MEMLEKETTIK TIL – BIRLIK PEN TATÝLYQ KEPILI

Memleket basshysynyń bıylǵy Joldaýynda yntymaq pen birliktiń elimizdi tabysqa bastaıtyny atap kórsetilgen. Elbasy N.Nazarbaev­tyń “Biz qazyǵy berik, mem­­le­kettigi bekem, tórt qubylasy saı Qazaq eliniń aıbynyn asyryp, ataǵyn álem­ge áıgiledik... Biz sııaq­­ty halqy­nyń sany az, ekonomı­kasy damý ústindegi elge tehnologııa aýadaı qajet. Sonda ǵana álemniń alyp mem­le­ketteri men tóńiregimiz­degi el­der bizben sanasady. Bul baǵdar­la­ma­nyń túpki maqsaty – elimizdiń táýel­sizdigin baıandy etý, qazaqtyń ult bolyp órkendeýine jol ashý, onyń tili men mádenıeti­niń keń qulash jaıýyna múmkindik týǵyzý”, dep atap kórsetkeni árqaı­­symyz­dyń kúnde­likti jumy­sy­myz­dyń asyl arqaýyna aınalýy kerek dep túsinemin. Til – halyqtyń jan-dúnıesi, rýhanı negizi men el erkindigin, ult­tyń ulylyǵyn tanytatyn bas­ty kúsh. Ult bolmysyn uǵyn­dyryp, jalpy jurtty tóńiregine toptas­tyrýshy, biriktirýshi retinde de sanalady. Sondyqtan memle­kettik tildi bilý – ómir talaby, za­man suranysy, qoǵam qajettiligi degen jón. Tildi ómirdiń barlyq sala­­syn­da qoldanyp, aıasyn ke­ńeı­tý jolynda árbir qazaqstan­dyq óziniń azamattyq mindetin at­qarǵanda ǵana ol nátıjeli bola­ty­nyna kún saıyn kóz jetkizilip keledi. Osy oraıda Memleket basshysy alqaly jıyndarda qazaq tiliniń mártebesin kóterý jaıyna toqtal­maı ótken emes. Keshegi ádebıet pen óner qaıratkerlerine 2009 jylǵy Prezıdenttik jáne memlekettik stıpendııalardy tapsyrǵan kezde de “Memlekettik tildiń artyqshyly­ǵyna eshkim talasa almaıdy. Túbin­de barsha qazaqstandyqtar memle­ket­­tik tilde sóıleıtin bolady. О́zge órkenıetti elderde memlekettik til­diń mártebesi qandaı bolsa, bizde de sondaı bolady. Halyqtyń máde­nıeti onyń tilimen jasalatyny belgili. Til tek qana qatynas qura­ly emes, ulttyń bar sıpatyn anyq­taıty­n onyń ne­gizgi kilti”, degeni­niń ózi biraz jaıdy ańǵartsa kerek. Qazaq – dana halyq. Oǵan “Qat­ty aıtsań, qaryn­dasyńa jaq­paı­syń, Aqyryn aıt­sań, aqyń ketedi” degen támsilmen jaýap berýge bola­dy. Til máselesi de osy tárizdi. Bizder úırenshikti súr­leý­den shyǵa almaı, kúni búginge eren­siz­­digi­mizden súı­retilip júrgen ja­ıy­­myz bar. Shu­raı­ly tildiń shyraıyn ketiretin­der de ózimiz. Alaıda, El­basy­nyń tikeleı basshylyǵymen, qoldaýy­men memleket tarapynan qarjy bólinip, kóńil aýdarylǵa­nynyń nátıjesinde sońǵy jyl­dary kópkórim ilgerileýshilik boldy. Memlekettik til saıasatyn je­del­­­dete iske asyrýdyń basty shar­ty – ony balabaqshadan bas­taý qajettigi. Qoǵamda qaı salany bolsyn mem­le­kettik tilden habar­­dar, sala­lyq mamandar basqarǵany abzal. Sebebi, til bilgenniń tamy­ryn­da ulttyq, halyqtyq, eldik, mem­leketshildiktiń qany men qasıeti bolady. Ulttyq bolmysty uǵatyn rýh, qoǵamdyq baǵy­tty ańǵaratyn, ereksheligin túsine­tin, eljandylyq asqaq sezimi basym jandar ǵana kósegemizdi kóter­tedi. “Memlekettik til – meniń tilim” degendi memle­kettik qyzmet­kerlerge mindettegen­de ǵana onyń ómirsheń­digine qol jetedi. Halyqtyń qany men jany sa­nalatyn qazaq tiliniń abyroıy men bedeli qazaqstandyqtardyń mindeti, adamı boryshy bolýy tıis. Demek, basty jaýapkershilik bılik basyn­daǵy azamattarǵa júktelýi tıis. Memlekettik tildi qajetsin­beıtin sheneýnikter tártipke shaqy­rylsa da artyq emes. Sebebi, bas­shy­sy mem­­­le­kettik tilge oń qabaq tanyt­pa­sa, is ilgerilemeıtinin kún­delikti ómirde kóz jetkizip kelemiz. Talap qoıyp, mán bergen, júıeli jumys atqarǵan mekemeler men obly­s­­tarda ózgege úlgi bolatyn oń bas­ta­ma­lar ornyq­qan. Ondaı óńirler men mekemeler elimizde joq emes, bar. Memlekettik til – memleket­tikti aıqyn­daı­tyn faktor­lar­dyń biri, ári bire­g­eıi. Erkin­dik pen teńdik berilgendikten, ózge qansha til bilgiń kelse de bile ber, úıren, onyń artyq­ty­ǵy joq. Biraq, qazaq tiline de­gen basym­dyqty esten shyǵar­maýy­myz kerek. О́ıtkeni, qazaq tili basqa elde qoldanylyp, mem­le­kettik til mártebesine ıe bola almaıdy. Onyń Otany – Qazaq­stan. О́z elinde osy tildi damytamyz deıtinderdiń sózi qulaǵyma túrpideı tıedi. Bul jónsiz. Qazaq tili – uqqan janǵa damyǵan, kádege jara­ǵan, ulttyń bolmysyn baıandaǵan til. Onymen qazaq jat elmen  dıplo­ma­tııa­lyq jumystar júrgizip, dosyn týys, dushpanyn dos etip, barlyq salada tarıh kóshinen qalmaı kelgen. Jáne kıeli tildiń oǵan qudireti jetken de. Birde-bir túrki tildes halyqta on tomdyq túsindir­me sózdik joq. Mundaı qundy dúnıe tek qazaqta ǵana bar, osy ultqa ǵana tán rýhanı baılyq. Jahandanýdyń búgingi kezeńin­de de, buǵan deıin de elimiz batys­qa eliktep, sol úlgimen kún kórýge, júrýge kóshkeni jasyryn emes. Hosh delik. Olaı bolsa, tilge de sol eldershe mán bere, barshaǵa or­taq til etip, qurmettep, nege qoldanbasqa. Tájirıbe almasyp, ıdeıa, pikir bólisip, til máselesin nege ortaǵa salmaımyz. Qazaq tiliniń ýyzynan ajyrap, baılyǵy­nan kóz jazyp, urpaqqa baı tildi nege baıandap bermeske. Memle­kettik til bolǵandyqtan, qazaq tilin kúlli qazaqstandyqtar ortaq til etip, nege ornyqtyrmaımyz. Qazaqsha úırený kerek, oǵan jaǵ­daı jasaý kerek degen ábden jaýyr bolǵan, jattandy sóz tirkesterimen kózboıaýshylyq ja­sap, eldi aldaýsyratýdan arylyp, Konstı­týsııa men “Tilder týra­ly” Zańdaǵy kórsetilgen memle­kettik tildi bilý árbir azamattyń boryshy degendi mindetti túrde oryndaý qajet degen talap qoıatyn kez jetti. Tildiń negizgi qyzmeti –   ha­lyq­ty biriktirý. Demek, memleket­tik tildiń memlekettik basqarý oryn­­darynda negizgi til retinde qol­danylýyn qalyptastyr­ǵan jón. Qyzmetke alarda memle­kettik tilde oılaıtyn, sóıleıtin, tereń sýsyn­daǵan, qazaqtyń bolmysyn uǵatyn qarymdy da qabiletti jastardy alyp, is qaǵazdaryn memlekettik tilde jazýǵa baýlý shart. Elbasy­nyń danalyǵy men kóregendigin ańǵaryp, “qazaq qazaqpen qazaqsha sóılessin” degenine qoldaý kórset­sek, ózgeler qaıda ketedi. Sonda qazaq tili qol­danysqa enip, ortaq til­ge aına­lary aqıqat. Qazaq tili – shaǵys­tyrýshy emes, egemendik­tiń tabys­tyrýshy  alyp butaǵy, báı­teregi. Tek onyń japyraq jaıýy kútimine baıla­nysty bolyp tur. Til biligi – mádenıettiligimiz ben eljandylyǵymyzdyń nysha­ny. Ár­bir isimiz memlekettik múd­deni jas­tarǵa uǵyndyratyn ulttyq erek­shelikterdi ulyqtap, halyqtyń aby­roı-bedelin kóteretin, rýhy bıik, mádenıeti mártebeli urpaqqa berile­tin ulttyq tárbıemen baǵyttalǵany durys. О́zge etnos ókilderin júrek qalaýy­men, orys tildi qazaq jas­taryn mindetti túrde memle­kettik tildi oqytyp, sanasyna sińirip, meńgerýdi júzege asyrýdy talap etsek, nur ústine nur. Sonda ǵana til óz mártebesine laıyq qyzmet atqarady. Tarıhymyzdy tarazy basyna salsaq “Bireýdiń sózi ádemi, bireýdiń kózi ádemi” dep injý-marjan ult baılyǵyna mán bermeı, ózgenikin altynǵa balap, urpaǵymyzdy jat­baýyr etip aldyq. Endi sol olqy­lyq­tyń ornyn toltyra almaı, opyq jep, shyr-pyr bolamyz. Keı jerde isten góri qur sóz basym. Osy oraıda barlyq óńirde memlekettik isti memlekettik tilde júrgizý qajet. Qaǵaz júzinde emes, is júzinde. Oǵan qazaq tilin meńgergen kadr­lar­dy tartý búgingi basty mindetimiz  bol­ǵany abzal. Iаǵnı, bolashaqtyń irgetasy búginnen qalanatynyn  eskergen jón. Sóz sózden týady. Eger qunarly tildiń qunyn túsirip, kúndelikti qoldanys aıasyn keńeıtýge ózimiz úles qospasaq, ózgelerden qalaı talap etemiz. “Qulaǵyna maqta tyqqandarǵa” bul az aıtylyp júrmegeni aıan. Jańa ǵasyr jańashyldyǵymyzdy tarazy basyna salatynyn umytpaıyq, aǵaıyn. Asyly OSMAN, “Memlekettik tilge qurmet” birlestiginiń tóraıymy, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi. Almaty oblysy.