Suhbat • 21 Qazan, 2021

Qaırat Kelimbetov: Memleket máseleni estıdi, kóredi jáne sheshedi

145 ret kórsetildi

Memleket basshysy 2020 jyldyń 1 qyrkúıegindegi Qazaqstan halqyna Joldaýynda Ulttyq jobalardy engizý kerektigin aıtqan bolatyn. Sodan beri Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttigi qurylyp, memlekettik organdar óz salasy boıynsha tıisti Ulttyq jobalardy daıyndady.  2021 jyldyń 13 qazanynda Memleket basshysy ulttyq jobalar tizimin bekitti. Jańadan daıyndalǵan Ulttyq jobalarmen tolyǵyraq tanysý úshin Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttigi tóraǵasy Qaırat Kelimbetovty sózge tartqan edik.

– Qaırat Nematuly, Ulttyq jobalar qabyldaý kerektigi týraly tapsyrma 2020 jyldyń 1 qyrkúıegindegi Joldaýda berilgeni belgili. Al qazannyń 13-i kúni Memleket basshysy barlyq 10 Ulttyq jobany bekitti. Ulttyq jobalar daıyn bolǵanǵa deıingi jumystar týraly aıtyp berseńiz...

– Ulttyq jobalar – adamdardyń ómir sapasyn artyrýǵa baǵyttalǵan jekelegen salalardaǵy memlekettiń strategııalyq qujaty. Aty dardaı memlekettik baǵdarlamalardan naqty ulttyq jobalarǵa kóshýdiń ne qajettiligi bar edi degenge keler bolsaq, memlekettik baǵdarlamalardy taldaý men baqylaý nátıjesi kórsetkendeı, keıbir memlekettik organdardaǵy memlekettik baǵdarlamalar jalpylama boldy da, al kemshilikteri naqty kózge kórinip turdy. О́kinishke qaraı, kópshiligine jetkilikti deńgeıde qarajat bólinbedi. Al qarajat jetpese nátıjeni talap etý qıyn. Memleket jáne Úkimet basshysynyń talqylaýynan keıin basqasha ádis paıdalaný týraly sheshim qabyldandy.

Jalpy, qazirgi tańda álem boıynsha memlekettik baǵdarlamalar jobalyq basqarýǵa ótip jatyr. Biz bul máselede Ulybrıtanııa, Malaızııa sekildi elderdiń tájirıbesin zerttedik. Reseıdiń de ulttyq jobalaryn qaradyq. Az ýaqytta memlekettik baǵdarlamalardyń ornyna ulttyq jobalardy engize alýymyzdyń sebebi sonda.

Jalpy, Úkimet aıtarlyqtaı jumys atqardy. Aldymen memlekettik organdar, mınıstrlikter tize qosyp birge jumys isteıtin negizgi basym baǵyttar aıqyndaldy. Sarapshylarmen, Parlament depýtattarymen, qoǵam ókilderimen keńinen talqylaý boldy. Sonyń arqasynda keri baılanys ornatylyp, qaı jerde basymdyqtar men negizgi mindettemelerdi durystaýǵa, naqty áreket tetikterin durys bekitýge kómektesti. Barlyq suraqtar qaralyp, bir jyl boıy tekserildi. Nátıjesinde Ulttyq jobalar daıyndaldy, aldaǵy ýaqytta naqty sandar men kórsetkishter jarııalanady.

– Ulttyq jobalar - memlekettik josparlaýdyń jańa modeli. Jańa modeldiń burynǵy memlekettik baǵdarlamalardan qandaı artyqshylyqtary bar?

– Ulttyq jobalarda alǵa qoıylǵan mindettemelerdegi kórsetkishterdi oryndaýda naqtylyq bar. Sonymen qatar qazirgi qoǵamnyń taǵy bir talaby – adamdarǵa baǵyttalýy. Iаǵnı, ekonomıkadaǵy áıteýir bir ulttyq jobalar emes, bul adamdardyń ómir sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan ulttyq jobalar. Bul Memleket basshysynyń «halyq únine qulaq asatyn memleket» uǵymymen tikeleı baılanysady. Memleket máseleni estıdi, kóredi jáne sheshedi.

Basymdyqtarǵa keler bolsaq, buryndary barlyq máselemen az azdan aınalysyp keldik. 20 basymdyq, 25 basymdyq degendeı. Eger basym baǵyttar 25 bolsa, demek bul basymdyq emes. Prezıdenttiń arnaıy Jarlyǵy daıyndaldy. Bul jalpyulttyq basymdyqtardy bekitetin qujat. Jalpyulttyq basymdyqtar ortamerzimdi eki qujattan týyndap otyr. Olar burynǵy 2025 jylǵa deıingi startegııalyq jospar, qazirgi 2025 jylǵa deıingi ulttyq damý jospary jáne Nur-Otan partııasynyń jol kartasyndaǵy usynystar. Nur-Otan partııasy saılaýda jeńdi, endi onyń tıisti baǵdarlamasy ulttyq jobalar arqyly iske asyrylady.

Ulttyq jobalardyń burynǵy memlekettik baǵdarlamalardan ereksheligine keler bolsaq, ol naqtylyq, nátıje jáne oryndalý múmkindigi. Sonymen qatar naqty kórsetkishterge qol jetkizý, máselen, Qazaqstan azamattarynyń ómir sapasyn arttyrý.

Bir jaǵynan joǵary kórsetkishke jetýdi josparlaý, ekinshi jaǵynan sony oryndaý múmkindiginiń bolýy. Eń aldymen oıǵa keletin saýal: "muny oryndaýǵa qarajat jetkilikti me?" Meniń oıymsha, alǵash ret memlekettik saıasat salasynda áleýmettik mindettemelerdi oryndaý, ıaǵnı densaýlyq saqtaý, áleýmettik saıasat, bilim berý, qorshaǵan ortany qorǵaý 100% qarastyryldy. Qarastyrylyp qana qoımaı, 3 jyldyq bıýdjetke engizildi.

– О́zińiz aıtyp ótkendeı, Ulttyq jobalar eń aldymen jekelegen azamattardyń ómir sapasyn arttyrýdy kózdeıdi. Osy oraıda Ulttyq jobalardy daıyndaý barysynda halyqtyń suranysy qanshalyqty eskerildi, Prezıdenttiń «halyq únine qulaq asatyn memleket» qaǵıdasy qanshalyqty qamtylǵan?

– Ulttyq jobalardyń barlyǵynyń ortaq ereksheligi – adamdarǵa baǵyttalýy. Iаǵnı árbir ulttyq joba óz baǵyty boıynsha adamdardyń ómirin tikeleı jaqsartýdy maqsat etedi. Tıisinshe osy maqsatqa jetken-jetpegenin de halyqtyń ózi baǵalaı alady.  

«Halyq únine qulaq asatyn memleket» qaǵıdasynyń iske asqanynyń bir mysaly retinde «Jasyl Qazaqstan» nemese «Qaýipsiz el» ulttyq jobalaryn atar edim. Bul halyqtyń ekologııa men qaýipsizdik salasynda memlekettiń apparatqa qatysty syny men usynystaryn eskere otyryp jasalǵan qujat. Iаǵnı, bul ulttyq jobalar tikeleı halyqtyń suranysyn oryndaý úshin daıyndalǵan jáne aldaǵy ýaqytta oryndalatyn jobalar. Sonymen qatar pandemııa kezinde densaýlyq saqtaý men bilim berý salalaryndaǵy kemshilikter de kórindi. Tıisinshe osynyń barlyǵy tıisti ulttyq jobalardy daıyndaǵanda tolyqtaı eskerildi. Ulttyq jobalar halyqqa túsiniksiz tom-tom memlekettik qujat emes. Halyqtyń naqty syn-eskertpelerin eskere otyryp ony naqty sheshý joldaryn usynatyn joba.  

– О́tken jylǵy Joldaýda Memleket basshysy ulttyq jobalardy azamattarǵa túsinikti etý kerektigin tapsyrǵan edi. Osy tapsyrma oryndaldy deı alamyz ba? Ulttyq jobalar halyqqa túsinikti me?

– Memleket basshysy memlekettik josparlaý júıesin ózgertýdi, qysqa ári nusqa qylýdy tapsyrdy. Biz memlekettik josparlaý júıesindegi 280 qujatty qysqartyp 90 qujat jasadyq. Ulttyq jobalar qysqa ári nusqa. 100 bettik qujat emes. Bul qujattarda naqty kórsetilgen. Mine, memleket mynaǵan jetýi kerek, ol úshin aqsha mine, oǵan myna adamdar jaýap beredi, myna ýaqytqa deıin jasalýy kerek. Mysaly, áleýmettik saıasat kórsetkishteri sapaly densaýlyq saqtaý, bilim berýge qol jetkizý salasynda ulttyq joba bar. Buryndary belgili bir kórsetkishterge jetý sán bolatyn. Onyń ústine jetý kerek degen kórsetkishter myńdap sanalýshy edi. Aldyńyzda qanshama kórsetkishterge jetý kerek degen tapsyrma tursa, onyń oryndalýyn naqty adamnan, orynbasardan nemese tóraǵadan onyń oryndalýyn baqylaýdy talap etý qıyn.  

Al qazir árbir ulttyq jobanyń óziniń kýratory bar. Olar sonyń bárine jaýap beredi. Arnaıy vedomstvo bar, onda belgili bir ulttyq jobaǵa naqty kimniń jaýap beretini, naqty vıse-mınıstrge deıin jazylyp tur. Sonymen qatar belgili bir baǵyttar boıynsha Úkimet basshylyǵy deńgeıinde naqty premer-mınıstrdiń orynbasarlary da belgilengen. Osydan keıin eshkim qarajat bólinbedi, kedergi boldy dep aıta almaıdy. Tipti bolýy múmkin kedergilerdiń ózi ulttyq jobalarda atalyp, ony sheshý joldary kórsetilgen.

– Oryndalý jaǵyna keler bolsaq. Ulttyq jobalardyń aldyna qoıylǵan mindetteri qandaı jáne oǵan qalaı qol jetkiziledi?

– Ulttyq joba ıdeıasy, onyń oryndalýy bir ǵana organǵa baılanyp qalmaıdy. Ony oryndaý úshin birneshe organ birlesip, tipti qoǵam ókilderimen onyń júzege asyrylý barysy baqylanyp otyrady. Sondyqtan, ulttyq jobalardy daıyndaǵanda da, ony oryndaýǵa da birneshe organ men mınıstrlik atsalysady. Keıin nátıjesi de tıisinshe baǵalanady. Kerek bolsa qarjylandyrýdy bir jerden ekinshi jerge aýystyrýǵa nemese naqty maqsatqa jetý úshin qarjylandyrýdy soǵan qaraı baǵyttaýǵa múmkindik bar. Eń bastysy – halyqpen keri baılanys. Barlyq ulttyq jobalar Úkimet pen mınıstrlikterdiń saıttaryna qoıylady.

Qazir Úkimettiń aldynda on basymdyq tur. Osy basymdyqtar on Ulttyq joba retinde bekitildi. On ulttyq jobada jalpy sany shamamen 200 naqty kórsetkishke qol jetkizý qajet. Iаǵnı, shamamen árbir vıse-mınıstrden 2-3 kórsetkishke jetý talap etiledi. Buryn myńdaǵan kórsetkish, onyń ústine naqty oǵan kimniń jaýap berýi kerektigi túsiniksiz bolatyn. Al qazir belgili bir kórsetkish oryndalmaı qalsa, oǵan jaýapty laýazymdy tulǵalar bekitilgen.

– Naqtyraq aıtqanda, halyq Ulttyq jobalardan ne kútýi kerek?

– Naqty 9 negizgi kórsetkish bar. Mysaly, halyqtyń ómir jasyn arttyrýdy 75 jylǵa deıin jetkizý qajet. Bul tek Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń jumysy emes. Joǵaryda aıtylǵandaı, uzaq ómir súrý úshin densaýlyq kerek, densaýlyq myqty bolý úshin dene shynyqtyrý men sport kerek. Al bul Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń, Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń de jumysy.

Naqtyraq aıtqanda, kópfýnksıonaldy zamanaýı jańa saýyqtyrý ortalyqtary salynady. Bul biz úırenip qalǵandaı aýrýhanalar men emhanalar emes. Jańa zamanǵa saı keshen bolady. Sonymen qatar aýyldarda 137 feldsherlik-okýsherlik pýnkt salynyp, barlyq medısınalyq uıymdar jańartylady. Dári-dármektiń 50%-y Qazaqstanda jasalǵan ónim bolady. 120-dan astam sporttyq seksııalar ashylady. Munyń bári ár sala boıynsha jasalatyn jumys bolǵanymen, aınalyp kelgende joǵaryda atalǵan halyqtyń ómir súrý jasyn 75-ke deıin jetkizýdi maqsat etedi.

Bilim berý salasynda respýblıka boıynsha sapaly bilim berýmen qamtamasyz etý mańyzdy. Qalada bolsyn, aýylda bolsyn, sapaly bilim berilýi kerek. Qala men aýyl arasyndaǵy bilim sapasyn birdeı etý kerek. Osy maqsatta myń shaqty mektep salynady. 3-6 jas aralyǵyndaǵy balalar 100% balabaqshamen qamtylady. Aýyl mektepteri 100% jańartylady. Bul óte úlken mindet, biraq úkimet aldaǵy ýaqytta muny oryndaýǵa qarajat jetkilikti dep sanaıdy. Úsh aýysymdy mektepter birjola joıylyp, ary ketse eki aýysym ǵana bolady. Árıne, mektep salýmen bilim sapasy jaqsaryp ketpeıdi. Sol úshin bilim jáne ǵylym mınıstrligi muǵalimderdi daıyndaýǵa, baǵdarlama jazýǵa da jumys isteıdi.

Taǵy bir baǵyt - qorshaǵan ortany qorǵaý. Halyqtyń qazir bul máselede talaby joǵary. Máselen, ulttyq jobada aýa sapasyn 25% jaqsartý týraly maqsat bar. Oǵan qalaı qol jetkizemiz? Kásiporyndardyń zııandy qaldyqtarmen lastaýyn azaıtamyz. Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi osymen aınalysady. Qosymsha sý resýrstaryn basqarý baǵdarlamasy daıyndalady. О́ıtkeni sý resýrstaryn únemdeý jáne saqtaý kerek. 9 sý qoımasy salynady. Arnalar sıfrlandyrylady. Munyń bári qamtylady.

– Áńgimeńizge rahmet!

Sońǵy jańalyqtar

Qarsylasyn 7 raýnd boıy sabady

Kásipqoı boks • Búgin, 10:32

Indonezııada jer silkindi

Álem • Búgin, 09:32

Úshinshi jeńilis

Jekpe-jek • Búgin, 09:02

Josparyn joqqa shyǵardy

Kásipqoı boks • Keshe

Kópirden sekirip ólmek boldy

Aımaqtar • Keshe

Úzdik ondyqta Golovkın joq

Kásipqoı boks • Keshe

Mektep oqýshysy mert boldy

Aımaqtar • Keshe

Jekpe-jeksiz ótken alǵashqy jyl

Kásipqoı boks • Keshe

Uqsas jańalyqtar