Áńgime aýany – til taǵdyry. Bul taqyryptyń tarqaýy sheksiz. El Táýelsizdiginiń otyz jylynda tuǵyryna qona almaǵan memlekettik tilge óz týǵanynan artyq erekshe meıirimmen qaraý, janymen, júregimen qorǵaý Asyly Álıqyzyndaı qaıratker tulǵanyń ǵana qolynan kelse kerek-ti. Kindik qany qazaq topyraǵynda tamsa da ana tiline murnyn shúıire qaraıtyn keıbir qazaqtyń, al aýmaly-tókpeli jyldarda qazaq degen ulttyń meıirim shýaǵyna, qamqorlyǵyna bólengen kóptegen etnos ókilderiniń kúni búginge deıin memlekettik tildi ógeısip kelgeni til janashyrynyń kókeıine qonbaıtyn is. Ol áli kúnge osy ádiletsizdikpen kúresýmen keledi.
Onyń tik minez, týrashyldyǵyn Qap taýynyń baýraıynda týyp, Alataýdyń baýraıynda tirshilik etkenimen de baılanystyryp jatamyz. Desek te, Asyly Álıqyzynyń ómiri tar jol, taıǵaq keshýden turady. Jarty ǵasyrǵa jýyq memlekettik tildi damytý máselesimen aınalysyp júrgen til janashyrynyń qyzmeti osy salanyń búge-shigesimen tyǵyz baılanysty. Bul salada ǵalymnyń atqarǵan isiniń ushan-teńiz ekenine dálel izdep jatýdyń ózi artyq.
Osy tusta memlekettik tildiń mereıin ústem etýdi basty ustanymy etken ári qazaq tilin týǵan tilindeı qasterleı biletin ǵazız jannyń bolmysyn abaıtanýshy-ǵalym Mekemtas Myrzahmetovtiń aıtqanymen baılanystyra ketýdi jón kórdik: «...jas búldirshin Asylynyń da qasiretti taǵdyry alystaǵy buryn ózi kórip bilmegen qazaq aýylynyń otbasynda ózinshe qaınap jatqan ómir aǵysynyń sapyrylysynda qalyptasty. Ulttyq, dinı ádet-ǵurpyn taza ustanǵan týǵan halqy men qazaq eliniń rýhanı bolmysyn sanasyna sińirip ósken Asyly qaryndasymyz ýyzynan jaryǵan ul-qyzdarymyzdyń birinen sanalady ári eki halyqtyń da rýhanı qazynasyn teń emip ósken bizdiń súıkimdi telqaramyzǵa aınalyp shyǵa keldi».
Iá, taǵdyrdyń talaıymen Osmanovtar otbasy ózge ult ókilderiniń qatarynda 1944 jyly Grýzııanyń Túrkııaǵa shekaralas jatqan Ahalqalaq qalasynan jer aýdaryldy. Havet aýylynda ómirge kelgen Asyly Álıqyzynyń balalyq shaǵy Túlkibas aýdany «Jańatalap» kolhozyndaǵy qazaq aǵaıyndarynyń qorjyn tamynda ótti. Týǵan jerinde anasynan aıyrylǵan balalaryn ósirip, oqytýdyń aýyrtpalyǵy soǵystan múgedek bolyp kelgen ákesiniń moınyna tústi. Olardyń joǵyn túgendep, mal baǵa júrip, oqytyp, adam qataryna qosý, árıne ońaıǵa soqpaǵany belgili. Asyly Álıqyzy bul kúnderdi kózine jas almaı eske almaıdy. Kókiregin kernep shyǵar sol bir óksik sher anasy – Aǵjaǵa, ákesi – Álıge degen saǵynyshyn basa almasy anyq. Sana sańylaýynda qalǵan sol bir sát máńgi saǵynysh bolyp júrek túbine uıalap qaldy.
«Men bizdiń ulttan alǵashqy bolyp oqyǵandardyń birimin», – dep eske alady Asyly Álıqyzy. Kórshi aýylǵa qazaǵa barýǵa bolmaıtyn qıyn-qystaý jyldarda balalarynyń oqýǵa degen qulshynysyn qup kórip, qoldaý kórsetken marqum ákesine aıtar alǵysy sheksiz. «Jer aýyp kelgen alǵashqy jyldardaǵy qıyndyqty búginde eshkimniń basyna bermesin dep tileımin. Sol bir kúnderden osy kúnge aman-esen jetkenim qaıyrymdy qazaǵymnyń arqasy. Anam qaıtqanda men úsh jas shamasyndamyn. Ol jyldarda aırandaı uıyp otyrǵan eldiń bir túnde mal tasıtyn vagondarmen jer aýyp ketetini eshkimniń óńi túgili túsine de kirmegen. Vagonda maldan da tómen jaǵdaıda birneshe aı boıy as-sýsyz qalýdyń qandaı aýyr bolǵanyn elestetýdiń ózi qıyn. Sol aýyrtpalyqtan jol boıy ólip, kómýsiz qalǵandar kóp boldy desedi eresekter jaǵy. Soǵystan keıingi Qazaqstanda da jaǵdaı múshkil edi. Biraq óziniń haline qaramastan, syrttan jer aýyp kelgen ózge ult ókilderine úıiniń bir buryshyn berip, nanyn bólip jegen qazaqtyń darhandyǵynda shek joq. Maǵan jáne ózimnen keıingi baýyrlaryma kórshimiz Aıtbıke jeńesheniń qamqorlyǵy sheksiz boldy», dep eske aldy Asyly Álıqyzy sol bir aýyr kezeńderdi.
Ári qaraıǵy áńgimesin «Qazaq degen meıirimdi halyq jigerime jiger qosty, joǵary bilim alyp, ǵylym jolyna tústim», – dep jalǵady Asyly Álıqyzy. Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Túlkibas aýdanyndaǵy Jańatalap jetijyldyq mektebin támamdaǵannan keıin Túrikstan pedýchılıshesinde bilim alyp, muǵalim bolyp eńbek etken jas maman Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýtynyń fılologııa fakýltetin qazaq tili men ádebıeti mamandyǵy boıynsha úzdik bitirip shyǵady. Odan keıingi eńbek jolyn Ulttyq ǵylym akademııasynyń Til bilimi ınstıtýtynda aspırant retinde jalǵastyrýy uly ǵylym jolyndaǵy alǵashqy qadamy bolatyn.
Jıyrma jylǵa jýyq A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynda qyzmet istegen Asyly Álıqyzy 1973 jyly ǴA korrespondent-múshesi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Ahmedı Ysqaqovtyń jetekshiligimen M.Áýezovtiń «Abaı joly» romany boıynsha «Qazaq tilindegi sınonımdes etistikterdiń semantıka-stılıstıkalyq qyzmeti» taqyrybynda kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵady. «Meniń ǵylymı jetekshim, tilshi-ǵalymdardyń arasynda «kishi Ahań» atalyp ketken Ahmedı Ysqaqov aǵaı bilimdiligimen qatar úlken júrekti, meıirimdi azamat edi. Jer aýyp kelgen ázerbaıjannyń qyzyn jatsynbaı, óz perzentindeı ǵylymǵa baýlydy. Qazaq tilin osyndaı dárejede úırenip, sóılep júrgenim, tilge degen erekshe qurmetim ınstıtýtta birge eńbek etken ǵalymdardyń maǵan degen qoldaýy men qamqorlyǵynyń arqasy. Al tildi ǵylymı túrde tereń meńgergenimdi «Abaı joly» romanyndaǵy Áýezovtiń til qoldanys ereksheligin tereń zerttegenimmen baılanystyramyn. Sondyqtan da Abaıdy, Áýezovti oqymaǵan qazaq – qazaq emes», – deıdi tilshi-ǵalym. Ǵalymnyń sony izdenisteri nátıjesinde jazylǵan eńbekter tutastaı til taǵdyryna arnaldy. «Til – táýelsiz el bolashaǵy», «Qazaǵym bar da men barmyn» degen maqalalar jınaǵy sonyń dálelindeı. 200-den astam ǵylymı maqalanyń avtory. «Qazaqsha-túrikshe-oryssha tilashar» eńbegi, on tomdyq «Qazaq tiliniń túsindirme sózdigin» (1974-1986 jyldar) qurastyrýshylardyń qatarynan tabylýy, ǵylymı jınaqtardyń jaryqqa shyǵýyna atsalysýy osy jolda tókken terdiń zaıa ketpegenin kórsetedi.
Tildi damytý isin ǵylym salasynda jetik meńgergen Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, qoǵam qaıratkeri Asyly Osmannyń is-tájirıbedegi eńbegi 1993 jyldan Mınıstrler kabıneti janyndaǵy Til komıtetiniń Ult tilderin damytý basqarmasynyń, 1996 jyldary Ult saıasaty jónindegi memlekettik komıtetiniń Memlekettik tildi damytý, termınologııa jáne onomastıka jumysy jónindegi Bas basqarmasynyń bastyǵy bolyp qyzmet istegen jyldarda aıqyn kórinis berdi. Osy tusta bıik minberlerden memlekettik tildiń mártebesin kóterip, óz tuǵyryna qondyrý máselesin ashyna aıtyp, ár sóılemin tildiń taǵdyrymen baılanystyra quraıtyn Asyly Osmannyń bul isine tánti bolyp, óz dárejesinde kózi tirisinde baǵa berip ketken halqymyzdyń mańdaıaldy tulǵalarynyń estelikterin nazardan tys qaldyra almaımyz.
Halyq Qaharmany, jazýshy Qasym Qaısenov «Onyń barlyq is-qımylyna syrttaı rıza bolyp otyramyn, al osy qaryndasymnyń tek memlekettik tilmen emes, el tarıhyna qatysty, onyń ishinde Jeltoqsan oqıǵasyna qabyrǵasynyń qaıysatynyn sezgende, eriksiz kózime jas aldym», – dese, akademık Rábıǵa Syzdyq «...gazet betterin ashyp qarasań da, radıo-teledıdardy qossań da Asyly sóılep otyrady. Ol tek qana qazaq tili emes, táýelsiz Qazaqstannyń ózekti máseleleriniń barlyǵyna da otanshyldyq rýhpen belsene kirisip, óz oıyn ashyq bildirip jatady. Ásirese, qazaq tiline qatysty pikirlerin batyra aıtady. Qazaq tilin úırenýdi basshylardan bastaý kerek, memlekettik tildi bilmeıtinderdi basshylyq qyzmetke taǵaıyndamaý kerek, úlken memlekettik mánge ıe jıyndardyń barlyǵy da qazaq tilinde júrý kerek» degen oılardy aıtqan ústine aıtyp, jazǵan úsine jazyp júretin de osy Asyly Osman», – dep sıpattaýy til janashyrynyń til maıdanyndaǵy kúresiniń jarqyn kórinisi.
Al akademık Salyq Zımanovsha aıtqanda: «Asyly qaryndasymnyń aǵylǵan, dáleldi, sheshen sózderi, ásem ádebı tilmen jazylǵan tanymdyq maqalalary baspasóz betterinde jıi jaryq kórip turady. Qazaq tiliniń úzdik qamqorshysy, úzdik jarshysy, ári mamany bolýy tarıhta óte sırek ushyrasatyn, tipti qazaq jerinde buryn sońdy mundaı dárejede kezdespegen qubylys. Odan keıin qazaq tilin qoldap, bir ǵylymı ınstıtýttyń jumysyn jalǵyz ózi istep júr. Ol qazaqtyń bilimi men ǵylymynyń kósegesin kógertemin dep júrip, óz baqytyn qazaq múddesi men tiline syılaǵan jan». Osy oraıda akademık Shora Sarybaevtyń «...ult degen máseleler sóz bola qalsa, Asyly Osman buǵyp qala almaıdy. Budan basqa ana tiline qatysty máselelerdi talqylaý, túrli suhbat, keńesterde bir adamnyń basynan asyp tógilerlik úlken qoǵamdyq júk arqalap júrgenin kórip rıza bolasyń» dep aıtqan sózderi eriksiz nazar aýdartady.
«Asylynyń naǵyz til janashyry ekendigi til máselesi «myltyqsyz maıdanǵa» shyqqan 1990 jyldary aıqyn kórindi. Ol laýazymdy qyzmetterde júrse de, óziniń qamyn oılap qoıǵan joq, ult múddesi, qazaq tili dep jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı eńbek etti, daýly ortalarda tartynbaı aıtysqa tústi. Ol túbi bir túrki halyqtarynyń ókili retinde til tazalyǵyna, onyń bolashaqta órkendep, keler urpaqtyń qajetine jaraýy jolynda eshnárseden taıynbaıdy, óziniń qaıratkerlik qasıetin, naǵyz patrıot ekendigin kórsete bildi. Búginde jaı ǵana kúıbeń tirshiligimen kún keship, qazaq tiliniń bolashaǵy men erteńi úshin ashyq aıqastarda arystandaı arpalysyp júrgen janqııarlyq eńbegi keıbireýimizdiń kózimizge ilinbegenimen, bolashaq urpaq munyń mán mańyzyn joǵary baǵalary sózsiz», dep akademık Sultan Sartaev tekten-tek aıtpasa kerek.
Salystyrmaly túrde qaraǵanda, tildiń búgingi jaǵdaıynda burynǵyǵa qaraǵanda ilgeri jyljý bar. Alaıda Asyly Osman qazaq tiline degen qurmetke áli de bolsa kóńili tolmaıtynyn aıtady. Búginde Qazaqctanda qazaq tiliniń órkendeýin maqsat tutqan «Memlekettik tilge qurmet» respýblıkalyq birlestiginiń tóraıymy qyzmetin qaltqysyz atqaryp keletin til janashyry kez kelgen etnos ókiline memlekettik tildiń mártebesin túsindirýdi maqsat ete otyryp, «Memlekettik til – meniń tilim» dep respýblıkalyq radıo-teledıdardan jar salýynyń máni tereńde jatyr. Bolashaǵyn Qazaqstanmen baılanystyratyn ári osy elde turatyn ózge ult ókilderiniń memlekettik tilge degen qurmetin arttyrý, otansúıgishtik sezimin oıatý basty nazarda turǵan kezeńde Asyly Álıqyzy «Til ortaq bolmaı, qoǵam toptaspaıdy. Ana tili árkimniń ózi úshin kerek bolsa, memlekettiń tili – Tuńǵysh Prezıdent – Elbasynyń Qazaqstan halqy Assambleıasynyń sessııasynda atap ótkendeı, elimizde turyp jatqan barlyq ult ókilderiniń basyn qosatyn uıystyrýshy faktor. «Arab tili – basty til, parsy tili – tátti til, túriktiń tili – ónerli til, al sol ónerli tildiń ishindegi eń shuraılysy, eń baı, qundy ári taza saqtalǵany – qazaqtyń tili». A.Baıtursynulynyń sózimen aıtsaq, «Baıtaq jer de, baı til de – qazaqtyki». Sondyqtan da osynaý baıtaq jerimizde qazaq halqynyń sany ósip, baı tilin baıandy etsin», – dep tileıdi. «О́zge tildi meńgerý árkimniń óz qalaýy. Biraq tárbıe – ulttyq, bilim – álemdik bolý kerek. Al Qazaqstandaǵy qazaq tili barshamyzǵa ortaq. Sony baıandy etý qolymyzdan kelmeı tur» degen qynjylysyn da jasyrmady.
Búginde qaıratkerliktiń bıigine kóterilgen, janyn qazaqpen ǵana baılanystyra qaraıtyn til janashyry «Meniń násibim de, kásibim de – qazaq tili. Sol qazaqtyń tilin meńgergendikten, qazaqtyń barlyq oıyndaǵy qasıetin, bolmysyn uǵyp, túsinip, shyryldap aıtatynym da sol», degendi qaıtalap aıtýdan jalyqpaıdy ári osy rýhty sózderimen óskeleń urpaqtyń jigerine jiger qosary anyq. Ol halqynyń meıirimine meıirimmen jaýap berip, tildiń joǵyn túgendeýden jalyqpaq emes.
Osy jyldarda ol qazaq tiliniń mártebesi jaıly ózekti másele kóterip, halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq konferensııalarǵa, dóńgelek ústelderge qatysyp, radıo-teledıdardan habarlar berip, gazetterge úzbeı maqala jazyp, «Qazaq tili» men «Qazaqstan musylman áıelderi», «Adam quqyǵyn qorǵaý» qoǵamdarynyń jumysyna belsene atsalysty. Almaty oblystyq Ázerbaıjan etno-mádenı ortalyǵynyń, «Memlekettik tilge qurmet» birlestiginiń tóraıymy, «Memlekettik til» qoǵamdyq qozǵalysy tóraǵasynyń orynbasary qyzmetin atqaryp, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi retinde Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy N.Nazarbaevtyń bastamasymen qurylǵan «Memlekettik tildi damytý qorynyń» Qamqorshylyq keńesiniń múshesi boldy.
О́zi janyndaı jaqsy kóretin qazaǵy Asylydaı ardaqtysyn qoshemettep, qurmetteı bildi. Sonyń dáleli retinde Ońtústik Qazaqstan oblysy Túlkibas aýdanynyń jáne Almaty oblysynyń «Qurmetti azamaty» ataǵyna ıe boldy. «Dostyq» jáne «Parasat» ordenderi, «Qazaqstan Konstıtýsııasyna 10 jyl», «Astanaǵa 10 jyl» medaldarymen marapattalǵan. «Mádenıet qaıratkeri» qurmet belgisiniń ıegeri. 2004 jyly Amerıkanyń ómirbaıandyq halyqaralyq zertteý ınstıtýtynyń «Álemdegi eń tańdaýly áıeli» ataǵyn ıelengen.
