Shyndyq aıtylǵan jerde qoǵam damıdy - Aldan Smaıyl

Ulttyq ıdeıa Abaıdyń danalyǵynda jatyr

− Siz sonaý egemendiktiń eleń-alań shaǵynan táýelsizdikti baıandy etý jolynda kóptegen mazmundy maqalalar jazdyńyz, sondaı bir dúnıeńizde: «Til men ult jáne táýelsizdik uǵymdaryn bir-birinen bólip qaraýǵa bolmaıdy» depsiz. Osyny tarqatyp aıtasyz ba?

− Bıyl Táýelsizdiktiń otyz jyldyǵyn atap ótip otyrmyz. Táýelsizdik degen óte keń uǵym, ony aıtqanda eń aldymen til ushynda azattyq turady. Biz úsh ǵasyr otarlyqtyń qamytyn kıgen elmiz. Aldymen Shyńǵys han jaýlady, odan keıin Reseı ımperııasynyń qol astynda boldyq, keıingi 70 jylda Keńes Odaǵynyń quramynda ómir súrdik. Toqsanynshy jyldardyń basynda, álemdi ýysynda ustaǵysy kelgen KSRO-nyń shańyraǵy ortasyna túsip, onyń quramyndaǵy on bes respýblıka egemendigin aldy. Bul – saıası táýelsizdik. Sonyń arqasynda óz aldymyzǵa jeke memleket bolyp, konstıtýsııamyzdy qa­byldap, shekaramyzdy bekittik. Ekinshi – ekonomıkalyq táýelsizdik. Al úshinshi – rýhanı táýelsizdik.

Rýhanı táýelsizdiktiń basty krı­terıi – til. Biz ana tilimizdi, shyn má­ninde, memlekettik tilge aınaldyra al­­dyq pa? Qazaqstanda turatyn etnos­tardyń bári qazaqsha sóıleı me, joq álde, biz solarǵa jaltaqtap, bıik minbe­den óz tilimizde sóıleı almaı otyrmyz ba? Keıbir derekterde, Keńes zamanynda halqymyzdyń 40 paıyzǵa jýyǵy óz ana tilin umytyp, oryssha sóıledi dep jazady. Shyndyǵynda, solaı boldy.

Biz osy otyz jyl ishinde qazaq tiliniń bar asylyn boıyna sińirip, qazaqshany jetik sóıleıtin, sóılep qana qoımaı, sol tilde memleket basqaratyn jańa tolqyn tárbıelep shyǵardyq pa? Rýhanı táýelsizdik aldymen osymen esepteledi. Bul jaǵynan, eptep kúmiljımiz. Qazir otyzdaǵy jastardyń deni qazaqshany jaqsy biledi deı almaımyn. О́ıtkeni q­azaqsha mektepke barǵan balalardyń kóbi oryssha sóıleıdi. Orys mektebinde oqıtyn qazaq jetkinshekteri de jeterlik. Tipti jyl saıyn Nur-Sultan men Alma­tyda orys mektebiniń qatary artyp keledi deıdi. Munyń sebebi nede?

− Shynymen nede dep oılaısyz?

− Sebebi qazaq tili – shyn máninde, memlekettik til tuǵyryna qonǵan joq. Konstıtýsııadaǵy orys tili «resmı til» bolyp esepteledi degen baptyń salqynyn áli kúnge sezip kelemiz. Qazir Memleket basshysy eki tilde sóıleıdi, Parlament eki tilde sóıleıdi, mınıstrler de eki tilde sóıleıdi. Biraq mınıstrlikterdiń ishindegi is-qaǵazdary negizinen orys tilinde toltyrylady. Biz memlekettik tilge kóshti degen mınıstrlikterdiń bári tolyq kóshken joq. Osyny Parlament qabyrǵasynda júr­gende eki ret teksergenbiz, sonda oǵan kózim jetken. Qysqasy, bizge saıası batyl­dyq qajet.

Ekinshiden, buǵan memleket kináli dep kesip aıtýǵa bolmaıdy. Halyqtyń da kinási bar. Mysaly, ózim turatyn úıde je­del satyǵa mingen ata-analardyń balalarymen tek oryssha sóılesetinin kúnde kóremin. Tipti meniń jasymdaǵy úlkender de nemeresine oryssha til qatady. Solardyń sanasynda: «Osy nemeremdi qazaqsha tárbıelep, óz ana tilinde oqytaıyn» dese, qolyn kim qaǵady. Sonyń bári ulttyq namystyń kemdiginen.

Tildi bilýdiń de ereksheligi bar, má­selen bir mınıstr nemese depýtat bir-eki aýyz qazaqsha ún qatsa, soǵan kádimgideı qýanamyz. Biraq ol qazaqsha emes, resmı, jattandy til. Endi solar qazaqtyń kórkem ádebı tilin qalyptastyrǵan Abaı­dy, Muhtar Áýezovti jáne basqa da ult qalamgerleriniń shyǵarmalaryndaǵy kórkemdikti, qazaqsha tirkesterdiń astaryndaǵy maǵynany tushynyp oqı ala ma? Árıne, oqı almaıdy. Mine, osyndaı ózekti máselelerden keıin rýhanı táýelsizdikke tolyq ıe bolýǵa áli kóp jumys isteýimiz kerek.

Qazir ana tilimizdiń keleshegine alań­daǵan belsendi jastar ózderi qoǵam quryp, iske kiristi. Men solardyń úsh-tórteýin bilemin. Olardyń bireýi til tarıhyna úńil­se, ekinshisi – grammatıkany zertteýdi qolǵa aldy. Endi biri tildiń mańyzyn elge túsindirip júr. Solardyń birde-bireýi memleketten qarjy alǵan emes, sonda da, tildi damytýǵa tıisti mınıstrliktiń jumysyn atqaryp jatyr. Osyndaı yntaly jastardy qoldap áketýimiz kerek. Rýhanı táýelsizdik degenimizdiń ózi jastardyń, belgili bir uıymdardyń shyn­dyqty aıta alýy. Memleket osyny qamtamasyz etýi qajet. Shyndyq aıtylǵan jerde qoǵam damıdy.

− Táýelsizdik alǵannan beri zııaly qaýym ókilderi Ulttyq ıdeıa týraly aıtyp keledi, ol jaıynda ne aıtasyz?

− Shyn máninde, Saıası, Ekonomıkalyq jáne Rýhanı táýelsizdikke jetkizetin – Ulttyq ıdeıa. Ulttyq ıdeıa aıaǵy aspannan salbyrap túspeıdi. Mysaly, Qytaıdy alyp elge aınaldyrǵan ulttyq ıdeıa – Konfýsıı fılosofııasy. Kezinde ony Mao Sze Dýn jaqtyrmaǵanymen, odan keıin bılik basyna kelip, Qytaı ekonomıkasyn dúr kótergen Den Sıaopınniń saıası reformasyn batystyń ekonomısteri men saıasatkerleri «Konfýsııdiń kommýnızmi» dep atady. Nege deseńiz, Den Sıaopıniń saıa­sı reformasynyń bári Konfýsıdiń fılosofııasynan týǵan. Konfýsıdiń negizgi ilimi – «Eń birinshi Qytaı adamyn syılaý, odan áýlıe eshkim joq», «Memlekettiń barlyq kúshi qytaı adamyn damytýǵa jumsalýy kerek», «О́ziń jetilmegen adam bolsań, ókimettiń basyna umtylma», «Sen eger memlekettiń basynda otyrsań ult túsinbeıtin sóz aıtpa» dep keledi.

− Mysaly, hakim Abaı danalyǵy da Konfýsııden kem emes...

− Biz Abaıdy bıliktiń ıdeologııalyq ustanymdaryna aınaldyra almaı otyrmyz. Konfýsıı jiktep, jiliktep aıtqan oılar haqynda Abaı da tolǵanǵan. Hakim «Adamdy súı, Allanyń hıkmetin sez» dedi. Onymen de shektelmeı, adamzat­ty týǵan baýyryńdaı tutas súıýge shaqyrdy. «Qııanatshyl bolmaqty esten ketkiz» dedi. «Talap, eńbek, tereń oı, qanaǵat, raqym oılap qoı» dedi. Bilim, ǵylymǵa úgittedi. «Paıda oılama, ar oıla» dedi. Osylardyń qaısyn alsań da jeke áleýmettik-fılo­sofııalyq kategorııa bola alar edi. Teginde, Konfýsııdiń «Parasatty tulǵasy» men Abaıdyń «Tolyq adamy» – egiz uǵym. Bir sózben aıtqanda,Ulttyq ıdeıanyń negizi Abaıdyń danalyǵynda jatyr.

Ultty uıystyrý úshin

minez de, kúres te kerek

− О́tken toqsanynshy jyldar basynda Selınograd atanǵan oblys pen qalany, óziniń kóne ataýy – Aqmolaǵa aýystyrýdyń basy-qasynda júrdińiz. Bul is qalaı júzege asty?

− Jarııalylyqtyń jeli ońynan soqqan 1990 jyldyń mamyrynda osynda «Til jáne mádenıet» degen qoǵam quryp, maqsat-mindetterimizdi aıqyndap, jumysqa kiristik. Bul kezde Tyń ólkesin basqa ult ókilderi bılep-tóstep otyrǵan edi. Eń aldymen, oǵan deıin Býdennyı atalǵan burynǵy Qajymuqan aýylyna dańqty balýannyń atyn qaıtaryp berdik. Sodan keıin oblys pen qalaǵa Aqmola ataýyn qaıtarýdy qolǵa aldyq. Buǵan 1990-jyldan bastap kiristik. Ol kezde oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy A.Braýn edi, umytpasam, sol jyly qyrkúıekte, sonyń qabyldaýynda bolyp, oblys pen qalanyń atyn tarıhı ataýy − Aqmolaǵa aýystyrý kerek degen usynysymdy aıttym. Ol «Ne aıtyp tursyń?» dep shalqasynan tústi. «1832 jyly osynda okrýg qurylǵanda aty Aqmola boldy, ony Hrýshev kelip, «Se­lınograd» dep ózgertip ketti. Endi sony qaıtarý kerek» dedim. Ol bolsa: «Ertegi soqpaı, qoldaryńnan kele­tin jumyspen aınalysyp, tynysh júrseńdershi» dep bet qaratpady. Onda «Osy usynysty oblystyq depýtattar keńesiniń sessııasynyń kún tár­tibine kirgizeıik» dedim. Oǵan kelisti. Sessııada meniń usynysymdy depýtattar qabyldaǵan joq. Sosyn men: «Olarǵa osy máseleni zertteıtin oblystyq keńestiń janynan komıssııa quraıyq» dep edim, oǵan da qarsy boldy. Alaıda Braýn ko­mıssııaǵa qurýǵa qarsy bolmady. Maǵan keregi osy edi. Sóıtip zańdy komıs­sııa qurylyp, oǵan qaladaǵy ulttyq mádenı uıymdardyń músheleri kirdi. Ko­mıssııanyń tóraǵasy ózim boldym. Sodan «Selınograd oblysy men oblys ortalyǵy Aqmola bolyp ózgertilsin» degen maqsatpen óńirdegi aýdan, aýyldardy aralap 12 myń qol jınadyq. Oǵan qaladaǵy ulttyq mádenı ortalyqtary da qosyldy. Endi osy jınalǵan qoldy Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵary Keńesine jetkizeıin dep Almatyǵa jol tarttym. Ol kezde Joǵarǵy Keńes tóraǵasy, jazýshy Ábish Kekilbaev edi, Ábekeńe kire almaǵannan keıin eldiń usynysyn, ol kisiniń baspasóz hatshysy, aqyn, jýrnalıst Erbol Sháımerdenovke jolyǵyp, barlyq mán-jaıdy túsindirip, aıttym. Sóıtip ýaqyt óte berdi.

Sonymen ne kerek, 1993-jyldyń ja­zy edi. Jumysqa kele jatyp, gazet satatyn dúńgirshekten «Egemen Qazaqstan» gazetin alyp, birinshi betin ashyp qalsam, Prezıdenttiń Selınograd oblysy men qalasyn Aqmolaǵa aýystyrý týraly jarlyǵy jaryq kóripti. Sonda qaladaǵy pedınstıtýttyń ustazy, Beken Nurtazın degen matematık ǵalym aǵamyz: «Qudaı-aý, osy kúnge de jettik-aý» dep aǵyl-tegil jy­laǵany bar. Sol kezde ózim aralasyp júrgen orys zııalylary: «Áı, senderdiń kúnderiń týdy, endi sender «tizeleriń batty» dep bizden ósh almasańdar boldy. Basqasynyń bárine kónemiz» dep aıtqany bar edi. Tipti 1993 jyly orystyń keıbir azamattary balalaryn biz ashqan qazaq balabaqshasyna berdi. Solardyń osy bet­alysyn memleket ilip ákete almady.

− Taǵy qandaı jumystar atqa­ryldy?

− 1990-jyldan bastap orys mektep­terinen qazaq synybyn ashýǵa qaladaǵy kópqabatty úılerdi aralap, qol jınap, balalardy tarttyq. Balabaqshadaǵy qazaq tobyn ashý úshin de osylaı jasa­dyq. Tipti qazaq balabaqshasyna bara­tyn baldyrǵandar kóbeıip, jeke qazaq balabaqshasy kerek bolǵasyn, qala­lyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy Aman­jol Bólekpaev pen oblystyq partııa komı­tetiniń ekinshi hatshysy Qaısar Omarov degen azamattar úlken qoldaý kórsetip, osyndaǵy «Qurylys kombınaty» degen úlken mekemeniń baqshasyn alyp berdi.

Osy jerde qalalyq Bilim basqarma basshysynyń qııanatyn aıta keteıin. Shovınıst Egovsev degen biz tapsyrǵan ótinishterdi jyrtyp tastaǵan. Soǵan qyrkúıektiń aldynda baryp, «endi qansha qazaq synyp ashasyzdar» desek, «maǵan eshqandaı ótinish túsken joq» dep qarap tur. Sodan qaıta bir jeti ishinde qol jınap, qalalyq atqarý komıtetine tapsyryp, qazaq synybyn ashtyq. Endi ana tilimizde oqýlyqtar kerek bolǵasyn Qyzylorda, Almaty, qazirgi Túrkistan oblystarynyń Bilim basqarmasyna hat jazyp, olar bizge ózderinen artylǵan oqýlyqtardy poshtamen salyp jiberdi.

− Sonda qazaqsha qansha synyp ashyldy?

− Qysqasy, qaladaǵy qazaq synyby ashylmaǵan tórt mektep qana boldy, basqasynyń bárinde ashyldy. Sosyn ony aýdandarda jalǵastyrdyq. Ýaqyt zymyrap ótip jatty. Endi ol balalar 3-4 synypqa kóshti, olarǵa sabaq beretin muǵalimder joq. Orys mektepterinde bilim berip júrgen qazaq ustazdarymen sóılesip, olardy osyndaǵy Bilim jetildirý ıns­tıtýtynan qaıta daıarlyqtan ótkizdik. Olarǵa qosymsha aqy tólendi.

Sonymen qatar sol kezdegi shahardaǵy Medısına ınstıtýty, Pedagogıkalyq ıns­tıtýt, Aýyl sharýashylyǵy ınstıtýty jáne Injenerlik jol-qurylys ınstıtýty sekildi tórt joǵary oqý ornynyń negizgi fakýltetterinen qazaq bólimin ashqyzdyq. Sóıtip oqýǵa kelgen abıtýrıentter emtıhandy qazaqsha tapsyrdy. Osy jumystyń iske asyp ketýine, sol oqý oryndarynda istegen sanaly, parasatty azamattardyń kómegi kóp tıdi. Olar oryssha oqýlyqtardy ózderi aýdaryp, qazaq jastaryn oqytty. Qazirgi Sádýaqas Ǵylmanı atyndaǵy meshitti saldyrýǵa uıytqy boldyq.

Ultty uıystyrý úshin minez de, kúres te kerek. Til jáne mádenıet qoǵamyn basqaryp júrip, taıaq ta jedim, sóz de estidim. Osyndaǵy kazaktardyń alǵashqy qurylǵan uıymyn biz osy jerde taratyp jiberdik. Ádilet basqarmasynyń kazaktardyń uıymyn tirkegen jarǵysyn ortalyq alańda sherýge shyǵyp aldyryp tastadyq. Sol ereýilden keıin kazaktar meniń balamdy sabap ketti, ózime de telefon soǵyp, qoqan-loqy jasady.

Bitik jazýy kúni atalsa...

− Eki márte Parlament Májilisiniń depýtaty boldyńyz, sonda kótergen ózek­ti máselelerdiń ishinde «Osy usy­ny­­sym júzege aspady-aý» degen ókini­shińiz bar ma?

− Birinshi, Parlament Májilisindegi áriptesterim Gúlnar Seıtmaǵambetova, Gúlmıra Isımbaeva úsheýmiz balalardy zııandy aqparattardan qorǵaıtyn zań jobasyn jazdyq. Sol zań bizdiń ýaqytymyzda «dástúrli emes jynystyq qatynasqa túskenderdiń kámeletke tol­maǵan balalardyń arasyna úgit-na­sıhat júrgizýge ruqsaty joq» degen bir tarmaqshasy úshin qabyldanbady. Se­nattan ótip turyp, kúshine enbeı qal­dy. Biz ketkennen keıin Parlamenttiń altynshy shaqyrylymda zań jobasy qaıtadan kirip, biraq men aıtyp otyrǵan tarmaqshasyz ótti. Osynyń saldary úlken. Biz ıslam dinindegi zaıyrly Qazaq eli bola otyryp, sol azǵyndardan ózimizdiń jasóspirimderdi qorǵaı almaǵanyma ókinemin.

Ekinshi, júzege aspaı qalǵan nárse, slavıantektes memleketter jyl saıyn kırıllısa kúnin atap ótedi. Bizde Kúltegin eskertkishindegi, órkenıetimizge aıǵaq bolatyn Bitik jazýy bar. Slavıandar kırıllısany ataǵanda, biz nege ózimizdiń tól jazý kúnin atap ótpeımiz degen másele kóterdim. Buǵan Májilistiń áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń tóraǵasy Darıǵa Nazarbaeva bolǵanda, osy máseleni qaıta kóterip, ol kisiniń kózin jetkizdim. Osyǵan oraı L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde konferensııa uıym­dastyrdyq. Atalǵan joǵary oqý ornyna Kúltegin eskertkishi 18 mamyrda qoıyldy. Endi sol kúndi Bitik jazýy, bylaısha aıtqanda, jyl saıyn Túrki jazý kúni atalatyn bolsyn degen sheshim qabyldandy. Ony Úkimet basshysy men tıisti organdarǵa berdik, olar da bul usynysty qostady. Biraq Bitik jazýy kúni atalyp ótilmedi. Nege ekenin áli kúnge bilmeımin.

Úshinshi, Tilder týraly zańnyń 23-babyna sáıkes «Qazaq tilin biletin kásipterdiń tizimin jasaý kerek» degen máseleni kóterip baqtym. Eger sony jasaıtyn bolsaq, memlekettik tildi aıqaılamaı damytatyn edik. Qazaq tilin jetildiretin bir tetik osy. Sondaı-aq Tilder týraly zańnyń ishinde «Qazaq tilimen orys tili qatar qoldanady» degen baptar tolyp jatyr, solardy súzip shyqsańyz, «orys tilin qatar qoldanylady» degen tarmaqtardy erkin alyp-tastaýǵa bolady. Men osy Tilder zańyna ózgerister engizýdi aıtyp edim, ol da qabyldanbady.

Ádebıetti

ádebıetshiler ǵana oqıdy

− Jurtshylyq sizdi aldymen qabyr­ǵaly qalamger retinde jaqsy bilip, shy­ǵar­malaryńyzdy unatyp oqıdy. Jazý­shylyqqa qalaı keldińiz?

− Jas kúnimnen óleńge úıir boldym. Sonda da ákem meni oqý bitirgesin «Sen ınjener bolasyń, jalaqyń kóp bolady, sodan qurmetti mamandyq joq» dep Qaraǵandynyń polıtehnıkalyq ınstıtýtyna berdi. Sóıtip sol joǵary oqý ornynyń taý-ken fakýltetine qabyl­dandym. Birinshi kýrsta júrgende bizdi kómir qazyp jatqan shahtaǵa alyp bardy. Adam túsetin jer emes eken, syrtqa shyq­qansha berekem ketti. « Bes jyl oqy­ǵanda, baratyn jerim osy bolsa» dep oılanyp qaldym. Sol kezde «Ortalyq Qazaqstan» gazetinde jazǵan dúnıelerim jarııalanyp júretin. Sondaǵy mádenıet bóliminiń meńgerýshisi de barǵan saıyn maǵan: «Seniń qolyńnan jazý keledi» dep jyly iltıpatyn bildiretin. Sonymen bir kúni bekindim de oqýdy tastap, aýylǵa oraldym. Ákem oǵan ashýlanyp, meni «Igilik» degen jerde otyrǵan qoıshyǵa kómekshi etip jiberdi. Aýylda bir jyl qoı baǵyp, kelesi jyly Almatydaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetine tústim.

− Alǵashqy prozalyq kitabyńyz qashan jaryq kórdi?

− Úshinshi kýrsta oqyp júrgende Almaty oblysynyń «Jetisý» gazeti jańa jazyp júrgen jastarǵa ádebı bet arnaı­dy, ony Oralhan Bókeı jınaqtap jatyr» degendi estip, «Marǵasqa» degen áńgimemdi aparyp berdim. Ony Orekeń unatyp, jyly pikirin bildirdi.

Oqý bitirgennen keıin joldamamen Aqmolaǵa kelip, radıoda, oblystyq gazette jumys istedim. Ol kezde gazet jumysy qıyn, issapardan kóz ashpaısyz. Sóıtip júrgende, bir kúni Oralhan aǵa jumysqa: «Áı, sen qaıdasyń, senen ájeptáýir jazýshy shyǵady dep júrsem, nege joǵalyp kettiń. Qolynda jazǵan dúnıelerin bol­sa, maǵan alyp kel, «Jalyn» degen jas­tarǵa arnalǵan baspa ashyldy, soǵan aýy­syp jatyrmyn» dep habarlasty. Sodan jazǵandarymdy ústinen bir qarap, to­lyq­­tyryp, Almatyǵa apardym. Osy­laı «Tamyzdyń tańy» degen alǵashqy jınaǵymdy Orekeń shyǵaryp berdi.

Keıin ol kisi «Juldyzǵa» ketti, «Qazaq ádebıetine» bardy, sonda da ol me­niń áńgime-povesterimdi jarııalap júrdi. Qys­qasy, Oralhan Bókeıdiń qolda­ýynyń arqasynda ádebıetke oraldym. «Ala­buǵanyń ajaly» degen áńgimem de kóldiń bıligine talasqan alabuǵa men shortan bir-birine bılikti qımaı, ekeýi de qarmaqqa túsedi. Shyǵarma solaı aıaqtalatyn. Sonyń aıaǵyn Orekeń «Biraq olar bul ózen-ómirde taǵy da bir Alabuǵa ósip kele jatqanyn bilgen joq» dep qosypty.

− Shyǵarmalaryńyzdyń jelisinde ańyz-ápsanalar qosarlanyp júredi. Muny siz ádeıi qoldanasyz ba?

− Bul meniń ereksheligim desem bolady. Qazirgi ómirdiń shyndyǵyn ashý úshin ertede bolǵan ańyzdardyń kómegi kóp. Tirshilikte bolyp jatqan qubylystar men is-áreketterdiń kóne dáýirmen jalǵasqan bir silemi bar. Búgingi ómirdi ótken ańyz­darmen qııýlastyryp, baıandaıtyn bolsa, onyń oqyrmanǵa áseri mol bolady. Mysaly, Ábish Kekilbaevty oqý qıyn deıdi, negizi, ol kisiniń týyndylary adam­nyń jan dúnıesine tereń boılaıdy. Oralhan da solaı. Al adamnyń minezin, bolmysyn kishkentaı detalmen ashyp beretin jazýshy – Saıyn Muratbekov. Biz kitap oqyp ósken urpaqpyz. Men óz zamanymdaǵy úlken-kishi jazýshynyń bárin oqydym. Qazir ádebıetti belgili bir top pen ádebıetshiler ǵana oqıtyn boldy. Qoǵam ádebıetten alystaı bastaǵasyn klassık deıtinimiz kóbeıdi.

− «Klassık» dep qaldyńyz, qazir osy sózdiń salmaǵy tym jeńildep ketken joq pa, jalpy «klassıka» dep neni aıtamyz?

− Menińshe, «klassıka» dep, birinshi qanshama ǵasyr boıy qazaqtyń qumaryn qandyrǵan «Halyq ánderin», ekinshi, «Qazaq ertegilerin», úshinshi – «Maqal-máteldi» aıtar edim. Kórkem ádebıetke kelgende, Abaıdan artyq klassık joq. Ǵabıden Mustafın: « Abaıdy meniń atam oqydy, odan ákem oqydy, ózim oqydym, menen keıin balam oqydy, endi onyń balasy oqıdy. О́ıtkeni Abaıdyń poezııasy – shynaıy, seniń sana-sezimińdi qozǵaıtyn tereń oılar» dep aıtypty. Shyńǵys Aıtmatovtyń «Aq kemesin» klassıka deýge bolady. Onda Qyrǵyz halqynyń taǵdyryn 2-3 keıipkermen túgel ashqan. Qazir álem ádebıetinde suryptaý júrip jatyr. Kezinde qazaq ádebıetinen álemdik shyǵarmalar qataryna Muhtar Áýezov qana kirdi. Aldyńǵy jyly taǵy sondaı júz ataqty jazýshynyń týyndylary engen jınaq shyqty. Oǵan bizdiń elimizden ǵana emes, keshegi Keńes Odaǵy quramyndaǵy túrkitektes halyqtardan shyqqan jazýshy­lardan eshkim joq. Sol jınaqta besinshi bolyp, Lev Tolstoıdyń «Soǵys jáne beıbit­shiligi» emes, «Qajymuraty» emes, «Anna Karenınasy» tur. Nege? О́ıt­keni jazýshy osy romanynda orystyń aqsúıek áıeli men aqsúıekteriniń ómiri arqyly búkil Reseıdiń bolmysyn bergen. «Anna Karenına» − orys rýhanııatynyń qurbany. Lev Tolstoı eger osylaı kete bersek, ultymyz qurban bolady degen oıdy meńzegen. Túıindep kelgende, naqtyly bir ulttyń, adamnyń naqtyly bir kezeńdegi bastan keshkenderin sýretteı otyryp, sol ulttyń bolmysyn ashyp, sonyń taǵdyryna qatysty oı aıtqan kórkem týyndyny klassıka der edim.

− Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Azamat Esenjol,

«Egemen Qazaqstan»