Ultshyldyq pen otanshyldyq

Keńestik totalıtarlyq kezeńde qa­lyp­tasqan qasań stereotıp boıyn­sha ultshyldyq jaǵymsyz uǵymǵa aı­nal­ǵandyqtan, «Aýrý qalsa da, ádet qal­maıdynyń» kerimen ultshyldyq dese, aza boıy qaza bolatyndar áli kúni de jetip artylady. Birtutas «keńes halqyn» jasaý eksperımenti úshin, árıne, ultshyldyq teris ári qaýipti uǵym sanaldy. «Ultshyl» degen jala jabylyp, qanshama qazaq zııalysy saıası qýǵyn-súrginge ushyrady. Buǵan qosa, nasıonal-sosıalıstik ıdeologııaǵa súıengen A. Gıtlerdiń nasıstik Úshinshi reıhi nemis fashızmin týyndatyp, Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa sebepker boldy. Osyndaı tarıhı jaǵdaılar ultshyldyq uǵymyna degen jaǵym­syz kózqarastyń týyndaýyna yqpal et­ti. Al túptep kelgende, osy uǵymdy qu­by­jyq etýge yqpal etken másele – «na­sıonalızm» men «nasızm» degen uǵymdardyń arajigi ashylmastan, qazaq tiline «ultshyldyq» dep aýdarylyp, qoǵamdyq sanany shatastyrýshylyq edi.

«Nasıonalızm» – ulttyq memleketti qalyptastyrýshy ári nyǵaıtýshy bolyp sanalatyn memleketquraýshy tól ulttyń rólin basty qundylyq retinde tanıtyn dúnıetanym, ultjandylyq sezimi, óz ultyńdy súıý, ultshyl bolý. Ultshyldyq tolerantty: óz ultyńdy súıe otyryp, ózge ult ókilderiniń ultshyldyǵyna túsinistikpen qaraýdy talap etedi.

Al «nasızm» bolsa – «nasıonal-sosıalızm» degen ıdeologııa ataýynyń qysqartylyp alynǵan nusqasy, bul – shovınızmdi («uly» ulttyń astam­shylyǵyn nasıhattap, «buratana» ult­ta­r­dy qanaý, shettetip, túrtpekteý quqy­ǵyn negizdeý), rasızm (násildik dısk­rı­mınasııa) men antısemıtızmdi (semıt­tik til tobyna jatatyn evreılerge jaý retinde qaraý), ksenofobııany (grek­she: ksenos – bóten, sheteldik, fobııa – qorqynysh) sosıalızmniń boıy­na sińirip, bir ulttyń arıılik etnos­tyq ar­tyqshylyǵyna súıene otyryp «áleý­mettik ádilettilik» ornatýdy ańsaıtyn ásire ultshyl-sosıalıstik qoǵamdyq qurylystyń totalıtarlyq ıdeologııasy.

Burmalanǵan ultshyldyqtyń quby­jyq formasy retinde nasıonal-sosıalızm ıdeologııasy búkil álemge qaıǵy-qasiret ákelip, adamzatqa qarsy aýyr qylmystardyń jasalýyna negiz boldy. Sondyqtan da, «nasızmdi» qazaqsha naqtylyp, «ásire ultshyl-sosıalızm» dep atyn atap, túsin tústep aıtqan jón.

Ultjandylyq árbir ult úshin qa­jet, ultjandy ultshyl bolý arqyly ǵana ulttyń tilin, salt-dástúrin, erek­shelikteri men ulttyq memleketin saq­tap, damytýǵa bolady. Taza nasıo­na­lızm, ıaǵnı óz ultyńdy súıýdi bildi­re­tin ultjandy ultshyldyq uǵymy – ja­ǵym­dy qubylys, ol ulttyq memleket qurý úshin asa qajetti rýhanı qundylyq.

Ultshyldyq – óz ultyńa degen súıispenshilik, ulttyq erekshelikterińe maqtanyshpen qaraý, salt-dástúrlerińdi saqtap, ana tilde sóıleý, qysqasy, óz shyq­qan tegińe, ultyńa tán barlyq bel­giler men ustanymdarǵa qatysty asqaq ta pozıtıvke toly sezim.

Ultshyldyqtyń aýqymy keń, ol saıası, qoǵamdyq nemese mádenı sıpattaǵy qozǵalys emes jáne ulttyq ómirdiń bar­lyq salasyn qamtıdy. Saıası rejimder aýysa beredi, ekonomıka da san alýan jol­­darmen damıdy, al ult óziniń erek­­­shelikterin saqtap, qoǵamdyq ózge­ris­terge beıimdele otyryp ómir súrýin jalǵastyrady. Osylaısha, urpaq almasý, mádenı murany úzbeı, ulttyq bolmysty joǵaltpaı bolashaqqa qadam basý júzege asady. Al ulttyq sana-sezimin, bolmys-bitimin joǵaltqan ult jer betinen joıylady.

Ultshyldyq máselesinde erekshe mán beretin mańyzdy erekshelik – ol tek bir ultty maqtap, asyra silteý­di ǵana bildirmeıdi, ultshyldyqta syn­ǵa da oryn bar. Ulttyń boıyndaǵy kem­­­shi­­likterdi synap kórsetip, olardan ary­lýdyń joldaryn izdep, qaıǵy­ryp-qamyqpaǵan ultshyl oıshyl joq shyǵar. Abaı atamyzdyń «Qara sózderindegi» qazaqtyń boıyndaǵy kem­shilikterdiń aıtylýy osydan, Alash­tyń ultjandy qaıratkerleri de «Aıqap», «Masa», «Qazaq» basylymdary arqyly óz ultynyń kem-ketigin aıtyp, joǵyn joqtady. Bul turǵydan alǵanda, ultshyldyq – ulttyń ózin ózi saqtaý ınstınk ispetti asa qajetti qasıet. Reseı oıshyldary da orystyń ol­qy­lyq­taryn ashyna kórsetip, qan­sha­ma synı shyǵarmalaryn jazdy. Álem­degi basqa ulttardyń oıshyldary da solaı, óz ultyn súıgendikten, jaq­sy qasıetterin asqaqtatyp maqtasa, jaman qylyqtaryna uıalady, jany ashy­ǵan­dyqtan kemshilikterin synap, ulty­nyń myqty bolýyn armandaıdy. «Syn túzelmeı, min túzelmeıdi» dep, naǵyz ultshyldar jaqsy men jamandy qatar kóre biledi. Uldary ultshyl keletin, sol uldaryn ulyqtaı biletin ult uly bol­maq. Al kerisinshe, ultyn súıe­tin ult­shyl uldaryn urydaı kórip, qýys­tan­ǵan ult túbi utylady.

Eldiń órkendeýi men damýyn únemi jáne birjaqty nasıhattaı berý de ultshyldyqtyń halyqty uıystyrýdaǵy qyzmetine teris áserin tıgizedi. Biraq bul bas salyp Úkimetti, elimizdiń saıa­satyn synaý emes, osy máselege ózim qan­daı úles qosyp júrmin degen saýal tóńi­reginde oılaný. Qıynshylyqtardyń bar ekendigin jáne onyń sebepterin anyq­tap, olardy eńserýdiń joldaryn kór­setý, oǵan árqaısymyzdyń saıası silki­nisimizdiń, rýhanı jańarýymyzdyń, ult­jandylyǵymyzdyń qajet ekendigin túsindirý arqyly otanshyldyqty jan­dandyrýǵa bolady. Bul kóp jaǵdaıda halyqty, ultty kez kelgen qıyndyqty jeńýge jumyldyrýda tıimdi qyzmet atqaratynyn umytpaýymyz kerek.

Ultymyzdyń bolashaǵy zor, báseke­ge qabiletti ári sapaly bolýy úshin árqaısysymyz bala tárbıesine erekshe mán berýimiz qajet. Bul mindet júzege asýy úshin ata-analardyń ulttyq namysy berik bolýǵa, ulttyq mádenıet pen salt-dástúrdi qasterleı bilýge tıis. Eń bastysy – ár qazaqtyń óz ultyna, tiline, diline, eli men jerine de­gen maqtanyshy men senimi mol bolýy qajet. Ondaı maqtanysh sezimi qaı kezde bolady? Árıne, elimiz damyp, halyqtyń ál-aýqaty artyp, ómir sapasy jaqsaryp, bilim-ǵylym men má­denıet kórkeıip, zań aldynda bári teń bolatyndaı quqyqty jáne qaýip­siz qoǵam ornasa Qazaq eli úshin bárimiz maqtanyp, halqymyz óz Otany úshin janyn qııýǵa daıar bolary sózsiz. Bul biz ashqan jańalyq emes. Ulttyq mem­leketti nyǵaıtý úshin, eń aldymen, mem­leketquraýshy ulttyń sany men sapa­syn jaqsartý qajet degen qaǵıda baıaǵydan bar. Damyǵan elder bul qa­ǵı­daǵa ımandaı senedi jáne ony shy­naıy júzege asyryp ta jatyr. Al biz­­degi jaǵdaı qalaı? Qazaqstandaǵy mem­leketquraýshy ult – qazaq ultynyń sany men sapasyn jaqsartý úshin bizge áli de kóp eńbektený qajet. Qazaqtar kóp qonystanǵan aýyl-aımaqtardy damy­tý, turalaǵan aýyl sharýashylyǵyn kóterý, jastardy baspanamen qamtý, aýyldyq jerlerdegi ómir sapasyn jaqsartý, sheteldegi qazaqtardy jınaý jáne t.b. Qazaq ulty myqty bolmaı, Qazaq eli myqty bolmasy anyq. Bul ózara táýeldi másele, bir jaǵynan qazaq ulty básekege qabiletti bolý úshin barynsha tyrysyp, ǵylym-bilimdi, kásipti, bız­nesti barynsha meńgerýge umtylýy shart. Ekinshi jaǵynan, bılik tarapynan mem­leketquraýshy qazaq ultynyń damýyna barynsha jaǵdaı jasalýǵa tıis.

Memleketquraýshy qazaq ulty­nyń atqaratyn mıssııasy aýyr, jaýap­kershiligi zor, sondyqtan da óz ata­me­ke­ninde turyp jatqan tól ulttyń ar­tyq­­shylyqtarǵa ıe bolýyna moraldyq qu­qyǵy bar. Buǵan ózge etnos ókilderi túsinistikpen qaraýy kerek, qazaqtar árdaıym keńpeıildilik tanytyp kele jatqanyn olar da umytpaýǵa tıis.

Memleketquraýshy ult retinde qazaq ulty – Qazaqstan atty ulttyq mem­lekettiń eń basty sýbektisi, ult­tyq múddeniń qaınar bastaýy ári basty qor­ǵaýshysy. Kez kelgen ulttyq memle­kettegi memleketquraýshy ulttyń orny men róli osyndaı. Memleketquraýshy ulttyń tóńiregine uıysqan eldegi barsha halyqtyń muń-muqtajy men arman-maqsaty eskerilmese, ol – jalpyulttyq múdde emes, bılik basynda otyrǵan bıleýshi elıtanyń ǵana múddesin bil­diretin tar saıası múddege aınalmaq. Mun­daı aldamshy, aýqymy tar saıası múddeni saıasatkerler júz jerden ja­lań uranmen búrkemelegenimen, ol ult­tyq múdde deńgeıine kóterile almaıdy. Bul turǵyda Qazaqstan Pre­zı­denti Qasym-Jomart Toqaevtyń bıyl­ǵy Joldaýynda: «Birligimiz – ár alýan­dyqta» degen basty qaǵıdamyz eshqashan ózgermeıdi. Sondyqtan etnos­aralyq qatynastardyń úılesimdi damýy Qazaqstannyń memlekettik saıasatynyń basty baǵytynyń biri bolǵan, árdaıym solaı bolyp qala beredi», dep naqty kórsetilgen.

Ultshyldyq teorııasynyń damýy barysynda ultty memlekettiń azamaty bolýymen anyqtaý da oryn aldy. Bul saıası ǵylymda fransýzdyq model dep te atalady. Mundaı úlgi bo­ıynsha qandaı ulttyń ókili bolsyn, qolynda Fransııa azamaty ekenin rastaıtyn tólqujaty bar bolsa, ol – fransýz. Fransııaǵa baqyt izdep kelgen qanshama arab, afrıkalyq, azııalyq mıgranttar azamattyq alyp, eýropalyq ómirden ornyn taýyp, baǵy janyp jatsa, ózderin fransýzbyz dep maqtanyshpen aıtady. Bul modelden kórip otyrǵanymyzdaı, azamattyq – tek saıası, ıakı memlekettik sıpattaǵy, al ult – saıası ári halyqtyq sıpattaǵy uǵym. Ult uǵymynyń aýqymy da keń, mán-maǵynasy da tereń.

Qazirgi zamanǵy ǵalamdaný prosesi ultty aıqyndaý máselesine de, ult­shyldyq sezimine de aıtarlyqtaı yq­pal etip otyr. «Álem azamaty» degen kosmopolıttik ózin ózi aıqyndaý túri paıda bolyp, keıbir elderde ulttyq erekshelikter, azamattyq ózin ózi aı­qyndaý ekinshi kezekke qalyp barady. Transulttyq kompanııalar ǵalamdyq deńgeıde paıda tabýdy kózdeıdi, bir memlekettiń aýqymy olar úshin tar. Jahandanýdyń basty qozǵaýshy kúshteri solar. Bul azdaı, naryqtyq qatynastar adamdardy tutynýshylyq psıhologııaǵa negizdelgen egoızmge uryndyryp, áleýmettik jiktelýdiń jańa túrlerin týyndatýda. Munyń barlyǵy aınalyp kelgende, ulttyq qundylyqtardyń devalvasııaǵa ushyraýyna ákelip soǵyp otyr. Bizdińshe, shynaıy ultshyldar da, patrıottar da, negizinen, orta taptan shyǵady. Turǵylyqty halyqtyń baı-kedeı bolyp jiktelýi – qoǵamnyń turaqtylyǵyna qaýip tóndiretin bas­ty faktorlardyń biri. Orta tap saıa­sı turǵyda áleýmettik amortızator qyzmetin atqaratynyn eskersek, mun­daı jumsartýshy-turaqtandyrýshy fak­torsyz antogonıstik sıpattaǵy baı-kedeı qaıshylyǵy taptyq kúreske ulasyp, saıası janjalǵa nemese daǵ­darysqa uryndyrýy ǵajap emes. Al respýblıkamyzda naǵyz orta tapty qalyptastyryp, odan ári damytý úshin óndiristi jolǵa qoıý, aýyl sha­rýa­shylyǵan jandandyrý, erkin saý­dany qalpyna keltirý, salyqtardy tómendetý, nesıeniń syıaqylyq pa­ıyz­dyq mólsherin órkenıetti elder­diń deńgeıine jaqyndatý, jalaqy men zeınetaqy sııaqty tólemderdi kóterý, bıýrokratııalyq kedergiler men sybaılas jemqorlyqty barynsha azaıtý, shaǵyn jáne orta bızneske qol­daý kórsetý, kedeıshilikpen jáne jumys­syz­dyqpen kúres, naryqtyq qatynas­tar­ǵa sáıkes mamandardy qaıta daıar­laý sııaqty birqatar asa mańyzdy min­det­terdi sheshý ultshyl azamat pen mem­lekettiń arasyndaǵy keri baılanysty júzege asyrýdyń ádis-tásilderi, qys­qa­sha aıtsaq, qazaqy ultshyldyq pen otan­shyldyqty nyǵaıtatyn áleýmettik-eko­no­mıkalyq faktorlar bolyp sanalady.

Rýhanı faktorlarǵa kelsek, eń aldymen, qazaq ulty halyqty uıystyrýshy ıadro qyzmetin atqarǵanymen, qazaq tili mundaı mıssııany atqarýda kenjelep qalǵany jasyryn emes. Prezıdentimiz de ıdeıalyq birigýdiń syndarly jumy­sy arnasynda qoǵamda joǵarǵy til mádenıeti ornyǵýǵa tıis ekenin atap kór­setti. Oǵan memlekettik tildi oqshaý­laý, ony basqalarǵa qarsy qoıý turǵysy­nan emes, kerisinshe, onyń biriktirýshi róli turǵysynan qaraý kerek. Qazaq tili mádenıettiń bir bóligi retinde bar­lyq qazaqstandyqtardy biriktirýdiń qosymsha faktory bolýǵa tıis. Ol shyn mánisinde barlyq ulttar men ulystarǵa qazaq halqynyń mádenıetin, dástúrin, ádet-ǵurpyn, turmys-tirshiligin tanyp-bilýdiń negizi ekeni daýsyz.

Ultshyldyqtyń negizi – memlekettik til, sondyqtan Qazaqstandy meken etken árbir azamat memlekettik til­di meńgerýge tıis. Álemde biz sııaqty kóp­etnosty memleketter jetkilikti. Biraq kóptegen elde memlekettik tildi bilmeseń, azamattyq ala almaısyń, jaqsy jumys joq, ómir súrýiń qıyn. Sol eldiń tilin bilý deńgeıin tekseretin arnaıy emtıhan tapsyryp, tıisti sertıfıkat alyp dáleldeýiń kerek. Sóıte tura, ondaı memleketterdi eshkim de «ultshyl» dep kinálap, aıyp taǵyp jatqan joq.

Jalpy, ultshyldyq máselesi jó­nin­degi oı-pikirlerimizdiń túıini tó­mendegideı:

1. Qazaqy ultshyldyqqa tár­bıeleýde tarıhymyzdy, rýhanı-má­de­nı mura­larymyzdy jańǵyrta oty­ryp, dástúr men jańashyldyqty ózara beıimdep, qatar órbitkenimiz jón. Alaıda ult­shyl­dyq sııaqty asa názik máselede esh­qashan syńar­jaq­tylyqqa, asyra silteýshilik pen eliktegishtikke boı aldyrmaýymyz qajet. Ultjandylyqqa tárbıeleý is-sharalary ómirlik shyna­ıy­lyqpen sabaqtasýy qajet;

2. Ultshyldyq uǵymynyń máni tereń, atqaratyn qyzmet aýqymy da anaǵurlym keń. Sonymen qatar ultshyldyq sezimi jasampazdyq sıpatta ǵana bolmaıtynyn eskerýimiz qajet. Radıkaldy, nasıstik, ekstremıstik, terrorıstik, t.b. saıası kúshter patrıottyq uran­dar­dy jamylyp, halyqtyń arasyna irit­ki salýy da yqtımal. Naǵyz ult­shyl­dyq sana-sezimdi qalyptastyrý jalpyadamzattyq qundylyqtarǵa qaıshy kelmeıtin ulttyq tárbıe arqyly júzege asyrylýǵa tıis;

3. Qazaqstandyq patrıotızmniń de, qazaqy ultshyldyqtyń da tili – mem­lekettik til, ıaǵnı, qazaq tili. Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Halyq birligi jáne júıeli refor­malar – el órkendeýiniń berik negizi» Joldaýynda: «Qazaq tilin damytý memlekettik saıasattyń basym baǵy­tynyń biri bolyp qala beredi. Ata Zań boıynsha Qazaqstanda bir ǵana memlekettik til bar. Bul – qazaq tili. Orys tili resmı til mártebesine ıe. Bizdiń zańnamaǵa sáıkes, onyń qoldanylýyn shekteýge bolmaıdy. Bolashaǵyn Otanymyzben baılanystyratyn árbir azamat qazaq tilin úırenýge den qoıýǵa tıis. Bul otanshyldyqtyń basty belgisi deýge bolady», dep atap kórsetti. Sondyqtan el azamat­tary memlekettik tildi bilýge tıis. Álem­dik tájirıbede kóptegen memleket aza­mattyq berer aldynda úmit­ker­ler­diń memlekettik tildi bilý deń­geıin tek­serip, emtıhan ótkizetini bel­gili. Min­det qoıylmaıynsha, talap etil­meıin­she, zań oryndalmaıtyny sııaq­­ty, memlekettik til de kórkeımeıdi. Qyz­met pen shen kerek pe – memleket­tik tildi bil. Mindet pen talap qoıý – kúshteý nemese májbúrleý emes. Biz konstıtýsııalyq turǵyda quqyqtyq memleket bolǵandyqtan, qazaq tilin oqyp-úırený kúshteý arqyly emes, talap qoıý jolymen, sanaly túrde, ha­lyqtyń bárine ortaq qajettilik re­tinde, ásirese, jas urpaqqa bala kezi­nen úıretilip, uıymdyq jáne ádiste­melik jaǵynan qamtamasyz etilýi kerek.

 Seıilbek MUSATAEV,

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti

saıasattaný jáne saıası tehnologııalar

kafedrasynyń professory,

saıası ǵylymdar doktory