Prezıdent • 15 Qyrkúıek, 2021

Uıymshyl ulttyń bási qashanda joǵary

114 ret kórsetildi

«Biz syrtqy qaterge jáne oqıǵanyń qalaı órbýine de daıyn bolýymyz kerek. Syrttan tónetin qaýipti modeldeý aıryqsha ózektilikke ıe bolýda. Stress-test ótkizip, ssenarııler daıyndaǵan jón. Sonyń negizinde memlekettik apparattyń is-qımyl jospary ázirlenip, túzetilip otyratyn bolady», dedi Memleket basshysy Qazaqstan halqyna Joldaýynda.

Búginde tórtkúl dúnıeniń ári-beri dóńbekship, daýyl aldyndaǵy teńizdeı býyrqanyp jatqan jaıy bar. Al álem­degi ambısııasy asqaq alpaýyt memleketter bir-biriniń árbir qadamynan ilik izdep, súringen sátine «bárekeldi» desip, ózara mysyq tileýles ekenin ańǵartyp qalady. Buryn-sońdy dıplomatııalyq turǵyda «áriptestik» týraly qozǵalatyn áńgime aýany búginde ashyq teketireske ulasqan, dúnıeniń bir túkpirindegi memleket qıyrdaǵy kelesisiniń qımyl-áre­ketine synaı qarap, qyjyrtyp otyr­ǵany. Aq úıde qabyldanyp jatqan Baı­denniń árbir sheshimi Reseıdiń telearna­larynan kekesinge toly reportajben ábden árlenip, kórermenge qııýy ketken, bolashaǵy bulyńǵyr keıipte sýretteletini bar. Keńestik kezeńdegi qyrǵı qabaq soǵystyń zamanaýı jalǵasy ispetti. О́z kezeginde amerıkalyqtar da qarap qalmaı, Reseıdiń eńsesin kóterýge mursha bermeı, san túrli syltaý arqyly sanksııamen sorlatyp, Kreml bıligin avtorıtarlyq júıeniń ajyramas sımvoly retinde beıneleıdi.

Qart qurlyq ta ózimen ózi áýre. Brıtanııa Eýropa odaǵynan shyq­qanymen, at quıryǵyn úzise almaıtyny belgili. Tumandy Albıon men Brıýssel arasynda túıini tarqa­tyl­maǵan máseleler áli de jetkilikti. Eýropanyń áý basta Aq úıdiń aıtqa­ny­men Aýǵanstan jerine ásker jiberip, qoldaý kórsetkenimen, endi búgin pushaıman bolyp otyrǵan jaıy bar. Aýǵanstandaǵy kontıngent ózin ózi aqtady ma? Bılikke «Talıban» uıymy­nyń kelýi aýǵan jerin­de beıbitshi­lik ornata ala ma? Bosqyn­dardan mezi bolǵan Eýropa aýǵanstandyq bosqyndardy qabyldaýǵa asa qulyqty emes.

Qytaı ǵana talıbandar bıligin mo­ıyn­daýǵa, ınvestısııa salýǵa yqy­las­ty ekendigin ańǵartyp jatyr. Al «Talıban» bıligin tórtkúl álem qansha­lyq­ty moıyndap, qarym-qatynas or­nata­tynyn aldaǵy ýaqyt kórsetedi. Ázir­ge kóp memleket áliptiń artyn baǵyp otyr­ǵan jaıy bar. Toǵyzynshy terrıtorııamen shekaralas bolmaǵanymen, aýǵan halqyna gýmanıtarlyq kómek kórsetip kele jatqan Qazaqstan da Kabýlda bılik basyna kelgenderge beı-jaı qaraı almasy anyq.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda «Aýǵanstandaǵy ahýal jáne jahandyq shıelenistiń kúsheıýi bizge qorǵanys ónerkásibi keshenin jáne Áskerı doktrınamyzdy tolyǵymen qaıta qaraýǵa mindetteıdi. Qorǵanys qabiletimizdi nyǵaı­typ, qaýip-qaterlerge jedel ún qatý memlekettik mańyzy bar basym­dyqqa ıe bolýy tıis» dep qapy qal­maýdyń jaıyna toqtaldy. Memlekettiń qaýip­sizdigin qamtamasyz etý, táýelsiz­dikti nyǵaıtý eldiń qorǵanys qabileti­niń qýattylyǵymen tyǵyz baılanys­ty eken­digi sózsiz. Endeshe Prezıdent aıtqan­daı «qaýip-qaterlerge jedel ún qatý memlekettik mańyzy bar basym­dyqqa ıe bolýy tıis».

Qaýip-qater demekshi, sońǵy kez­deri Qazaqstannyń ishki yntymaǵy qan­shalyqty myqty ekeninen «syr tartatyndar» tóbe kór­setip qalyp júr. Ádette halyqtyń bir­ligi men yntymaq­tastyǵyn bylaı qoı­ǵanda, halyqaralyq deńgeıde araaǵa­ıyndyq tanytyp, beıbitshiliktiń qadirin asqaqtatyp júr­gen eldiń irgesi qan­sha­lyqty «myz­ǵymas» ekenin synaq­tan ótkizgisi keletin syńaıly ma qalaı? Qalaı desek te, ártúrli shetin taqy­ryptardyń shetin shyǵaryp, sońǵy kez­deri qazaq qoǵamyna syrtqy yqpal­dy kúshterdiń dırıjerlik jasaýǵa umty­lysy aıqyn seziledi...

«Aıtaqtaǵan» qıturqy saıasattyń astaryna yjdaǵatty úńilmeı, «attan­daǵandar» shoǵyry da baıqalyp qaldy el ishinde. Áleýmettik jelide «attanǵa» «aıqaı» qosqandar da tabyla ketti. Sóıtip, aldaý men arbaýǵa qalaı túsip qalǵandaryn ózderi de sezbeı júr. Ana tili men jat jurttaǵy qandasy alash balasynyń ajyramas, ajyratpas bólshegi ekeni málim. Arandatýshylar da qazaqtyń ahıllestiń ókshesi tárizdi «álsiz tusy» osy ekendigin jaqsy biledi de, osy tóńirekte «otqa maı quıady». 

Memlekettik til demekshi, onyń qanat jaıýy balabaqshadan, mektepten bastalatyny beseneden belgili ǵoı. Táýelsizdik jyldary memlekettik tilde bilim beretin mektepterdiń aıtarlyqtaı óskenin tómendegi derekter aıǵaqtaı­dy. Táýelsizdik jyldarynda qazaq tilin­de oqytatyn mektepter 965 birlik­ke ósip, 3733-ke jetipti, bul jalpy mektepterdiń 54%-yn quraıdy (1991 jyly qazaq mek­tep­teriniń sany 2768 boldy). 30 jylda qa­zaq tilinde oqıtyn balalardyń jalpy sany 32%-dan 66%-ǵa (2 223 455 bala qazaq tilinde oqıdy) jetti. Eki ese ósti degen sóz!

«Jalpy, memlekettik tildi qoldaný aıa­sy keńeıip keledi. Bul – zańdy quby­lys, ómirdiń basty úrdisi. Sondyqtan qazaq tiliniń órisi shektelip bara jatyr deýge negiz joq. Ata Zań boıynsha Qazaqstanda bir ǵana memlekettik til bar. Bul – qazaq tili», dedi Prezıdent Qazaq­stan halqyna Joldaýynda. Endeshe sol memlekettik tildiń qolda­nys aıasyn keńeıtý úshin daladan qalaǵa deıin, baladan qarııaǵa deıin, jumys­shydan ulyqqa deıin eńbektenýi kerek. Otbasynda ana tilinde saıraǵan jandar Otanynda memlekettik tildiń qanat jaıýy­na osylaısha úles qosady.

Búginde alashtyń baldyrǵandaryna mektepte oryn jetispeı jatyr. Jan súısinerlik problema. Oryn jetpegeni – halyq sany ósiminiń kórsetkishi. Prezıdent osy problemany sheshý úshin Úkimet 2025 jylǵa deıin 1000 mektep salýǵa tapsyrma berdi. Qordalanǵan túıin de birtindep tarqatylatyny sózsiz. Endeshe, «aıtaqtaǵandardyń» aıtqanyna ilespeı, resmı tildiń jalyna jarmaspaı-aq, qazaq tiliniń óz tuǵyryna evolıýsııalyq jolmen ornyǵatyn kúnniń alys emes ekenin baǵamdaýǵa bolady.

Mektepte oryn jetpeı jatyr demek­shi, bıylǵy oqý jylynda Al­ma­ty­daǵy №157 jalpy bilim beretin mektep bi­rinshi synypqa 714 baldyrǵandy qabyl­dady. Dástúrli formatta oqý kezinde synyptaǵy bala sany 25 oqýshydan aspaýy qajet ekeni eskerilip, munda 28 synyp ashylǵan. Onyń ishinde 20-sy – qazaq synyby, 8-i – orys synyby. Eldiń erteńi, memlekettik tildiń kelesheginiń kórinisi osydan kórinedi emes pe!

«Úlken isti úndemeı tyndyrar bolar» demekshi, attandamaı-aq tildiń órisin keńeıtýge bolady ǵoı. Gáp aza­mat­tyq belsendilikte, ana tilin ardaq­tap, nasıhattaı bilýde emes pe. Ana ti­lin­­de oqıtyn ulty qazaq balalarynyń sa­­ny búgingi tańda 85%-dy quraıdy (ul­ty qazaq balalar – 2 568 068, olar­­dyń 2 173 141-i qazaq tilinde oqıdy). Bú­gin­de qazaq balalarynyń15 paıyzy, ıaǵ­nı 394 927 bala basqa tilde bilim ala­dy eken. En­digi másele barlyq alash balasy túgel­­deı ana tilinde bilim alý jolynda jan-jaqty jumys júrgizilýi tıis. Son­da orys tili tóńiregindegi taqyryp kún tárti­bi­nen ózinen ózi túsedi de, ultty birik­tirýshi memlekettik tildiń aıdarynan jel esedi.

«Myqty memleket bolý úshin ulttyń uıysa bilýi aıryqsha mańyzdy. Shyn máninde, uıymdasqan utady», dedi Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda. Uıymshyl ulttyń bási qashanda joǵary bolatynyn baǵzydaǵy babalarymyz da aıtyp ketken-di. Alty baqan alaýyzdyq, arandatýshylardyń aıtaǵyna ilesýdiń aqyry qaıda aparatynyn qıyrdaǵy Irak, Lıvııa men Sırııa, irgedegi Qyrym­nyń jaǵdaıy kórsetip berdi emes pe?!.

Sońǵy jańalyqtar

Elorda «jasyl» aımaqqa ótti

Koronavırýs • Keshe

Uqsas jańalyqtar