Tanym • 19 Qazan, 2021

Ǵulamany dáriptegen ǵalym

165 ret kórsetildi

Tarıhty jasaýshy halyq bolǵanymen tarıhı úderiske basshylyq etetin de, ony tutas ulttyq sana dárejesi men deńgeıinde tanymnyń obektisi retinde zerttep, zerdelep ǵylymı aınalymǵa túsiretin de, negizinen tarıhı tulǵalar. Ásirese, uly tulǵalardyń ǵylymı-shyǵarmashylyq murasyn teorııalyq taldaý fılosofııa tarıhynyń ajyramas býyny. Sebebi, joǵaryda atap ótkenimizdeı, kópshiliktiń sanasynda tarıhı úderister, negizinen tulǵalandyrý sıpatyna ıe bolatyny belgili.

Kóptegen halyq óz eliniń erekshe elshisi syndy uly babalarynyń esim­derin maqtan tutady. Bul baǵytta qazaq fılosofııasy da álemdik deńgeı­degi ǵalymdarǵa kende emes. Atap aıt­saq HH ǵasyrdaǵy qazaqtyń kórnekti fılosofy A.H.Qasymjanovtyń shyǵar­mashylyq oı-dúnıesi, qazaqtyń ulttyq ózindik sanasynda mańyzdy oryn alatyn ál-Farabı murasyn zerdeleýi, sondaı-aq dalalyq órkenıet murageri – qazaq halqynyń rýhanı murasy, ult­tyq ózindik sananyń tarıhı damýy men qalyptasýy máseleleri jan-jaqty zert­teýdi, ǵylymı qarastyrýdy talap etetin ózekti másele.

Talantty ǵalym, álemdik deńgeı­degi fılosof, pedagog, kemel ustaz, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Ulttyq ǵylym akade­mııa­synyń korrespondent-múshesi Aǵyn Haırollauly Qasymjanov 1931 jyly 19 qazanda Almaty qalasynda dúnıege kelgen. QazMÝ-diń fılosofııa fakýltetinde 1949-1954 jyldary oqyǵan A.Qasymjanov 1957 jyly sol fakýltettiń aspırantýrasyn da támamdady. Aspırantýrany bitirgennen keıin QazSSR Ǵylym akademııasynyń Fılosofııa jáne quqyq ınstıtýtynda kishi ǵylymı qyzmetker retinde eńbek jolyn bastady.

1960 jyly Máskeý qalasynda KSRO Ǵylym Akademııasynyń Fılosofııa ınstıtýtynda «V.I.Lenınniń «Fılo­sofııalyq dápterlerindegi» dıalektıka, logıka jáne tanym teorııasynyń sáıkes kelýi máseleleri» atty taqyrypta kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵady.

1962 jyly qazaqtyń jas ǵalymyna úlken senim artylyp, A.H.Qasymjanov bes tomdyq fılosofııalyq ensıklo­pedııa avtorlarynyń birine aınal­dy. Redaksııa quramynda sol kezeń­degi iri keńes fılosoftary V.F.Asmýs, M.T.Iovchýk, B.M.Kedrov, E.P.Sıtkov­skıı, t.b. ǵalymdar bolǵan edi. A.H.Qasym­janov sol ǵalymdarmen teń, tip­ti joǵary deńgeıde ǵylymı ma­qa­lalar jazdy. Birneshe jyl boıy «Fı­losofııa ǵylymdary» jýrnalynyń redaksııalyq keńesiniń múshesi boldy.

1963-1966 jyldary QazMÝ-diń dosenti, 1966-1976 jyldary QazKSR Ǵylym akademııasynyń Fılosofııa ıns­tıtýtynda «Fılosofııa tarıhy jáne Qazaqstandaǵy qoǵamdyq-saıası oılar» bóliminiń meńgerýshisi bolyp qyzmet atqardy. 1969 jyly A.H.Qasymjanov Máskeý qalasynda «Dıalektıkanyń logıkalyq aspektileri» atty taqyrypta doktorlyq dıssertasııasyn qorǵaıdy. Al 1970 jyly QazKSR Ǵylym akade­mııasynyń eń jas korrespondent-múshesi bolyp saılanady.

Osy jyldary A.H.Qasymjanov tuńǵysh ret Farabı muralaryn zertteý maqsatynda ǵalymdar tobyn uıym­­dastyryp, sonyń arqasynda kóp­­tegen irgeli eńbekteri jaryq kó­redi. «Fılosofııa tarıhy jáne Qazaq­­standaǵy qoǵamdyq-saıası oılar» bóli­mi janynan qurylǵan topqa A.H.Qasym­­janov jetekshilik etip, oǵan alǵash­qyda arabtanýshy Ilıas Omar Muham­med (Iran), Eýropa til­de­riniń mamany B.Iа.Osherovıch, shyǵys matematıkasynyń mamany A.Q.Kóbesov, keıinnen kelip qosyl­ǵan arabtanýshylar A.S.Ivanov, K.H.Tad­jıkova, N.Karaev, áýel bas­ta más­keýlik ataqty arabtanýshylar B.G.Ǵafýrov, A.V.Sagadeev kirgen bolatyn. Osy ǵylymı-shyǵarmashylyq toptyń arqasynda uly ǵulama fılosof Farabıdiń shyǵarmashylyǵymen, qoljazbalarymen muqııat tanysýdy maqsat tutqan zerdeli zertteýler bastalyp ketti. Alǵash ret ál-Farabıdiń «Fılosofııalyq traktat­tary», «Áleýmettik-etıkalyq traktat­tary», «Logıkalyq traktattary», «Matematıkalyq traktat­tary», son­daı-aq «Ptolomeıdiń «Alma­gesine» ál-Farabıdiń túsiniktemesi» («Kommentarıı al-Farabı k «Alma­gestý» Ptolomeıa») atty shyǵarmala­ry qazaq-orys tilderinde jaryq kórdi. Aǵyn Qasymjanov bastaǵan ǵylymı toptyń orasan zor ǵylymı izdenisteri­niń nátıjesinde ál-Farabıdiń 30-ǵa jýyq ǵylymı eńbegi jaryqqa shy­ǵyp, qalyń oqyrmanǵa tanymal boldy. Osy aýdarmalardyń kómegimen ǵula­manyń eńbekteri ǵylymı-kópshilik oqyrmandarǵa jetip, olarǵa barlyq jerde silteme jasalyna bastady.

A.H.Qasymjanovtyń uıymdasty­rýymen 1975 jyly Ábý Nasyr ál-Farabıdiń 1100 jyldyǵyna arnal­ǵan úlken halyqaralyq ǵylymı konferensııa «Máskeý-Almaty-Baǵdad» qa­la­larynda ótti. Sóıtip Almaty az ýaqyt­tyń ishinde ál-Farabı murala­ryn zert­teýdiń ǵylymı ortalyǵy esebin­de shetel ǵalymdary arasynda da keńi­nen tanymal boldy. 1975 jyly Máskeý qalasynda belgili shyǵystanýshy ǵa­­lym B.G.Ǵafýrov pen A.H.Qasymja­nov­­tyń orys tilinde shyqqan «Ál-Farabı mádenıet tarıhynda» atty kitaby arab-musylman fılosofııa­sy­men shu­ǵyldanýshy ǵalymdar arasynda tyń serpilis týǵyzdy. Onyń ál-Fara­bıge arnalǵan 4 monografııasy, 10 kitapshasy, 30-dan asa ǵylymı maqa­lasy bar.

1976-1977 jyldary A.H.Qasym­janov S.M.Kırov (qazirgi ál-Fa­rabı atyndaǵy) Qazaq memlekettik ýnı­ver­sıtetiniń fılosofııa-ekonomıka fakýltetiniń dekany, al 1977 jyldan 1983 jyldar aralyǵynda QazMÝ janyndaǵy Joǵary oqý oryndary oqytýshylarynyń bilimin jetildirý ınstıtýtynyń dırektory, 1983-1986 jyldary QazMÝ-dyń fılosofııa tarıhy kafedrasynyń meńgerýshisi bolyp qyzmet atqardy. 1987-1993 jyldary Almaty maldárigerlik ınstıtýty fılosofııa kafedrasynda professor bolyp jumys istedi. Toqsanynshy jyldar­dyń basynda A.H.Qasymjanovtyń otan­dyq mádenıetti oqyp úırenýge arnalǵan «Qazaq halqynyń rýhanı muralary» atty mazmundy kitaby jaryq kórip, oqyrman arasynda óte joǵary baǵaǵa ıe boldy. Bul jumys keıin de óziniń jalǵasyn taýyp, 1994 jyly «Qazaq», 1995 jyly «Portretter: dala tarıhyna shtrıhtar», 1998 jyly «Kosho-Saıdama stellalary» degen eńbekterine ǵylymı kópshilik orta úlken qyzyǵýshylyq tanytty.

1993 jyly A.H.Qasymjanov ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ janynda «ál-Farabı ǵylymı ortalyǵyn» quryp, sonyń dırektory qyzmetin atqardy. 1996-1997 jyldary Fýlbraıt qory­nyń stıpendııasymen Amerıka Qura­ma Shtatyna, Oklohoma Memleket­tik ýnıversıtetine leksııa oqýǵa arnaıy shaqyrylady. Osy ýnıversıtet stýdentteri men oqytýshylary­na «Dala órkenıeti», «Ortalyq Azııa má­denıetine kirispe» taqyrybynda leksııa oqydy. Oklohoma ýnıversıtetinde oqyǵan dáristerdiń taqyryby «Túrki halyqtary men Túrkistannyń birligi», «Orta Azııanyń saıası dástúrleriniń ejelgi tamyrlary», «Ál-Farabı men Júsip Balasaǵun shyǵarmalaryndaǵy adamshylyq bastaýlary» boldy. Osy jyldary A.H.Qasymjanov qazaq má­denıeti men fılosofııasynan, ál-Farabı muralarynan Oklohoma ýnı­ve­rsıtetiniń professorlary men stý­dentterine, magıstranttar, men doktoranttaryna keńinen habardar etti.

Atalǵan ýnıversıtettiń bel­gili pro­­fessory Kıt Trıbbl A.H.Qasym­ja­­nov oqyǵan leksııalardy aǵylshyn tili­ne aýdaryp, úlken kitap etip basyp shy­ǵardy. Qazir ol ýnıversıtet stýdent­terine keńinen tanymal bolyp otyr.

Ǵalym 1994 jyldan ǵu­myrynyń sońyna deıin ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń fılosofııa jáne saıasattaný fakýltetinde fılosofııa jáne áleýmettik tanym metodologııasy kafedrasyna jetekshilik etti.

2000 jyly qarasha aıynda úlken ǵalym, oıshyl, fılosof, ulaǵatty ustaz A.H.Qasymjanov ómirden ótti.

A.H.Qasymjanov – qazaq halqy­nyń sonaý alysta jatqan rýhanı mura­syn dúnıetanymdyq turǵyda zertteýge alǵash jol ashqan, kórnekti ǵalym, fılosof. Ol óz dáýiriniń ozyq oıly azamaty bolǵandyǵyn biz joǵaryda atap ketken mol murasy aıqyndap tur. Ǵalymnyń, ásirese ulttyq rýh, ózin­dik sana konsepsııalaryn zertteý baǵy­tyndaǵy «Kosho Saıdam stellalary» eńbegi – búgingi urpaqtyń tarıhı sanasyn jańǵyrtýdyń birden-bir quraly. Sondyqtan A.H.Qasymjanov shyǵarmashylyǵyndaǵy «Dala órke­nıeti» uǵymyna fılosofııalyq taldaý jasaýdy ata-babalarymyzdyń kópǵasyrlyq murasynyń sıfrly ór­kenıet jaǵdaıynda túsinikti ári sura­nysqa ıe bolýyn qamtamasyz ete otyryp, ony jańǵyrtýdyń quraly retinde qapactypdy.

A.H.Qasymjanov ózi ómir súrip otyrǵan ýaqyttyń ilimniń qajettisin alýǵa tyrysty. Máselen, osy zamanǵy ǵylym úshin onyń qajetine saı keletin oılaý formasynyń ulttyq negizin aldy. Biraq ol óz mindetin tek tanym tarıhynyń qorytyndylaryn, onyń damý úderisindegi mańyzdy kezeń­derin esepke alyp otyrǵanda ǵana atqara alady dep esepteıdi jáne de fılosofııalyq ǵylym retinde dıalektıka ózine qatysty máselelerdi jan-jaqty qarastyryp, osynyń negizinde naqty ǵylymdarǵa qatysty mindetteri durys belgilengende ǵana logıkalyq-metodologııalyq qyzmetin júzege asyra alatyndyǵyn aıtady.

Qazaq halqynyń tutastyǵyn, onyń kúretamyry bolatyn ult­tyq oılardy fılosofııalyq deń­geıge kóterýde, rýhanı dúnıemiz tegi­sinen ulttyq sıpatta bolýy tıis, onyń tutas­tyǵyn buzyp almaýdy árqa­shan oılaýymyz kerek. Bul jóninde A.X.Qasym­janov óte mańyzdy pikir aıtqan: «Jalpy alǵanda, bir halyqtyń ómir súrý saltyn, zańdylyqtaryn ekinshi bir halyqqa telý degen óte bir aýyr, qıyn qubylys. Aıtalyq, tiri aǵzaǵa ekinshi bir aǵzadan bir músheni aýystyryp salý barlyq jaǵdaıda durys nátıje bermeıdi, sebebi ony aǵza jatsynady, aýyrsynady, qabyldaı almaıdy, tipti ólip ketýi múmkin. Kóneden kele jatqan mynadaı bir sóz bar: «О́zińe jat ádet-ǵuryptardy qalaı bolsa, solaı qabyldaı berýge bolmaıdy». Uly tarıhshy Gerodot saqtardyń ózge eldiń ádet-ǵuryp, salt-dásúrlerin qabyl­daýǵa qarsy bolǵanyn atap kór­setedi. Túrik babamyz Tonykók te ózi qytaı bilimin ala tura: ózge halyq­tardyń qundylyǵyn qabyldaýǵa bolady, biraq ol úshin óz ádet-ǵurpyńdy saqtaı otyryp, ózge eldiń jerine túsip ketýden aýlaq bolý kerek». Qysqasha aıtqanda, halyqtyń tutastyǵyna negiz bolatyn ulttyq bolmys, sol belgili bir ulttyń múshesi adamnyń oılaý júıesi teginen nár alý kerek. «Tegińe tartsań tozbaısyń» dep qazaq beker aıtpasa kerek. Tektilik – tutastyqtyń úlken belgisi. Onyń ózegi – sabaqtastyq, urpaq arasyndaǵy rýhanı baılanys. Rýhanı baılanys pen sabaqtastyq úzilgen kezde ulttyq tutastyqtyń qýaty ketip, syrtqy kúshterge qarsy tura almaıdy. О́zińniń ata-babańnyń salyp ketken sara jolymen júrip, olardyń qaldyrǵan rýhanı baılyǵynyń ıesimin dep, ony keler urpaqqa jetkizý – estilik pen tektiliktiń belgisi. Tektilik bar jer­de ǵana ıegerlik bar. Qazirgi kezdegi basty maqsat – osy tutastyqty júzege asyrý arqyly bolashaqty aıqyndaý.

Jalpy, tarıh pen qazirgi zaman ara­syndaǵy shekti anyqtaý qıyn ǵoı. Barlyǵy ýaqyt ótken saıyn tarıhqa aınalady. Al keıbir tarıhı jaıttar qazirgi zamanǵy konıýnktýralyqtan ózektileý bolady. Osyny ustanýdyń məni bar, óıtkeni zaman qarqyny óske­leń urpaqtar arasynda úlken psıho­logııalyq alshaqtyq elesin týǵy­zady. Balalar óz əke-shesheleri týraly: «arǵy tekter» dep aıtady. Kóp adam, osy kúngi adamnyń túbegeıli məselelerin túsiný úshin jəne olardy sheshý əreketi úshin ótkendi taný eshteńe bermeıdi dep oılaıdy.

О́tken mədenıetti zertteýde shy­na­ıylyqty sezinýden, tipten, A.H.Qasym­janov sııaqty dəýir adamdarymen kezdesýden, olardyń oı jelisinen olar­dyń urpaqtaryna jetkizgisi kelgeninen, ózderi de bilmeı, olardyń bizge túsi­nýinen beretininen ǵajaıyp ləzzat alasyń. A.H.Qasymjanov oılaryn alsaq, onda fılosofııanyń mədenıet damýyndaǵy róli zor, ol ərqashan adam­nyń əlemge əmbebap, əsirese etı­ka­lyq qatynasyn anyqtaý talpynysymen belgilenedi. Fılosofııadan jeke ǵylymdarynyń bólinýimen sol ýaqyt­ta fılosofııanyń budan bylaıǵy ómir­degi, qoǵamdaǵy ornyn ózi belgileý úrdisi bolǵan, fılosofııanyń bilim sýbektisi retindegi adam týraly ǵylym retinde fýnksııasy naqty belgilendi. Adam bolmysynyń, jalpy mədenıet­tiń negizgi qundylyqtaryna qatysty məseleler ərqashan fılosofııalyq dep tanylǵan.

Sóıtip azdy-kópti dúnıetaný men gý­manıstik fýnksııalardy atqaratyn kóz­qarastar júıesi ǵana mədenıet tarı­hy quramyna tikeleı kiredi. Ony naq­ty tarıhı kontekske salyp, ol dəýir­diń qandaı kúshteriniń ortalyǵy bola­tynyn kórý qajet. Biraq mədenıet tarı­hyn­daǵy A.H.Qasymjanov təriz­di tulǵa ózin qazirgi zamanda ǵana təmam­damaıdy, óıtkeni onyń negizi ótken ýaqytta, al səýlesi alys bola­shaqqa túsedi.

 

Pirimbek SÚLEIMENOV,

saıası ǵylymdar kandıdaty,
dosent

Sońǵy jańalyqtar

Jeńilisten keıingi jańa qadam

Kásipqoı boks • Búgin, 16:05

Belarýssııa referendým ótkizedi

Álem • Búgin, 13:05

30 soqqy – 1 gol

Fýtbol • Búgin, 12:51

Mýngııanyń armany – Golovkın

Kásipqoı boks • Búgin, 10:35

QazUÝ-da Táýelsizdiktiń onkúndigi bastaldy

Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy • Búgin, 09:55

«Qyzyl» aımaqta qalǵan jalǵyz-aq oblys

Koronavırýs • Búgin, 09:50

Qazaqstanda qansha adam vaksına saldyrdy

Koronavırýs • Búgin, 09:45

1137 adam koronavırýs indetinen saýyqty

Koronavırýs • Búgin, 09:30

Uqsas jańalyqtar