyrýǵa qabileti arqyly Eýropalyq odaqty birneshe ret qaıta qalpyna keltirdi. Bálkim, ol araǵa túsken syzatty tolyqqandy joımaǵan shyǵar, biraq onymen qalaı jumys isteý kerektigin biledi.
Biraq Reseı daýy kórsetkendeı, bul turaqty model emes. Endi Merkel otstavkaǵa ketip bara jatqanda Eýropalyq odaq mańyzdy kezeńge, taǵdyry tek nemis saılaýshylaryna baılanysty kezeńge tap keldi. EO basty jol kórsetýshisin joǵaltpaq. Endi, kelesi nemis kansleri bul róldi qabyldaýǵa daıyn ba, joq pa? Ol jaǵy belgisiz.
Nemis bastaǵan sharasyz kezeńge deıin kútý strategııasy Odaqty saqtap qaldy. Biraq bul sonymen qatar EO-ǵa mańyzdy máselelerde naqty ustanymnan aýlaq bolýǵa múmkindik berdi. Munyń ózi ereje buzýshylar men avtokrat úshin tıimdi edi. Merkeldiń ornyna kim kelgenine qaramastan, EO basshylary uıym aýmaǵynda da, odan tys jerlerde de atqaratyn jumystary týraly qatań sheshimder qabyldaýǵa kirisýi kerek.
Ana PALASIO,
Ispanııanyń burynǵy syrtqy ister mınıstri, Dúnıejúzilik bank tobynyń eks-bas keńesshisi, burynǵy aǵa vıse-prezıdenti, Djordjtaýn ýnıversıtetiniń dáris oqýshysy
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
