20 elden kelgen álemdik konfessııalardyń jáne halyqaralyq uıymdardyń ókilderi Qazaqstan astanasynda jahandyq jáne óńirlik ózekti máselelerdi talqylap, olardyń qoǵamǵa, rýhanııatqa jáne dinı senimge áseri jaıly oılaryn ortaǵa saldy.
Otyrysty ashqan Parlament Senatynyń Tóraǵasy, Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary sezi Hatshylyǵynyń basshysy Máýlen Áshimbaev dinı lıderlerge konfessııaaralyq dıalog pen yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa qosqan úlesteri úshin alǵys bildire otyryp, forýmnyń qazirgi zamandaǵy ózekti máselelerdi talqylaıtyn asa mańyzdy halyqaralyq alańǵa aınalǵanyn atap ótti.
– Sezd beıbitshilikti nyǵaıtýdyń jáne mádenıetter arasyndaǵy yntymaqtastyqty damytýdyń ozyq úlgisin kórsetip keledi. Sondaı-aq dinaralyq toleranttylyqty arttyrýǵa úlken septigin tıgizýde. Alǵashqy kezdesýden bastap, bul alań barlyq negizgi konfessııa ókilderiniń basyn biriktirdi. Bizdiń forýmdy jetekshi rýhanı lıderler men joǵary deńgeıdegi yqpaldy saıasatkerler únemi qoldap keledi. Aldaǵy ýaqytta da Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary seziniń múmkindigi men áleýetin tıimdi paıdalanýdyń mańyzy zor. Bul qazirgi kezeńde óte ózekti. Koronavırýs pandemııasy adamdardyń qalypty ómirin ózgertip qana qoımaı, áli kúnge deıin álemniń damýyna teris áserin tıgizýde, – dedi Máýlen Áshimbaev.
Sondaı-aq sezd Hatshylyǵynyń basshysy Qazaqstan Táýelsizdik jyldarynda beıbitshilik pen jalpyulttyq dıalogtyń ózindik modelin qalyptastyrǵanyna nazar aýdardy. Ol «birlik áralýandyqta» qaǵıdatyna, eldiń bolashaǵy úshin ortaq jaýapkershilikke jáne etnosy men dinine qaramastan, azamattardyń quqyqtaryn qurmetteý men qamtamasyz etýge negizdelgen.
– Bıyl biz Qazaqstan Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyn atap ótemiz. Osy kezeńde beıbitshiliktiń, jalpyulttyq birlik pen konfessııaaralyq dıalogtyń ózindik modelin qalyptastyra aldyq. Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev negizin qalaǵan bul model óziniń tıimdiligi men ómirsheńdigin dáleldep úlgerdi. Qazirgi tańda el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń basshylyǵymen etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisimdi qamtamasyz etý saıasaty jalǵasyp keledi. Biz Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezi men onyń Hatshylyǵy otyrysyn abyroı-bedel jınaý úshin ótkizbeımiz. Bul – qazaqstandyq damý jolynyń birtutas, ajyramas bóligi, – dedi Máýlen Áshimbaev.
Sonymen qatar Senat Spıkeri bıylǵy Hatshylyq otyrysy kúrdeli jaǵdaıda ótip jatqanyn, oǵan koronavırýs pandemııasy men sońǵy jyldarda álemde basqa da jahandyq problemalardyń ýshyǵa túsýi sebep bolǵanyn aıtty. Olardyń qatarynda geosaıası jáne geoekonomıkalyq faktorlar men jahandyq qaýipsizdik júıesiniń buzylýy saldarynan týyndaǵan halyqaralyq shıelenistiń kúsheıýi, qarýlaný jarysynyń údeýi jáne jahandyq ekologııalyq kún tártibindegi túıtkilder bar.
– Osyndaı jaǵdaıda rýhanı kóshbasshylardyń basty mindeti qundylyqtardyń durys júıesin qalyptastyrý jáne adamdardy beıbitshilik, adamgershilik, qoǵamdyq kelisim, ózara qoldaý sııaqty ıdeıalar aıasyna toptastyrý bolýy kerektigi sózsiz. Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleri seziniń negizgi maqsaty da – osy. Sondyqtan barshańyzǵa bizdiń forýmǵa qatysyp, belsene qoldaý kórsetkenderińiz úshin shynaıy alǵysymyzdy bildiremiz, – dedi sezd Hatshylyǵynyń basshysy.
Din kóshbasshylary óz sózderinde Qazaqstan óz ishinde ǵana emes, halyqaralyq deńgeıde de dinaralyq jáne konfessııaaralyq dıalog ornatýǵa basa mán berip, osy baǵytta mańyzdy jumys atqaryp kele jatqanyn aıryqsha atap ótti.
BUU О́rkenıetter Alıansynyń Joǵarǵy ókili Mıgel Anhel Moratınos turaqty jáne qaýipsiz álem qurý úshin dinniń qoǵamdaǵy rólin jáne halyqaralyq deńgeıdegi ózara is-qımyldy talqylaý turǵysynan sezdiń mańyzy zor ekenin jetkizdi.
– Bul biregeı alań saıasatkerler, din lıderleri, halyqaralyq jáne óńirlik uıymdar jáne barlyq múddeli taraptarǵa álemdegi dinaralyq dıalog pen turaqty damýǵa qatysty problemalardy birlesip talqylaýǵa jaqsy múmkindik beredi. Sondyqtan BUU О́rkenıetter Alıansy aldaǵy VII Sezd jumysyna belsendi qatysady, – dedi Mıgel Anhel Moratınos.
Túrkııa din isteri basqarmasynyń bastyǵy Alı Erbash álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń bas qosýyna muryndyq bolǵan Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa alǵysyn bildire kele, álemdegi tynyshtyqqa nuqsan keltiretin ózekti máselelerge toqtalyp ótti.
– Nursultan Nazarbaev aıtqandaı, álemdik dinder lıderleriniń birlesken jumysy – búginde adamdardy bólip-jarý, ıslamofobııa sııaqty birqatar máseleniń nazarǵa alynýyna sebepshi. Dúnıeniń tórt buryshynda súıispenshilik pen syılastyq mańyzdy ekenin túsindirýde bastamashy bolǵan Qazaqstannyń eńbegi orasan. Bul keleshekte beıbit ómir súrýimiz úshin de mańyzdy, – dedi ol.
– Qurmetti Hatshylyq jumysyna qatysýshylar, búginde adamzat qıyn kezeńderdiń birin bastan ótkerip jatyr. Dúnıeniń bar tarapyna jetken indet adamgershiliktiń, bir-birimizge degen qurmettiń qanshalyq mańyzdy ekenin taǵy bir eske saldy. Islam – beıbitshilk pen ádilet, meıirim dini. Sondyqtan beıbit ómir úshin adamdardyń senimi birdeı bolýy shart emes. Eń mańyzdysy – adamdardyń táýelsizdigine syılastyqpen qaraý.
Búginde ıslamofobııa sózin jıi esteımiz. Islam men fobııa sóziniń qatar kelýiniń ózi aqylǵa qonymsyz. Sońǵy 2 jylda Eýropadaǵy meshitterge jıi shabýyl jasalyp júr. Bul, álbette, din dushpandarynyń áreketi. Ádil ári qaýipsiz keleshek qurýymyz úshin bir jaǵadan – bas, bir jeńnen qol shyǵarýymyz qajet. Adamzat zulymdyqqa, zalymdyqqa birlesip qarsy turýy kerek. Asyl dinimizdi úlgi qylý úshin barymyzdy salaıyq, dep qorytyndylady sózin basqarma basshysy.
Kavkaz musylmandary basqarmasynyń tóraǵasy (Ázerbaıjan), Sheıh-ýl-Islam Gadjı Allahshúkir Pasha-zade 18 jyl buryn qazaq halqynyń kóshbasshysy, yqpaldy álemdik saıasatker, Túrki álemi men Ortalyq Azııanyń kórnekti memleket qaıratkeri, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń dinder men órkenıetter arasyndaǵy dıalog qaǵıdattary men praktıkasyn ilgeriletý jónindegi bastamasynyń áli de mańyzyn saqtap kele jatqanyn jáne bul ıdeıanyń dáıektiligi men ómirsheńdigi ýaqytpen dáleldengenin erekshe atap ótti.
– Búginde Elbasynyń dana kózqarasy men kúsh-jigeriniń arqasynda álemde dinaralyq yntymaqtyń jańa platformasy qurylǵan. Joǵary mártebeli Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Qazaq memlekettiliginiń ilgerileýi men órkendeýin, dinaralyq dıalog pen yntymaq salasyndaǵy, atap aıtqanda, Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezderi aıasyndaǵy qundy ıdeıalardy ilgeriletý jónindegi sabaqtastyqty qamtamasyz etetin saıası joldy tabysty jalǵastyrýdaǵy kúsh-jigerin erekshe atap ótken jón, – dedi Sheıh-ýl-Islam.
Ol álemde ksenofobııa, ıslamofobııa, hrıstıanofobııa jáne antısemıtızm sııaqty ıdeologııalyq jáne praktıkalyq qaýipterdiń órship turǵanyn aıtty.
«Bul halyqaralyq turaqtylyq pen qaýipsizdikke úlken kedergi keltiredi. Búgingi tańda agressııa, zorlyq-zombylyq jáne kemsitý týdyratyn óshpendilikke shaqyrý naqty saıası jáne áleýmettik qaýipke aınaldy. Mundaı úndeýlerdiń ıdeologııanyń kesirinen túrli aımaqtardaǵy turaqtylyq buzylyp, adamdar arasyndaǵy qaqtyǵystarǵa, áskerı qylmystarǵa, genosıdke ákelip otyr. Biz VII sezde jáne onyń qorytyndy qujattarynda kezekti ret yntymaqtasa otyryp, ksenofobııanyń barlyq nysandaryn, ǵıbadat oryndaryndaǵy dindarlarǵa qarsy ekstremızmniń kez kelgen aktilerin aıyptaı otyryp, dinı nyshandar men qasıetti oryndardy qorlaýǵa qarsy narazylyq daýsyn kóteremiz dep senemin, dep qorytyndylady sózin dinı qaıratker.
Vatıkannyń Dinaralyq dıalog boıynsha Papa keńesiniń Islam máseleleri jónindegi bıýrosynyń basshysy, monsenor Haled Akashe pandemııa kezinde japa shekkenderdi eske alyp, indetpen kúreste ózgelerdiń ómirin saqtap qalý úishn eren eńbek etken jandardy aıryqsha atap ótti.
– Pandemııa adamzatqa, memleketterge, dinı qaýymdastyqtarǵa jáne barshamyzǵa densaýlyq saqtaý, ekonomıka, áleýmettik kelisim nemese yntymaqtastyq sııaqty ómirlik mańyzdy salalardaǵy shekteýler men kemshilikterdi ańǵarýǵa múmkindik berdi. Din kóshbasshylary men dinı qoǵamdastyqtar pandemııadan zardap shekkenderge tilektestik bildiredi, dedi Vatıkan ókili. Ol kúrdeli kezeńde jahandyq máselelerdi talqylaýǵa múmkindik beretin búgingideı kezdesýdi uıymdastyrǵan Qazaqstan basshylyǵyna alǵysyn bildirdi.
Odan keıin Orys pravoslavıe shirkeýi Máskeý Patrıarhatynyń dinaralyq baılanys jónindegi Syrtqy shirkeý baılanys bóliminiń hatshysy Dmıtrıı Safonov sóz aldy. Ol Orys pravoslavıe shirkeýiniń gýmanıtarlyq kómek baǵytyndaǵy jumystaryna toqtalyp ótti.
– Din kóshbasshylary seziniń negizgi prınsıpteriniń biri Orys pravoslavıe shirkeýine de qurmet tanytý bolǵany qýantady. Qazaqstan pravoslav áleminde kanondyq aımaq sanalatynyn aıtyp ótken jón. Pandemııa bastalǵaly Orys pravoslavıe shirkeýi musylman ne hrıstıan dep dinge bólmeı, japa shekkenderdiń, kómekke zárýlerdiń bárine kómek kórsetip keledi. Máselen, 2020 jyly kóktem, jaz aılarynda Bishkek qalasynda 1000 otbasyǵa azyq-túlikpen járdem berildi. Sırııadaǵy japa shekkenderge de gýmanıtarlyq kómek kórsetiledi. Jaqynda Damask qalasynda mektep ashyldy. Qazir adamdar bir-birine dinine qaramastan jıi kómektesedi. Pravoslavtardyń musylmandarǵa jáne kerisinshe musylmandardyń basqa din ókilderine kómekteskenine jıi kýá bolyp júrmiz, – dedi Dmıtrıı Safonov.
Sonymen qatar Orys pravoslavıe shirkeýiniń ókili hrıstıan azshylyqtaryna qysym kórsetý máselesine erekshe nazar aýdardy.
– Bizdiń shirkeýdi alańdatatyn taǵy bir máselege toqtalyp ótkim keledi. Ony shirkeý birqatar halyqaralyq alańda kóterip júr. Bul – Ortalyq Afrıka elderindegi jaǵdaı. Nıgerııa, Sýdan, Kongo Demokratııalyq Respýblıkasyndaǵy halyqtyń jaǵdaıy. Dıskrımınasııaǵa qarsy Orys pravoslavıe shirkeýi Nıgerııada pravoslav shirkeýine qatysty genosıd uıymdastyrylyp jatqanyn qashannan aıtyp júr. Ol jaqta kúnine 10-ǵa jýyq adam óledi. Shirkeý qyzmetkerlerimen qatar, beıbit adamdar da mert bolǵanyn estımiz. Nıgerııa úkimeti bul máselege qatysty eshqandaı shara qoldanbaıdy. Hrıstıan dini ókilderin qorǵap, terrorshylarmen kúres júrgizbeıdi. Keı jaǵdaıda tipti azshylyq ókilderin qýdalap jatady. Mysaly, jaqynda eldegi birneshe shııttiń sottalǵany habarlandy.
Osy máseleni halyqaralyq uıymdardyń qysymy ǵana retteı alady dep oılaımyz. Bul – bizdiń nazarymyzda, máseleni sheshý úshin jumys áli de jalǵasady. Sonymen qatar Orys pravoslavıe shirkeýi Nursultan Nazarbaevtyń dinaralyq qarym-qatynastaǵy eleýli eńbegin joǵary baǵalaıtynyn aıta kele, oǵan alǵysymyzdy jetkizgim keledi, dedi ol.
Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy, bas múftı Naýryzbaı qajy Taǵanulypandemııanyń musylman álemin odan saıyn biriktire túskenin aıta kele, dinniń mańyzyna toqtaldy.
– Kez kelgen dástúrli din halyqty adamgershilik pen izgilikke úndeıdi. Din – adamdyq qasıetti qalyptastyratyn teńdessiz tárbıe mektebi. Demek, biz dinniń qýatty kúshin adamdar arasyndaǵy dostyq, ózara syılastyq pen qurmetti arttyrýǵa baǵyttaýymyz kerek. Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleri seziniń bastamashysy Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń: «Halyqtardy bir-birinen bóletin teńizder emes, nadandyq pen tilderdiń bólektigi de emes, arazdyq qana. Dostyq joq jerde arazdyqqa múmkindik mol bolmaq», degen sózinde úlken maǵyna jatyr.
Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev halyqqa Joldaýynda: «Qoǵamdaǵy birlik pen kelisimdi kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýymyz kerek. Etnosaralyq jáne konfessııaaralyq qatynastyń qanshalyqty mańyzdy ekenin barlyq azamatymyz túsinýi qajet. Biz qashanda alaýyzdyqqa qarsy tura bilgen elmiz», dep atap aıtty. Rasynda, biz beıbitsúıgish halyqpyz jáne álem halqyn beıbit ómir súrýge úndeımiz. Elimizde turaqty túrde ótip kele jatqan Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezi osyǵan dálel, dedi Bas múftı.
Otyrys barysynda sóz alǵan «Chogıe» koreı býddıstik uıymynyń Ortalyq Azııadaǵy ókildiginiń jáne Jaynsa ǵıbadathanasynyń dırektory Iаn Kı Hýn pandemııa saldaryn eńserý men Aýǵanstandaǵy jaǵdaıdyń ózektiligine toqtalyp, kúrdeli kezde dinı qyzmettiń qalaı júrgenin atap ótti.
– Biz úshin pandemııanyń saldaryn birlese eńserý men Aýǵanstanda beıbitshiliktiń ornaýy asa mańyzdy. Eldegi jaǵdaıdyń turaqtalýyna atsalysqymyz keledi. Pandemııaǵa baılanysty óńirlik qana emes, halyqaralyq uıymdar deńgeıinde atqarylyp jatqan belsendi jumys jaıyn talqylap, pikir bildirý úshin jınalyp otyrmyz. О́kinishke qaraı, álemdi jaılaǵan pandemııa kezinde dinı qyzmetterimizdi tolyq atqara almadyq, dinı oqytýlardy ótkize alǵan joqpyz. Soǵan qaramastan, biz dinı qoǵamdastyq aıasyndaǵy qyzmetimizdi belsendi atqarýǵa tyrysyp jatyrmyz, úkimettiń júrgizip jatqan saıasatyna da belsendi aralasýdamyz. О́zderińiz baıqaǵandaı, byltyrǵy kúrdeli jaǵdaıǵa baılanysty Ramazan aıyn da atap ótýge múmkindik bolmady. Din kóshbasshylary jaǵdaıdyń qanshalyqty qaýipti ekenin túsinip, halyqqa barynsha jetkize bildi. Aldaǵy ýaqytta adamdar osy sekildi aýqymdy jıyndarda emin-erkin bas qosady degen senimdemin. Izbasarlarymyzdy da osy sekildi din salasyndaǵy iri otyrystardan qol úzbeı, zamanaýı tehnologııalardy qoldana otyryp, qyzmetin júrgizýge yntalandyryp otyrdyq. Dinı qyzmetterdi onlaın júrgizý arqyly jańa tehnologııany meńgerýdiń mańyzyn ańǵardyq, – dedi Iаn Kı Hýn. Ol Aýǵanstannyń qazirgi bıligi býdda mádenıetine de oń kózqaras tanytatynyna úmit bildirdi. Ol sondaı-aq kórshiles elderdiń de bir-biriniń mádenıeti, dástúri men dinı senimine syılastyqpen qaraýy asa mańyzdy ekenin eske sala otyryp, sezdi uıymdastyrý kezinde koreı áriptesterine tolyq senim artýǵa bolatynyn eskertti.
Egıpetten kelgen ál-Hazar Islam zertteýler akademııasynyń bas hatshysy Nazır Mýhammed ál-Nazır Aıadotyrystyń dúnıejúzi jahandyq gýmanıtarlyq daǵdarys pen qandy qaqtyǵystardy bastap keshirip jatqan kezde ótip jatqany ózekti ekenin alǵa tartty.
– Bul otyrys adamzat ıgiligi úshin túrli álemdik jáne dástúrli din kóshbasshylarynyń basyn qosyp, yntymaqtastyq ornatý, ortaq armandarymyzǵa qol jetkizý, kedeılikpen, aýrý-syrqaýmen kúres jolynda asa mańyzdy ról atqarady. Búgingi kezdesý dinder kóshbasshylarynyń ǵalamdyq máselelerdi sheshýdegi negizgi rólin taǵy da anyqtaı túskendeı. О́ıtkeni adamzattyń rýhanı qundylyǵy men senimin nyǵaıtý – basty mindetimiz, – dedi Islam zertteýler akademııasynyń bas hatshysy.
Antıdon arhıepıskopy, Ierýsalım Aýtosefalııalyq shirkeýiniń Patrıarh ókili (Izraıl) Henderson Maıkl NEKTARIOS sezdiń jahandyq máselelerdi kóterip, ortaq sheshimge kelýdegi mańyzyna toqtaldy.
– Álemde beıbitshilik, ádilettilik, tatýlyq ornatý máselesine úkimet ókilderimen qatar, din áleminiń kóshbasshylary da aralasýy kerek. Sezge qatysýshylar din adamzat tájirıbesiniń negizi ekenin jaqsy túsinedi. Din qoǵamdaǵy mańyzdy kúsh bolyp qala beredi. Túrli mádenıet pen ult ókilderiniń ózara aralasyp, birge damýyna múmkindik beretin eń tıimdi jol – dıalogty ornatýǵa baǵyttalǵan Sezd jumysy asa mańyzdy, – dep atap ótti spıker.
Sondaı-aq Izraıldiń Bas
Ashkenazı ravvınatynyń ókili, Londondaǵy evreı qaýymdastyǵynyń basshysy Joel Adler tarıhtaǵy qaraly oqıǵalardyń biri – Holokost qurbandaryn qushaq jaıa qarsy alyp, qamqorlyq tanytqan Qazaq eline alǵys aıtyp, iltıpatyn bildirdi.
«Balany bir aýyl tárbıelep shyqsa, jańa álemdi qalyptastyrý úshin odan da úlken birikken kúsh qajet» degen Anglıkan shirkeýiniń ókili, Dorkıng qalasynyń epıskopy Djo Beılı ÝELLS Qazaqstannyń álemdik dıalog ornatýdaǵy jetistikterin atap ótti.
– Álemdegi ózara dıalogtyń
ornaýyna tikeleı áser etetin oqıǵalar men jaǵdaılar kóp. Qazaqstan astanasyndaǵy bul kezdesýge keler bolsaq, dál osy ustanym Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaev negizin salǵan eldiń saıası baǵyty, qazaq ultynyń qanyna sińgen qasıet ekeni tańǵaldyrady. Kóp etnostylyǵyna qaramastan, Qazaqstannyń beıbitshilikti tý etip, Batys pen Shyǵysqa qulaq asyp, ejelgi ári zamanýı erekshelikke ıe kezdesý ornyn usynýy eldegi erekshe úılesimdilikti kórsetedi, – dedi Ulybrıtanııadan kelgen qonaq.
Hatshylyq otyrysynyń qorytyndysy boıynsha Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń VII sezi ótetin oryn men ýaqyt belgili boldy. Atap aıtqanda, Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń VII sezi 2022 jylǵy 14-15 qyrkúıek kúnderi Nur-Sultan qalasynda ótedi. Atalǵan forýmda pandemııadan keıingi kezeńde adamzattyń áleýmettik-rýhanı damýyndaǵy álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń róli keńinen talqylanbaq.
Otyrys sońynda Máýlen Áshimbaev búgingi kezdesý túrli mádenıetter men din ókilderiniń yntymaqtastyqta jáne beıbitshilikte ómir súrýge degen ortaq umtylysyn kezekti ret pash etkenin atap ótti. Sondaı-aq Hatshylyq basshysy Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary seziniń dástúrge aınalǵan osy umtylysy forýmnyń ári qaraı da tabysty jumys isteýine negiz bolatynyna senim bildirdi.
Merýert BÚRKITBAI
Svetlana ǴALYMJANQYZY
