Ulttyq ekonomıka mınıstri Áset Erǵalıev jýrnalıstermen kezdesken kezde 2022-2024 jyldardaǵy Ulttyq qorǵa túsetin túsimderdiń jalpy kólemi 3,4-3,9 trln teńge bolatynyn jetkizdi. 2021 jyly – 2,7 trln teńge, 2022 jyly – 2,4 trln teńge jáne 2023 jyly 2,2 trln teńge mólsherinde qarjy bólinetini jáne qandaı jaǵdaı bolsyn, shekti dálizden asyp ketýge bolmaıtyny aıtyldy. Alaıda keı sátte «tábetimiz» shekti dálizden asyp ketetinin 2021 jyldyń tájirıbesi kórsetti. Naqtyraq aıtsaq, 2021 jyly Ulttyq qordan 1 trln teńge emes, 1,85 trln teńge transfert suraldy. Ekonomıkalyq jaǵdaı boljamdy dálizge kónbeıtini, memlekettik bıýdjettiń jaǵdaıy kúrdeli ekeni jáne ony jasyrý da qıyndap bara jatqany osydan-aq sezildi. «Eger aldaǵy ýaqytta qajettilik shekti dálizden asyp ketse, jetpeı turǵan qarjyny taǵy da syrttan qaryzǵa alyp jabamyz ba?» degen qaýip joq emes.
Jalpy eldegi Ulttyq qordy basqarý tásili Norvegııadaǵy Ulttyq qor júıesimen sáıkes keledi. Kezinde Úkimet soǵan qarap qor júıesin qurǵany este. Qazir de eki eldiń qor júıesin bir-birimen salystyratyndar kóp. Street Invest Partners sarapshysy Danııar Jumekenovtiń aıtýynsha, eki elde bir úlgimen basqarylatyn Qordyń transferttik saıasatyn bir-birimen salystyrý qısynsyz. Aıtalyq, bizdiń Ulttyq qordyń qorjynyndaǵy 60 mlrd dollar – IJО́-niń 38 paıyzy. Al Norvegııadaǵy qorda jınaqtalǵan 1 trln dollar – IJО́-niń 250 paıyzy. Demek, Norvegııa 4 paıyzdyq transfertpen-aq áleýmettik problemalaryn sheship otyr degen sóz.
Osy rette D.Jumekenov álemdik daǵdarystyń aldynda bıýdjet shyǵystary Ulttyq qor esebinen 28 paıyzǵa qarjylandyrylǵanyn, al bıyl ekonomıkalyq qıyndyqtar jaǵdaıynda bul kórsetkish 35 paıyzǵa deıin ósýi múmkin ekenin qaperge saldy. Karantındik sharalar men eksporttyq kiristiń tómendeýine baılanysty birinshi jartyjyldyqta Qazaqstannyń IJО́ 1,8 paıyzǵa qysqarǵanyn resmı statıstıka joqqa shyǵarmaıdy. 2019-2020 jyldardaǵy munaı baǵasynyń tómendeýi Ulttyq qorǵa da áser etti. Bul rette bıýdjet kiristeriniń basqa kózderinde qıyndyqtar baıqalady: 2021 jyldyń birinshi jartysynda bólshek saýda aınalymy 16,5 paıyzǵa tómendedi. Karantındik shekteýler keıingi aılarda da jalǵasqanyn jáne kóptegen azamattyń jumyssyz qalǵanyn eskere otyryp, salyq túsimderine qatysty problemalar uzaq ýaqyt boıy saqtalady dep boljaýǵa bolady. Demek, biz mundaı jaǵdaıda biraz ýaqytqa deıin Ulttyq qordyń transferine táýeldi bolyp qala beremiz. Sarapshy aıtyp ótkendeı, munaı naryǵyn qalpyna keltirmeıinshe bul qubylys jalǵasa beredi. «Qazirgi daǵdarys qurylymdyq reformalardyń qajettiligin kórsetip tur. Muny kezeń-kezeńmen júrgizý qajettigin eskeretin kez keldi», deıdi sarapshy.
Sońǵy kezde sarapshylar Ulttyq qorǵa aýdarylýy tıis qarjynyń bıýdjette qalyp qoıatynyn, mundaı tájirıbeni joıý qajettigin jıirek aıta bastady. Qazaqstan munaı servıstik kompanııalary odaǵynyń tóraǵasy Nurlan Jumaǵulov Almatyda jýrnalıstermen kezdesken kezde Ulttyq qorǵa salyq tóleýdiń ornyna munaı sektoryndaǵy kompanııanyń qarajaty respýblıkalyq bıýdjetke túsip otyrǵanyn aıtty. Mysaly, 2020 jyly Qarashyǵanaq pen Soltústik Kaspıı jobalary boıynsha áriptes kompanııalardan 664 mlrd teńge túspepti.
Jalpy bıýdjettiń Ulttyq qorǵa degen kózqarasy kóńil kónshitpeıtini, ony jasyra almaıtyn jaǵdaıǵa jetkenimiz belgili boldy. Ulttyq bank tóraǵasy Ulttyq qordan respýblıkalyq bıýdjetke alynatyn transfert kólemi kóbeıe berse, 2023 jylǵa qaraı qorda ishki jalpy ónimniń 30,8%-na ǵana teń qarajat qalatynyn, mundaı jaǵdaıda Qor qarjysyn qalǵan ýaqytta jumsaý múmkindigi shekteletinin aıtqan-dy. Máseleni tóraǵanyń sózimen naqtylasaq, jyl aıaǵyna deıin bıýdjet erejesin qabyldap, Ulttyq qordyń jınaqtaý fýnksııasyn saqtaý jáne munaı tapshylyǵyn azaıtý sharasyn qabyldaý qajet.
Jalpy sarapshylar Ulttyq qordyń aktıvterin qalpyna keltirý úshin bıýdjet erejesin engizý qajettigin kópten aıtyp júr. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev qyrkúıek aıynda «Memleket qarjysyn basqarý tujyrymdamasyn» ázirleýdi tapsyrdy. Bıýdjettik erejeniń jańa redaksııasy ekonomıkanyń ósýine kedergi keltirmesten Ulttyq qordaǵy qarjyny saqtap qalýǵa basymdyq beredi. Demek, bıýdjettiń kem-ketigin Ulttyq qorǵa qol suqpaı-aq toltyrýdy daǵdyǵa aınaldyrý josparda bar. Biraq Úkimettiń ekonomıkalyq, qarjy blogyna jaýap beretin quzyrly oryndar bul suraqqa áli jaýap bergen joq.
Ulttyq qorǵa ıek artý úrdisi keler jyly da jalǵasa beretinin myna derekter baıqatyp tur: Ulttyq ekonomıka mınıstrligi eldegi damý baǵdarlamalaryn qarjylandyrýdy ulǵaıtý úshin 2021 jyly Ulttyq qordan 1 trln emes, 1,85 trln teńge mólsherinde nysanaly transfertti tartatynyn aıtty. Bul jospardaǵy somadan ájepteýir kóp. TMD elderinde mundaı úrdisti tájirıbege engizý úrdisi bar.
Táýelsiz sarapshy Aıdar Álibaev bizben áńgimesinde Reseıdiń sýverendi qorynyń tájirıbesin kóshire berýge múmkindigimiz kótermeıtinin aıtyp berdi. Reseıde 2015 jyldan beri munaıdan túsken kez kelgen túsimdi avtomatty túrde memlekettiń sýverendi qoryna aýdarý tájirıbesi engizilgen. Bul qordaǵy jınalyp qalǵan qarjynyń kertilip qalmaýyna jáne qajet kezde oǵan súıenbeı-aq tyǵyryqtan jol tabýǵa múmkindik beredi.
Biraq sarapshy aıtyp ótkendeı, munaıdan túsken túsimniń bárin birdeı Ulttyq qorǵa aýdara berýge bizdiń múmkindigimiz joq. Reseıde munaı sektorynan keıingi tabysty salalardyń biri – qorǵanys salasy. Munaıdan keıingi túsimniń basym kópshiligi osy saladan keledi. Al bizdegi jaǵdaı basqasha. Sondaı-aq A.Álibaev Jańa bıýdjet erejesi kóp máseleni júıelendiretinin de aıta ketti. Biraq sol ózgerister qandaı parametrlerdi qamtıtynyna da baılanysty bolmaq. Sarapshynyń aıtýynsha, qorda IJО́-niń 30 paıyz alýǵa bolmaıtyn tómengi shektik dálizi bolýy kerek. 2020 jyly IJО́-i nomınaldy mánde 67,7 trln teńge bolsa, qol suǵýǵa bolmaıtyn 30 paıyzy shamamen 50 mlrd dollardy quraýǵa tıis.
Úkimet ózine yńǵaıly transfert úlesin azaıtýdy oılaı otyryp, sonyń ornyn qosymsha kiris kózderi arqyly toltyrýdy eskerýi qajet. Olaı bolmasa, onda bıýdjettik ereje engizilgennen keıin de jaǵdaı ózgermeıdi. Bul jerde kóp másele Úkimet quramynyń jaýapkershiligi men biliktiligine baılanysty ekeni belgili. Jyl aıaǵynda Parlamentke kelip, Ulttyq qorǵa alaqan jaıý ekiniń biriniń qolynan keledi. Sondyqtan Úkimet qoldaǵy qarjyny únemdep, uqsata da bilgeni jón. Ulttyq qordy basqarý júıesi durys emes ekenin eskertken sarapshy túsken túsimnen bólek, munaı sektory uıymdarynyń týra salyqtary korporatıvtik tabys salyǵy, ústeme paıda salyǵy, paıdaly qazbalardy óndirý salyǵy, ónimdi bólý boıynsha úlesteri jáne taǵy basqa da salyqtar osy Ulttyq qorǵa jınalatynyn da aıtyp ótti. Úkimettiń Ulttyq qorǵa kez kelgen ýaqytta qol sozýyna jol ashyp turǵan faktor da osy eken. Sondyqtan eń aldymen joǵaryda atalǵan túsimderdi skrıngten ótkizip, artylǵanyn qaıta alynbaıtyndaı Ulttyq qorǵa saqtap otyrý kerek. «Jańa bıýdjet erejesin daıyndaǵan kezde Ulttyq qorǵa túsim túsýi múmkin barlyq kózderge revızııa, skrıng jasalýy qajet jáne bul bir rettik revızııamen shektelip qalmaýy tıis. Máseleniń osy jaǵy rettelmese, Ulttyq qor men memlekettik bıýdjet arasy júıelenbeıdi. Sebebi 2020-2021 jyldary bıýdjetke túsýi tıis salyqtyń 40 paıyzy túspedi, donor aımaqtar azaıyp, resıpıent óńirlerdiń qatary ósti. Buǵan qosa, bıýdjet erejesin daıyndaıtyn jumys tobynyń quramy da kóp máseleni sheshetinin eskergen durys», deıdi A.Álibaev.
Sarapshylardyń pikirinshe, bıýdjet tapshylyǵyn Ulttyq qor transferti toltyrý úshin jan-jaqty oılastyrylǵan júıeli tásil qajet. Aıtalyq, Úkimet munaı barrelin 100 emes, 30-40 AQSh dollary jaǵdaıynda bolýyna sheshim qabyldap, sol jaǵdaıǵa beıimdelýdi úırený kerek. «Reseıde munaı baǵasynyń 40 dollary bıýdjetke, qalǵan bóligi Ulttyq qorǵa túsedi. Aýyrlaý bolsa da bizge de sondaı sheshim qabyldaý qajet. Oǵan múmkindigimiz bar. 2022-2024 jyldyń bıýdjeti belgilengen kezde munaı baǵasy barreline shamamen 50-60 dollar shamasynda eseptelgen. Qazirgi baǵa odan qymbat. Osyny eskerý kerek», dep qorytyndylady A.Álibaev.
«Central Asia Cronos taldaý agenttiginiń sarapshysy Sergeı Polygalovtyń paıymdaýynsha, Ulttyq qor qarajatyn paıdalanýdyń jańa erejelerin engizý sońǵy birneshe jylda Ulttyq qorǵa túsetin túsimderdiń azaıýymen baılanysty. Sondyqtan qordyń qarajatyn paıdalanýdy rettep, qor aktıvteriniń jınaqtalýyna qolaıly jaǵdaı jasalýy tıis. «Áıtpese, qor rezervterin aıtarlyqtaı tómendetip alýymyz múmkin. Onyń syrtqy jaǵymsyz saldaryn qospaǵanda, Ulttyq qordyń sarqylýy el ishinde orny tolmas zardaptarǵa ákeledi», deıdi S.Polygalov.
Qazirgi tańda qorǵa jınaqtalǵan qarajat negizinen áleýmettik bıýdjet baptaryn oryndaýǵa jumsalady. Atap aıtqanda, bul aqsha zeınetaqy tóleýge jáne halyqtyń áleýmettik osal toptaryn qoldaýǵa baǵyttalǵan. 2020 jyldyń ózinde áleýmettik qyzmetterge 3,5 trln teńge bólingen. «Ulttyq qordyń ál-aýqaty tómendese, bul memlekettik áleýmettik qoldaýdyń azaıýyna kelip tirelýi múmkin. Sondyqtan Ulttyq qorǵa túsetin túsimderdi bıýdjetke buryp jiberýge jol bermeý tetikterin qarastyrý kerek», dedi S.Polygalov.
ALMATY
