Tarıh • 07 Qazan, 2021

Tastaǵy tańba tozbasyn

279 ret kórsetildi

Reseıdiń Kemerovo qa­la­synda Kýz­bastyń «Tom­ jazbalary» mura­jaı-qoryǵynyń jáne Kemerovo memle­kettik ýnıversıtetiniń bazasynda Tom jazbalarynyń ǵylymı ashylýynyń 300 jyldyǵyna arnalǵan halyqaralyq ǵylymı konferensııa ótti.

Konferensııada Reseı, Qyr­ǵyzstan, Qazaqstan, Ázerbaı­jan ǵalymdarynyń baıandama­la­ry tyńdaldy. Ǵylymı kon­fe­rensııaǵa Qazaqstannan Sý­ret­shiler odaǵynyń múshesi, sý­retshi-qalpyna keltirýshi, «Qy­rym araly» ǵylymı-zert­teý zert­ha­nasynyń basshysy Qy­rym Al­tynbekov qatysyp, «Tań­baly petro­glıfterin konservasııalaý strategııasy men taktıkasy» ta­qy­rybynda ǵylymı baıandama ja­sady.

«Qyrym araly» – Qazaqstanda táýelsizdik jyldary qurylyp, tabysty jumys istep kele jatqan tarıh jáne mádenıet eskertkishterin konservasııalaý, qalpyna keltirý, keshendi qaıta qurý jónindegi jumystardyń tolyq sıklyndaǵy ǵylymı-qalpyna keltirý zerthanasy. Atalǵan zerthana «Tańbaly» qoryq-mýzeıi qurylǵanǵa deıin de «Tańbaly» keshenindegi jartas sýretterin qalpyna keltirý ju­mystaryn júrgizip keldi. Qo­ryq-mýzeı ashylǵan soń da isker­lik baılanys jalǵasyn taýyp, nátıjeli jumystar júzege asyryldy.

Zerthana tarapynan 2000 jyl­dardyń basynda konservasııalaý strategııasyna qajetti materıaldar jınaqtaldy. Tańbaly petroglıfterin konservasııalaý strategııasyn Qazaqstan mamandary osy ǵasyrdyń basyna deıin bolǵan otandyq jáne sheteldik oń tájirıbeler negizinde jáne eskertkishtiń Dúnıejúzilik mura tizimine (2002-2004 jj.) no­mınasııalar dosesi men menedjment-josparyn daıyndaý barysynda Norvegııa, Reseı, Qyrǵyzstan jáne О́zbekstandaǵy sheteldik áriptesterimen tyǵyz yntymaqtastyqta, sondaı-aq IýNESKO sheńberinde – «Tańbaly petroglıfterin basqarý, konservasııalaý jáne tanystyrý» Norvegııa – Qazaqstan jobasy (2002-2005 jj.) men IýNESKO-nyń CARAD-Central óńirlik ǵylymı jobasy Asian rock art database (2003-2006 jj.) boıynsha júrgizdi.

2008-2013 jyldary zerthana qyzmetkerleri jartastaǵy óner eskertkishterin saqtaý jáne nası­hattaý baǵytyndaǵy josparly jumystarǵa qatysyp, petro­glıf­terdi tájirıbelik turǵy­dan konservasııalaýdy – olardyń ta­bıǵı nemese antropogendik sıpat­taǵy za­qymdanýlaryn joıýdy qolǵa aldy.

«Qyrym araly» zerthanasy qoldanatyn saqtaý taktıkasynyń ereksheligi – eskertkishke barar al­dynda aldaǵy jumystardy muqııat josparlaý jáne joǵary deńgeıli daıyndyq. Belgilengen jumystardyń quramyna baılanysty eskertkishtegi is-qımyl jospary árbir naqty jaǵdaı úshin ázirlenýi. Daıyndyq jumys­tarynyń maqsaty – zerthanalyq jaǵ­daılarda praktıkalyq kon­servasııalaýǵa baılanysty ne­gizgi máselelerdi sheshý: konser­vasııalaýdyń belgilengen ýchas­kelerin zerdeleý; konservasııa­laýdy josparlaý; jumys qu­jat­tamasyn daıyndaý; teh­no­logııalyq prosesterdi py­syqtaý; jumys quramdaryn synamalaý; «jumys keısteri» – plastıkalyq shelekter boıynsha barlyq qu­ramdar men quraldardy ólshep oraýǵa deıingi materıaldardy daıyn­daý. Uıymdastyrýdyń osy ádi­simen ár qalpyna keltirýshi maman ornynda turyp, konservasııalaý obektisine senimdi túrde jaqyndap, iske daıyn bola otyryp, dereý josparlanǵan jumysqa kirisedi. Baıqap otyrǵanymyzdaı, ǵasyrdan-ǵasyrǵa jol tartqan kóne dúnıelerimizdiń saqtalý prosesi óte kúrdeli.

Tańbalydaǵy kópjyldyq ke­shendi zertteýler petroglıf­ter­diń jaı-kúıine áser etetin ne­gizgi faktorlardy jáne olardyń ta­bıǵı, sondaı-aq antropogendik sıpattaǵy zaqymdanýlarynyń neǵurlym keń taralǵan túrlerin anyqtaýǵa múmkindik berdi. Eń úlken qaýip – bul tabıǵı faktorlar, olar úńgirlerdiń grafıkasymen betterdiń ydyraýy­na, qyrtystyń bólinýine jáne jaryqtardyń paıda bolýyna ákeledi. Petro­glıfterdiń an­tro­pogendik zaqym­danýla­rynyń ishinde eń kóp ta­raǵandary – graffıtı jazýlary men sýretteri – taspen, metall as­paptarmen ár­túrli tereńdikte syzylǵan nemese oıylǵan, sondaı-aq jar­­tastarǵa túrli boıaýlarmen salyn­ǵandyǵy.

Eskertkishtiń negizgi qujat­tamasy bolyp tabylatyn petro­glıfterdiń bes negizgi tobynyń ındekstelgen fotopanoramalarynyń negizinde zamanaýı graffıtılerdi tirkeıtin AD-panoramalar (anthropogenicdamagespanorama) jasaldy. Beıneleý betiniń jaı-kúıin sıpattaıtyn bazalyq qu­jattamadan aıyrmashylyǵy, AD-panoramalar jáne olarǵa qosa beriletin sıpattamalar barlyq antropogendik, onyń ishinde petro­glıftersiz jartastardyń bet­terindegi zaqymdanýlardy da es­keredi. Tańbalyda túrli joldar­men zaqymdalǵan 130-dan astam jartas betteri tirkelgen. Osyndaı zaqymdanýlardy joıýdyń (búrke­meleýdiń) mynadaı ádisterin qoldanyp otyr: jasandy patınasııalaý jáne jasandy tas massasymen shyǵynnyń ornyn toltyrý. Eger qalpyna keltirilgen patına kórshi búlinbegen patınaǵa tolyq sáıkes kelse, aıyrmashylyǵy kórinbeıdi.

Jasandy patınasııalaý – bul hımııalyq jolmen patınanyń jedel qalyptasýy. Prosess tabıǵı patınanyń túsine baılanysty hromofor elementteriniń (temir, marganes, hrom) totyq­syzdanǵan qabyqtaryn tas betine tundyrýdan turady. Patına­sııa­nyń tabıǵı prosesi, durys tań­dalǵan materıaldar men qol­daný rejimderimen tastyń jalpy fo­nyna sáıkes keletin jabyndy alý­ǵa múmkindik beredi.

Jasandy patına palıtrasyn E.N.Ageeva 2005 jyly Tańbalyda ótken konservatorlarǵa arnalǵan dalalyq semınar aıasynda jasaǵan, biraq bul jattyǵý kezinde ózektisi demonstrasııalyq palıtra boldy. Eskertkishte palıtrasy bar tas qaldy, bul úsh jyldan keıin, patınanyń qalyptasý pro­sesi to­lyǵymen ótken kezde tekse­ril­di. Jasandy patınasııa úshin qol­da­nylatyn eritindiler kóbirek suıyl­tylýy kerek ekenin de anyq­tady.

Tańbalydaǵy «Qyrym araly» ǵylymı-restavrasııalaý zert­hanasynyń jumysy Qazaqstan Respýblıkasynyń «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda júrgizilip keledi. Zerthana mamandary tústi gradasııalaý úshin hromoforlardyń óte suıyltylǵan eritindilerimen jumys isteý kerek degen qorytyndyǵa keldi. Túpnusqaǵa jaqyn tústi birden alý usynylmaıdy: bul bolashaqta tústerdiń sáıkes kelmeýine áke­ledi. Árıne, jasandy patınany qyshqyly bar eritindilermen álsi­retý ádisteri de bar, biraq bul ádispen tasty qaıta jaraqattaýdan aýlaq bolǵan abzal. Sılıkat baılanystyrǵyshy bar qumtas qysh­qylǵa aýyrtpalyqsyz áser etedi, al karbonatty jynystar betki qabattyń qosymsha álsi­reýi­ne ákelýi múmkin.

Jasandy patınany alǵash qoldanǵannan keıin kem degende bir aı ekspozısııa beriledi, sodan keıin qajet bolǵan jaǵ­daıda prosess qaıtalanady. Bir jyldan keıin biz túpkilikti ná­tıjeni kóremiz – qajet bol­ǵan jaǵdaıda tús qaıtadan túze­tiledi. Osylaısha, birtindep, tasqa zııan keltirmeýdi eskere otyryp, qajetti nátıjege ja­qyn­daımyz. Jasandy patınasııa tereń jazylǵan jazýlarǵa qajetti maska áserin bermeıtinine kóz jet­kizip otyr.

Eń kúrdeli joǵary kórkemdik prosess – ejelgi petroglıfter múldem kórinbeıtin nemese bur­malanbaıtyn beıneleý bett­erin kesip ótetin jazýlardy joıý. Graf­­fıtıdi búrkemeleý kór­shi­les búlinbegen ýchaskelerge to­lyq túste jáne faktýralyq sáı­­­kestikte júrgizilýi tıis. Ol ejel­gi keskinniń kontýry búlin­genge deıin túsirilgen fotosýret­termen anyqtalady. Qajetti de­rekti materıaldar bolmaǵan jaǵ­daıda, gravıýralardyń kontýry nemese tarıhı epıgrafıkanyń jeke belgileri belgili sınhrondy analogtarǵa súıene otyryp jáne mamandar – arheologter men tarıhshylardyń usynystaryna sáıkes qalpyna keltirilýi múmkin. Osyǵan baılanysty zaqymdalǵan vızýaldy betti qujattaýdyń jańa túri jasaldy, bul is júzinde jumys saqtaý jobasy bolyp tabylady. Ony qurý prosesi qazirgi zamanǵy aýyr soqqylardyń ár núktesin zertteý men óńdeýdi jáne kóp ýaqytty qajet etedi. О́t­ken jyldar ishinde osyndaı 25 joba daıyndaldy, olardy tarıh ǵy­lymynyń kandıdaty A.E.Rogojınskıı atqardy.

Aıta ketý kerek, jumystar tek zaqymdarǵa baılanysty júr­giziledi. Túpnusqalyq rastama qaı­­tymdy qosylystardy qol­daný arqyly saqtalady. Qolda­nylǵan kompozısııalardyń qaı­tymdylyǵy is júzinde ony qol­danǵannan keıin 6 jyl ótken soń synǵan jazýlardyń engizilýin alyp tastaǵanda anyqtalady.

Qabyrshyqtanǵan jartas betterin bekitýde, Máskeý maman­darynyń tájirıbeleri de paıdalanyldy. Osylaısha, «Qyrym araly» ǵylymı-qalpyna keltirý zerthanasynyń negizinde Ortalyq Azııadaǵy petroglıfterdiń konservatorlary men qalpyna kel­tirýshileriniń eń úlken ujymy qu­ryldy. Olardyń arasynda al­pı­nıstik arqandarda joǵary kór­kem­dik jumystardy oryndaıtyn qalpyna keltirýshi sýretshiler de bar.

«Qyrym araly» ǵylymı zertha­nasynyń tájirıbesine toq­ta­la kele, petroglıfterdi kon­ser­vasııalaý prosesiniń basty erek­­sheligi – birtindep konserva­sııalaý sharalaryn dáıekti túrde kezeń-kezeńimen júzege asyrý qajet ekendigi anyqtaldy. «Tań­baly» Dúnıejúzilik mura obek­tisiniń bastapqy túrin qal­pyna keltirý jumystary áli de to­lyq­tyrýlardy talap etedi. Degen­men antropogendik zaqymdardyń jartysynan kóbi búrkemelengen.

Búgingi aıtar oıǵa arqaý bolǵan josparly jumystardy júzege asyrý baǵytynda zerthana mamandary «Tańbaly» qoryq-mýzeıiniń ujymymen tyǵyz baılanysta eń­bek etýde. О́tken jyly ǵana paı­dalanýǵa berilgen «Tańbaly» sapar ortalyǵy ǵımaratyndaǵy zamanaýı úlgide jabdyqtalǵan laboratorııalyq bólme bolashaqta «Qyrym araly» zerthanasymen birlesip jumys júrgizetin ǵy­lymı ordaǵa aınalary sózsiz.

 

Madııar Ámirǵalıev,

«Tańbaly» memlekettik tarıhı-mádenı jáne tabıǵı qoryq-mýzeıiniń dırektory

Sońǵy jańalyqtar

12 tamyzǵa arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 10:30

Birqatar óńirde aýa sapasy nasharlady

Ekologııa • Búgin, 09:45

2186 adam koronavırýstan jazylyp shyqty

Koronavırýs • Búgin, 09:30

Baqytjan Saǵyntaev jańa qyzmetke saılandy

Taǵaıyndaý • Búgin, 09:22

Elorda «jasyl» aımaqqa ótti

Koronavırýs • Búgin, 09:13

Bir kúnde 1643 adamnan koronavırýs anyqtaldy

Koronavırýs • Búgin, 09:00

1/16 fınalǵa shyǵa almady

Tennıs • Búgin, 08:45

«Real» – Sýperkýbok ıegeri

Fýtbol • Búgin, 08:40

Anderkardta kúsh synasady

Sport • Búgin, 08:37

Shilde aıyndaǵy úzdikter anyqtaldy

Fýtbol • Búgin, 08:35

Shahmatshylardyń tarıhı jetistigi

Sport • Búgin, 08:34

«Altyn taı» Aıagózdiń enshisinde

Aımaqtar • Búgin, 08:32

Uqsas jańalyqtar