Temir jol – ekonomıkanyń kúretamyry

Jańa jeliler – Táýelsizdiktiń jemisi

Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý vıse-mınıstri Berik Qamalıevtiń pikirinshe, otandyq temir jol sala­synyń ǵasyrdan astam tarıhy bar. Osy kezeńde temir jol tek el aýmaǵynda ǵana emes, odan tys jerlerde de jolaýshylar men júk tasymalyn júzege asyrý baǵytyndaǵy mańyzdy memlekettik mindetterdi qamtamasyz etti.

– Sońǵy jyldary sala aıtarlyqtaı damydy. 2 myń shaqyrymnan astam jańa temir jol ýchaskeleri salyndy. Kólik-logıstıkalyq ortalyqtar jedel qarqynmen boı kóterýde. Otandyq jáne sheteldik júk jóneltýshiler úshin jańa tartymdy baǵyttar qurylýda, – deıdi Berik Qamalıev.

Qazaqstan Táýelsizdik alǵannan beri birshama temir jol jelileri salyndy. Sonyń eń alǵashqysy – «Aqsý – Degeleń» jelisi. Qurylysy 1998 jyly bastalyp, 2001 jyly aıaqtalǵan temir jol jelisiniń uzyndyǵy 184 shaqyrym. Ol Pavlodar men Semeıdi baılanystyryp jatyr. Joba aıasynda negizgi joldardan bólek, tórt jańa stansa, Ertis-Qaraǵandy kanaly arqyly ótetin jańa kópir, magıs­traldy paıdalanýdy qamtamasyz etetin óndiristik jáne áleýmettik-turmystyq ǵımarattar salyndy.

Odan keıingi iri jobanyń biri – «Hromtaý – Altynsarın» temir jol jelisi. 402 shaqyrymdy alyp jatqan jeli eki jyldyń ishinde salynyp, paıdalanýǵa berildi (2002-2004 jyldary). Qostanaı jáne Aqtóbe oblystaryn jalǵaǵan joba sheńberinde 147 sý qubyry tartylyp, 11 kópir salyndy. Jańa jeliniń bo­ıyn­da qajetti ınfraqurylymy bar 13 pýnkt boı kóterdi. Osylaısha, «Hromtaý – Altyn­sarın» jelisi respýblıkanyń batys, ortalyq jáne shyǵys óńirleri ara­syn­daǵy tasymaldaý qashyqtyǵyn qys­qartty. Tıisinshe, jolaýshylar aı­na­lymynyń ulǵaıýyna yqpal etti. Júk­ter men jolaýshylardy Reseı arqy­ly tasy­maldaý qajettiligi joıyldy. Kólik shyǵyndary da aıtarlyqtaı azaıdy. Shekaralyq jáne kedendik tekserýge ketetin ýaqyt ta únemdeldi.

2005-2008 jyldar aralyǵynda «Shar – О́skemen» temir jol jelisi paıdalanýǵa berildi. 151 shaqyrymdy alyp jatqan jańa jeli úshin 164 shaqyrym negizgi jáne stansalyq temir jol tóseldi. Jańa­dan alty pýnkt pen 106 jasandy qurylys salyndy. Zamanaýı dabyl jab­dyǵy ornatylyp, búkil ýchaske boıyn­da optıkalyq-talshyqty baılanys jelileri, joǵary voltty jeliler tar­tyldy. Osy­laısha, shyǵys óńiriniń biryń­ǵaı temir jol ınfraqurylymy qalyp­tasty. Bul magıstral tasymaldaý qashyq­tyǵyn qys­qartýǵa, júkterdi jetkizý mer­­zim­derine jáne otandyq ónimniń túp­kilikti ózindik qunyna oń áserin tıgizdi.

– Joǵaryda kórsetilgen jeliler eldiń temir jol jelisin ońtaılandyrýǵa jáne Reseı Federasııasynyń shekarasyn kesip ótpeı-aq el óńirleri arasynda tasymaldaýdy júzege asyrýǵa jol ashty, – deıdi vıse-mınıstr.

2012 jyly Qazaqstannyń batysynan Túrikmenstan men Iran arqyly Parsy shy­ǵanaǵyna deıin tikeleı marshrýtty qamtamasyz etetin «О́zen –Túrikmenstan memlekettik shekarasy» temir jol jelisi salyndy. Onyń uzyndyǵy – 146 shaqyrym. Jeliniń qurylysy tórt jylǵa sozyldy. Qurylys kezinde jeti pýnkt salynyp, sıgnal berý jáne baılanys júıeleriniń qurylǵylary ornatyldy. Talshyqty-optıkalyq baılanys jelisi tartyldy. 72 jasandy qurylys pen vokzaldar, 100-den astam tur­ǵyn jáne áleýmettik nysandar boı kóterdi. «Bolashaq» stansasynda she­karalyq temir jol ınfraqurylymy qu­ry­lyp, Túrikmenstanmen shekaralyq ótkel ashyldy. Ol qazirgi zaman talaptaryna jaýap beretin barlyq qajetti nysandarmen, onyń ishinde júkterdi ýaqytsha saqtaý qoımalarymen jáne konteınerlik termınalmen qamtylǵan. Jańa jeli júk tasymaldaý qashyqtyǵyn 600 shaqyrymǵa qysqarta otyryp, «Sol­tústik – Ońtústik» halyqaralyq kólik dálizine balama marshrýt atandy.

Dál osy jyly jalpy uzyndyǵy 293 shaqyrym bolatyn «Jetigen – Qor­ǵas» temir jol jelisi de paıdalanýǵa berildi. Ol Qazaqstannyń tranzıttik áleýetin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Jańa jeli Qytaıdan Qazaqstannyń ońtústik óńirleri men Ortalyq Azııa elderine deıingi qashyqtyqty 550 shaqyrymǵa qysqartýǵa múmkindik berdi. 2009-2012 jyldary qolǵa alynǵan joba aıasynda 30 kópir salyndy. Sonyń biri – uzyn­dyǵy 997 metrlik Ile ózeni arqyly ótetin kópir. Sondaı-aq eki jol ótpesi salynǵan. Buǵan qosa 14 jańa stansa men razezd ashyldy.

2012- 2015 jyldary uzyndyǵy 214 shaqyrymdyq «Arqalyq – Shubarkól» temir jol jelisi salyndy. Ol Ortalyq Qazaqstannan soltústik óńirlerge deıingi qashyqtyqty 540 shaqyrymǵa qysqartty. Sonymen qatar kómir ken oryndaryna kóliktik qyzmet kórsetýge jol ashyldy. 214 shaqyrymdyq negizgi joldar men 24 shaqyrymdyq stansalyq joldar tóselip, 5 pýnkt iske qosylǵan.

«Jezqazǵan – Beıneý» temir jol jeli­si de – táýelsizdik jemisi. 2012-2016 jyldary salynǵan jańa jeliniń uzyn­dyǵy 1 036 sha­qyrymǵa teń. Atal­ǵan ma­gıstarl Qytaı­dan Eýropaǵa de­ıin­gi qashyqtyqty 1 200 shaqyrymǵa qysqartty.

Qurylysy 2016 jyly aıaqtalǵan «Borjaqty – Ersaı» temir jol jelisiniń de mańyzy zor. 14 shaqyrymdy quraı­tyn jańa jeli Quryq portyn temir jol magıstralimen baılanystyrdy. Bul rette «Borjaqty – Ersaı» jelisi Iran, Qytaı, Reseı, Eýropalyq odaq elderi baǵy­tynda júk tasymaldaryn ulǵaıtý, Kas­pııdegi porttar arqyly batys ba­ǵyt­ta eksporttyq áleýetti arttyrý úshin qolaıly jaǵdaılar jasady.

2017 jyly «Nurly jol» memleket­tik baǵdarlamasy aıasynda uzyndyǵy 110 shaqyrym bolatyn «Almaty – Shý» ýchaskesinde ekinshi joldar salyndy. Bul jeli júk jetkizý merzimderin qysqartý, tıisinshe kólik shyǵystaryn azaıtý esebinen sheteldik júk jóneltýshiler úshin qazaqstandyq baǵyttyń tartymdy­lyǵyn arttyrdy.

 Júk tasymalyn údetken jeli

– Táýelsizdik jyldary salynǵan temir jol qatynastary temir jol jelisin ońtaı­landyrýǵa múmkindik berdi jáne eldiń júk tasymalyna jumsalatyn ýaqy­tyn qys­qartty. Osylaısha, júk jóneltý­shi­ler­diń kóliktik shyǵyndary aıtarlyq­taı únem­deldi. Bul rette Dosjan temir joly aksıo­ner­lik qoǵamy tartylǵan «Shar – О́skemen» temir jol ýchaskesin bóle-jara atap ótken abzal.  2005 jylǵy naýryzda el Úkimetiniń qaý­ly­sy boıynsha qurylǵan qoǵam óz fýnk­sııa­syn 15 jyldan astam ýaqyt boıy tabysty júzege asyryp keledi.

Atalǵan temir joldy salý qajettiligi týraly postkeńestik kezeńde aıtylǵan. Tek táýelsizdik alǵannan keıin ǵana bizdiń res­pýb­lıka osynaý asa mańyzdy mindetti sheshý­di qolǵa aldy. Bul rette jańa temir jol­dyń basty básekelestik artyqshylyqtary es­kerildi. Temir jol ýchaskesiniń ashylýy jol júrý kezindegi tehnologııalyq ýaqyt­ty edáýir qys­qart­ty. Sonymen qatar Re­seı Fe­de­ra­­­sııa­sy­men shekaradan ótý kezin­de qa­jet bola­tyn qosymsha kedendik jáne she­kara­lyq rásim­derdi aınalyp ótip, júkterdi mejeli oryn­darǵa jetkizýdi jeńildetti. Osy oraıda júkterdi jetkizý merzimi 12-14 saǵatqa deıin qysqardy, deıdi Berik Qamalıev.

Osylaısha, jańa temir jol ýchaskesi Shyǵys Qazaqstannyń iri temir jol torabyn Reseı Federasııasy aýmaǵyn aınalyp ótip, tikeleı qatynaıtyn «Túrksib» tran­zıttik magıstralimen baılanystyr­dy. «Shar – О́skemen» temir joly 2009 jyldan paıdalanyla bastady. 2018 jyldyń basynan bastap turaqty negizde konteınerlik tasymaldar júzege asyrylýda.

– Ýchaske boıynsha tasymaldanatyn júkterdiń nomenklatýrasy da ártúrli. Biraq jalpy kólemdegi eń úlken úlesti, árıne, áleýmettik baǵyttaǵy júkter alady. Bul birinshi kezekte kómir, qurylys materıaldary, janar-jaǵarmaı. Sońǵy jyldary ortasha eseppen alǵanda tasymaldanatyn júkterdiń kólemi jylyna shamamen 8,5-9,5 mln tonnany quraıdy. Álemdegi ekonomıkalyq jaǵdaıdy eskersek, bul – óte jaqsy kórsetkish. Ony ul­ǵaıtýǵa alǵysharttar bar. О́ıtkeni óńir­­diń tasymaldarǵa qajettiligi turaq­ty túr­de ósip keledi. Konteınerlik tasy­mal­­dar sany da ulǵaıýda. Búginde ýchas­ke bo­ıynsha ártúrli óndiristik jáne áleý­­met­tik maqsattaǵy 100 mln tonna­dan as­tam júk tasymaldandy. «Shar – О́ske­men» temir jol ýchaskesi tehnıka­lyq jabdyq­talýy ja­ǵy­nan Qazaqstan­daǵy aldyńǵy qatar­ly temir jol ýchas­keleriniń biri bolyp sana­lady. Munda tehnıkanyń zamanaýı jetis­tik­teri en­gizilgen, – deıdi vıse-mınıstr.

 Temir jol kóligin jasaý qarqyn aldy

Indýstrııalandyrý nátıjesinde elimizde temir jol kóligin jasaý klasteri qurylǵany belgili. Búginde Qazaqstanda lokomotıvter, elektrovozdar, júk jáne jolaýshylar vagondary, termos vagondar, tutas taptamaly dońǵalaqtar, baǵyttamaly burmalardyń bandajdar óndirisi jolǵa qoıylǵan.

Bul rette otandyq temir jol tasy­mal­daý­shylarynyń qajettiligin óteý úshin birqatar mańyzdy joba júze­ge asyryldy. Máselen, Lokomotıv quras­tyrý zaýyty zamanaýı manevrlik teplovozdardy shyǵara bastady. Onyń ónimi ishki naryqqa da, eksportqa da baǵyttalǵan. Júk jáne jolaýshy elektrovozdaryn shyǵaratyn Elektrovoz qurastyrý zaýyty da ishki jáne syrtqy naryqtardyń suranysyn óteýde.

«ZIKSTO» AQ júk vagondaryn óndirý­men ári jóndeýmen aınalysady. Kom­panııa osy jyldyń qańtar-mamyr araly­ǵynda 298 vagon óndirdi. Qazaqstan vagon kom­panııasy da júk vagondaryn shyǵa­rady. Bul kásiporyn qańtar-mamyr aı­l­arynda 250 vagon óndirgen. «Tulpar» vagon qurystyrý zaýyty jylyna jolaý­shy­larǵa arnalǵan 150 vagon shyǵarýǵa qaýqarly.

Sondaı-aq «Prommashkomplekt» kásip­orny jylyna 300 myń dońǵalaq juby­nan turatyn tutas taptamaly doń­ǵa­laq­tardy óndiredi. Budan bólek Sool Infinity JShS ınnovasııalyq ızoter­mııa­lyq vagondardy shyǵarady. Kompanııa ónimderi negizinen eksportqa baǵyttalǵan.

Joǵaryda atalǵan kásiporyndardyń josparyna súıensek, bıyl jemisti jyl bolý­ǵa tıis. Bul rette tórt zaýyt­tyń óni­mi (Lokomotıv qurastyrý zaýyty, Elek­t­ro­voz qurastyrý zaýyty, «Prom­mash­­­komplekt», Cool Infinity JShS) TMD aým­a­ǵynda keńinen tanymal.

Túıindeı kele aıtarymyz, temir jol – ekonomıkanyń kúretamyry. Táýelsizdik alǵannan keıin elimizde 2 566,5 shaqyrym temir joldyń salynýy – sonyń dáleli. El Úki­­metiniń salaǵa erekshe nazar aýdarýy­nyń nátı­jesinde qazir Qazaqstan temir joly ma­gıstraldyq jelisiniń jalpy uzyn­­dyǵy 21 shaqy­rymnan asty. Bul ret­te bizdiń el temir joldyń uzyndyǵy jaǵy­­nan TMD aýmaǵynda úshinshi orynǵa ıe.