Búginde tórtkúl dúnıeniń ári-beri dóńbekship, daýyl aldyndaǵy teńizdeı býyrqanyp jatqan jaıy bar. Al álemdegi ambısııasy asqaq alpaýyt memleketter bir-biriniń árbir qadamynan ilik izdep, súringen sátine «bárekeldi» desip, ózara mysyq tileýles ekenin ańǵartyp qalady. Buryn-sońdy dıplomatııalyq turǵyda «áriptestik» týraly qozǵalatyn áńgime aýany búginde ashyq teketireske ulasqan, dúnıeniń bir túkpirindegi memleket qıyrdaǵy kelesisiniń qımyl-áreketine synaı qarap, qyjyrtyp otyrǵany. Aq úıde qabyldanyp jatqan Baıdenniń árbir sheshimi Reseıdiń telearnalarynan kekesinge toly reportajben ábden árlenip, kórermenge qııýy ketken, bolashaǵy bulyńǵyr keıipte sýretteletini bar. Keńestik kezeńdegi qyrǵı qabaq soǵystyń zamanaýı jalǵasy ispetti. О́z kezeginde amerıkalyqtar da qarap qalmaı, Reseıdiń eńsesin kóterýge mursha bermeı, san túrli syltaý arqyly sanksııamen sorlatyp, Kreml bıligin avtorıtarlyq júıeniń ajyramas sımvoly retinde beıneleıdi.
Qart qurlyq ta ózimen ózi áýre. Brıtanııa Eýropa odaǵynan shyqqanymen, at quıryǵyn úzise almaıtyny belgili. Tumandy Albıon men Brıýssel arasynda túıini tarqatylmaǵan máseleler áli de jetkilikti. Eýropanyń áý basta Aq úıdiń aıtqanymen Aýǵanstan jerine ásker jiberip, qoldaý kórsetkenimen, endi búgin pushaıman bolyp otyrǵan jaıy bar. Aýǵanstandaǵy kontıngent ózin ózi aqtady ma? Bılikke «Talıban» uıymynyń kelýi aýǵan jerinde beıbitshilik ornata ala ma? Bosqyndardan mezi bolǵan Eýropa aýǵanstandyq bosqyndardy qabyldaýǵa asa qulyqty emes.
Qytaı ǵana talıbandar bıligin moıyndaýǵa, ınvestısııa salýǵa yqylasty ekendigin ańǵartyp jatyr. Al «Talıban» bıligin tórtkúl álem qanshalyqty moıyndap, qarym-qatynas ornatatynyn aldaǵy ýaqyt kórsetedi. Ázirge kóp memleket áliptiń artyn baǵyp otyrǵan jaıy bar. Toǵyzynshy terrıtorııamen shekaralas bolmaǵanymen, aýǵan halqyna gýmanıtarlyq kómek kórsetip kele jatqan Qazaqstan da Kabýlda bılik basyna kelgenderge beı-jaı qaraı almasy anyq.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda «Aýǵanstandaǵy ahýal jáne jahandyq shıelenistiń kúsheıýi bizge qorǵanys ónerkásibi keshenin jáne Áskerı doktrınamyzdy tolyǵymen qaıta qaraýǵa mindetteıdi. Qorǵanys qabiletimizdi nyǵaıtyp, qaýip-qaterlerge jedel ún qatý memlekettik mańyzy bar basymdyqqa ıe bolýy tıis» dep qapy qalmaýdyń jaıyna toqtaldy. Memlekettiń qaýipsizdigin qamtamasyz etý, táýelsizdikti nyǵaıtý eldiń qorǵanys qabiletiniń qýattylyǵymen tyǵyz baılanysty ekendigi sózsiz. Endeshe Prezıdent aıtqandaı «qaýip-qaterlerge jedel ún qatý memlekettik mańyzy bar basymdyqqa ıe bolýy tıis».
Qaýip-qater demekshi, sońǵy kezderi Qazaqstannyń ishki yntymaǵy qanshalyqty myqty ekeninen «syr tartatyndar» tóbe kórsetip qalyp júr. Ádette halyqtyń birligi men yntymaqtastyǵyn bylaı qoıǵanda, halyqaralyq deńgeıde araaǵaıyndyq tanytyp, beıbitshiliktiń qadirin asqaqtatyp júrgen eldiń irgesi qanshalyqty «myzǵymas» ekenin synaqtan ótkizgisi keletin syńaıly ma qalaı? Qalaı desek te, ártúrli shetin taqyryptardyń shetin shyǵaryp, sońǵy kezderi qazaq qoǵamyna syrtqy yqpaldy kúshterdiń dırıjerlik jasaýǵa umtylysy aıqyn seziledi...
«Aıtaqtaǵan» qıturqy saıasattyń astaryna yjdaǵatty úńilmeı, «attandaǵandar» shoǵyry da baıqalyp qaldy el ishinde. Áleýmettik jelide «attanǵa» «aıqaı» qosqandar da tabyla ketti. Sóıtip, aldaý men arbaýǵa qalaı túsip qalǵandaryn ózderi de sezbeı júr. Ana tili men jat jurttaǵy qandasy alash balasynyń ajyramas, ajyratpas bólshegi ekeni málim. Arandatýshylar da qazaqtyń ahıllestiń ókshesi tárizdi «álsiz tusy» osy ekendigin jaqsy biledi de, osy tóńirekte «otqa maı quıady».
Memlekettik til demekshi, onyń qanat jaıýy balabaqshadan, mektepten bastalatyny beseneden belgili ǵoı. Táýelsizdik jyldary memlekettik tilde bilim beretin mektepterdiń aıtarlyqtaı óskenin tómendegi derekter aıǵaqtaıdy. Táýelsizdik jyldarynda qazaq tilinde oqytatyn mektepter 965 birlikke ósip, 3733-ke jetipti, bul jalpy mektepterdiń 54%-yn quraıdy (1991 jyly qazaq mektepteriniń sany 2768 boldy). 30 jylda qazaq tilinde oqıtyn balalardyń jalpy sany 32%-dan 66%-ǵa (2 223 455 bala qazaq tilinde oqıdy) jetti. Eki ese ósti degen sóz!
«Jalpy, memlekettik tildi qoldaný aıasy keńeıip keledi. Bul – zańdy qubylys, ómirdiń basty úrdisi. Sondyqtan qazaq tiliniń órisi shektelip bara jatyr deýge negiz joq. Ata Zań boıynsha Qazaqstanda bir ǵana memlekettik til bar. Bul – qazaq tili», dedi Prezıdent Qazaqstan halqyna Joldaýynda. Endeshe sol memlekettik tildiń qoldanys aıasyn keńeıtý úshin daladan qalaǵa deıin, baladan qarııaǵa deıin, jumysshydan ulyqqa deıin eńbektenýi kerek. Otbasynda ana tilinde saıraǵan jandar Otanynda memlekettik tildiń qanat jaıýyna osylaısha úles qosady.
Búginde alashtyń baldyrǵandaryna mektepte oryn jetispeı jatyr. Jan súısinerlik problema. Oryn jetpegeni – halyq sany ósiminiń kórsetkishi. Prezıdent osy problemany sheshý úshin Úkimet 2025 jylǵa deıin 1000 mektep salýǵa tapsyrma berdi. Qordalanǵan túıin de birtindep tarqatylatyny sózsiz. Endeshe, «aıtaqtaǵandardyń» aıtqanyna ilespeı, resmı tildiń jalyna jarmaspaı-aq, qazaq tiliniń óz tuǵyryna evolıýsııalyq jolmen ornyǵatyn kúnniń alys emes ekenin baǵamdaýǵa bolady.
Mektepte oryn jetpeı jatyr demekshi, bıylǵy oqý jylynda Almatydaǵy №157 jalpy bilim beretin mektep birinshi synypqa 714 baldyrǵandy qabyldady. Dástúrli formatta oqý kezinde synyptaǵy bala sany 25 oqýshydan aspaýy qajet ekeni eskerilip, munda 28 synyp ashylǵan. Onyń ishinde 20-sy – qazaq synyby, 8-i – orys synyby. Eldiń erteńi, memlekettik tildiń kelesheginiń kórinisi osydan kórinedi emes pe!
«Úlken isti úndemeı tyndyrar bolar» demekshi, attandamaı-aq tildiń órisin keńeıtýge bolady ǵoı. Gáp azamattyq belsendilikte, ana tilin ardaqtap, nasıhattaı bilýde emes pe. Ana tilinde oqıtyn ulty qazaq balalarynyń sany búgingi tańda 85%-dy quraıdy (ulty qazaq balalar – 2 568 068, olardyń 2 173 141-i qazaq tilinde oqıdy). Búginde qazaq balalarynyń15 paıyzy, ıaǵnı 394 927 bala basqa tilde bilim alady eken. Endigi másele barlyq alash balasy túgeldeı ana tilinde bilim alý jolynda jan-jaqty jumys júrgizilýi tıis. Sonda orys tili tóńiregindegi taqyryp kún tártibinen ózinen ózi túsedi de, ultty biriktirýshi memlekettik tildiń aıdarynan jel esedi.
«Myqty memleket bolý úshin ulttyń uıysa bilýi aıryqsha mańyzdy. Shyn máninde, uıymdasqan utady», dedi Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda. Uıymshyl ulttyń bási qashanda joǵary bolatynyn baǵzydaǵy babalarymyz da aıtyp ketken-di. Alty baqan alaýyzdyq, arandatýshylardyń aıtaǵyna ilesýdiń aqyry qaıda aparatynyn qıyrdaǵy Irak, Lıvııa men Sırııa, irgedegi Qyrymnyń jaǵdaıy kórsetip berdi emes pe?!.
