Elordanyń erteńgi bıigi – EKSPO-2017

Bolashaq kórmege bizdiń úlesimiz

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev keleshekte suranys artatyn salalardyń biri qýat kózi ekenin únemi aıtyp keledi. Bıylǵy Joldaýynda da damyǵan 30 eldiń qataryna enýdi josparlaǵan elimizdiń atalǵan múmkindikterdi – energııaǵa suranystyń artýyn jiti paıdalanýy qajettigin jetkizdi. Joldaýda aldaǵy besjyldyq damý kezeńderinde bolashaqtyń energııasyn izdeý men ashýdyń negizin salý qajettiligi aıtyldy. Bul – 2050 jylǵa deıingi damý strategııasynyń alǵashqy kezeńindegi basym­dyqtardyń biri. Sondyqtan, biz bul min­detti júzege asyrýdy jedeldetýdi ózi­mizge úlken jaýapkershilik ári maqtanysh sanaımyz. Elimizde keleshektiń energııasyn izdeý baǵytyndaǵy Elbasy tapsyrmasyn júzege asyrýdyń alǵysharttary júzege asyp jatyr deýge bolady. О́skemen qalasynyń irgesindegi «Qazaqstan SOLAR SILIKON» JShS atalǵan baǵytta qurylǵan bolatyn. О́tken jyly Indýstrııalandyrý kúni aıasynda údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy jobalarynyń tusaý­keserine arnalǵan jalpyulttyq tele­kópir ba­rysynda О́skemendegi fotoelektrli plas­­tınalar shyǵarý zaýyty iske qosyldy. «Qazatomónerkásip» ulttyq kompanııasy quramyndaǵy ınnovasııalyq, joǵary tehnologııalyq kásiporyn álemniń eń ozyq tehnologııasymen jabdyqtalǵan. Bul jerde kún batareıa­laryna qajetti, kún sáýlesin energııaǵa aınaldyratyn fotoelektrli uıa­shyq­tar jasalady. Kásiporynnyń qýaty 60 megavattan kem emes. Atalǵan óndiriske 23 mıllıard teńge ınvestısııa salyndy. Byltyr maýsym aıynda Elbasy Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy jumys sapary aıasynda zaýyt qurylysymen tanysqan bolatyn. Az ýaqyt ótken soń, telekópir barysynda «Qazatomónerkásip» kompanııasy otandyq kún batareıalary óndirisiniń sıklin ázirlep shyqqanyn qýana habarlaǵanbyz. «Qazaqstanda shyǵarylǵan» degen jazýy bar kún batareıalary tolyqtaı derlik elimizde ǵana óndirilmek, ıaǵnı kremnıı shıkizatyn ıgerýden bastap daıyn taýar jasaýǵa deıingi úderisterdiń bári ózimizde iske asyrylady. «Astanadaǵy dúnıejúzilik EKSPO-2017 kórmesine daıyndyqty bolashaqtyń energııasyn izdeý jáne jasaý jónindegi ozyq álemdik tájirıbeni zerdeleý men engizý ortalyǵyn qurý úshin paıdalaný kerek», dedi Elbasy «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Joldaýynda. Iаǵnı Prezıdentimiz erekshe nazarda ustap otyrǵan «Qazaqstan SOLAR SILIKON» ınnovasııalyq-joǵary tehnologııalyq kásiporny EKSPO-2017 kórmesiniń aıryqsha taýarlyq brendi bolmaq. Bul týraly Elbasy da aıtqan bolatyn. «Jasyl ekonomıka» baǵdarlamasy aıasyndaǵy jobany júzege asyryp jatqan kásiporynda Eýropa elderinen jetkizilgen ozyq úlgidegi kúrdeli qondyrǵylar ornatylǵan. Qurylys jumystary tolyǵymen aıaqtalyp, fransýzdyń «ESM» jáne «SEMCO» fırmalary shyǵarǵan negizgi tehnologııalyq qurylǵylar alǵashqy synaqtan sátti ótti. Zaýytta elimiz úshin múldem jańa ónim, ıaǵnı kún batareıalarynyń basty bólshekteri – fotoelektrli plastınalar shyǵarylady. Fransııanyń óndiristik tehnologııasy boıynsha jumys isteıtin zaýytqa qajetti kremnıı shıkizaty Almaty oblysynyń aýmaǵynan qazylyp alynady. Mundaı taza kremnıı álemde eki-aq jerde Avstralııada jáne Qazaqstanda kezdesedi. Plastınalar osy jerden Astanadaǵy zaýytqa jóneltiledi, kún batareıalary elordamyzda qurastyrylady. Álemdik básekege qabiletti daıyn ónim shyǵaratyn zamanaýı zaýyt ujymy Jol­daýda belgilengen mindetter údesinen shyǵý úshin eńbek ete bermek. Vasılıı LI, «Qazaqstan SOLAR SILIKON» JShS dırektory. О́SKEMEN.

Ǵasyrlar toǵysyndaǵy kórme

EKSPO shejiresi: Parıj, 1900 jyl

HH ǵasyrdaǵy alǵashqy Búkilálemdik jetistikter kórmesi 1900 jyly 15 sáýirden 12 qarasha aralyǵynda Parıj qalasynda ótti. Ǵasyrlar toǵysyndaǵy bul kórme jalpy Halyqaralyq kórmeler tarıhyndaǵy eń tanymal kórmeniń biri bolyp tabylady. 1900 jylǵy Parıj kórmesin 7 aı ishinde 50 mıllıonnan astam adam tamashalady. Ǵasyrlar toǵysyndaǵy bul kórme shyn maǵynasynda HIH ǵasyrda búkil álemde qol jetkizilgen jetistikterdi pash etken kórme retinde tarıhta qaldy. 1900 jylǵy Búkilálemdik kórmeni halyqaralyq eńbek, progress jáne órkenıet merekesi dep atady. Kórmeler tarıhynda alǵash ret álemniń eń damyǵan 35 memleketi kórme qalashyǵynda ózderiniń pavılondaryn turǵyzdy. Bul pavılondarda sol memlekettiń tarıhyn, mádenıet jáne óner salasyndaǵy jetistikterin kórsetetin jádigerler keńinen kórinis tapty. Ǵasyrlar toǵy­syndaǵy kórmede sol ýaqytqa deıin jahandyq óndiris sahnasynda adamzat balasy qol jetkizgen barlyq jetistikter  úlgisi pash etildi. Kórme jalaýy jelbiregen 7 aı ishinde álem halqynyń kóz aldynda shyn mánindegi óner, ǵylym jáne tehnıka jetistikteriniń aıshyqty sherýi saltanat qurdy. Kórme qalashyǵy ornalasqan Mars jazyǵynda ǵylym men tehnıkanyń nebir jetistikteri kórinis tapty. Munda ken ıgerý jumysynyń metallýrgııa, mashına jasaý óndirisiniń úlgileri, energetıkanyń tabystary kór­me­ge kelýshilerdiń nazaryna usynyldy. Endi bir pavılonda sáýlet óneriniń jetistikteri, kólik jáne hımııa ónerkásibiniń zattary qoıylsa, endi bir jerde toqyma jáne jibek matalardan tigilgen ǵasyr toǵysyndaǵy ǵajap kıim úlgileri ornalasty. Sondaı-aq, kórme qalashyǵynda jańa ǵasyr basynda álemdegi bilim berý salasynda qol jetkizgen jańalyqtar men medısına salasynda ashylǵan ǵylymı izdenister keńinen tanystyryldy. Kórme qalashyǵynyń endi bir bóliginde fotografııa, baspahana jáne sahna óneri jetistikteriniń jańalyqtary kórsetildi. Bul kórmeniń osyǵan deıingi ótken kórmelerden taǵy bir ereksheligi munda taýardy qaıta óńdeý tehnologııasy kórermenderge keńinen tanystyryldy. Qaıta óńdeý ónimderin shyǵaratyn mashınalar men jabdyqtar kórermenderdiń kóz aldynda jańa ónim túrlerin óndirdi. Sonymen birge, tehnıkalyq jańalyqtar kórmesinde belgili bir salada ashylǵan jańalyqtar shejiresi tanystyryldy. Má­selen, A.Lavýazeniń hı­mııa­­­lyq apparattarynyń, L.Pas­terdiń mıkroskoptarynyń, Roberdiń qaǵaz shyǵaratyn mashınalarynyń, jasandy almas jasaıtyn A.Mýassannyń apparattarynyń tehnıkalyq damý shejiresi kórmeni tamasha­laýshylardyń kóńilinen shyqty. Elektr energetıkasynyń, kınematografııanyń jáne avtomobıl salasy óndiristeriniń ǵylymı tabystary ǵasyr toǵysyndaǵy ónerkásiptiń joǵary jetistikterin aıshyqtady. 1900 jyly Parıjde ótken bul kórme týraly sol kúnderi jaryq kórgen «Tehnolog» jýrnaly bylaı dep jazdy: «Avtomobılder attardy aıyrbastap, qalalardyń jáne derevnıalardyń ómirine úlken ózgerister ákeldi. Paıdaly jumystyń 15-20 paıyzyn ǵana atqaratyn bý mashınalarynyń ornyn jylý mashınalary (dızel otynymen júretin), elektr jaryǵy maısham jaryǵyn jappaı almastyryp, óndiristiń barlyq salasyna keńinen enip barady. Symsyz telefon jáne telegraf, rentgen apparattary ǵylymı jetistikterdiń nebir úzdik úlgilerin kórsetýde». Búkilálemdik kórmeler tarıhynda alǵash ret Reseı 1900 jylǵy kórmege buryn-sońdy bolyp kórmegen belsendilikpen atsalysty. Sol bir jyldary Reseı men Fransııa memleketteri arasynda qalyptasqan shynaıy dostyq qarym-qatynastar Parıj kórmesinde Reseı eliniń óndiristik, ǵylymı jáne óner salasyndaǵy tabystaryn keńinen tanystyrýǵa múmkindik berdi. Kórme qalashyǵyndaǵy Reseı memleketiniń pavılondary 24 myń sharshy metr aýmaqty alyp jatty. Osy kórmege qatysý úshin Reseı sol bir kezeń úshin orasan zor qarjy – 5 226 895 rýbl jumsady. Reseı tarapynan bul kórmege D.I.Mendeleev bastaǵan kóptegen ǵalymdar qatysty. D.I.Mendeleev osy kórmedegi Halyqaralyq qazylar alqasy tóraǵasynyń orynbasary boldy. «Ǵasyr baǵasy» atty 1900 jylǵy Parıj kórmesinde HIH ǵasyrda adamzat qol jetkizgen ǵylym jáne óndiris tabystary tolyǵymen pash etildi. Mine, osydan keıin kórmeler shejiresinde ónerkásiptik tóńkeris áseri báseńdep, tehnologııa máselesi kórmelerdiń basty taqyrybynan túse bastady. Sóıtip, 1900 jylǵy Búkilálemdik kórme EKSPO tarıhyndaǵy ǵylymı jetistikter barynsha keńinen kórinis tapqan kórme boldy. HH ǵasyrdyń birinshi jartysynda bul jetistikti eshqandaı kórme qaıtalaı alǵan joq. 1900 jylǵy 30 qazanda týra tún ortasynda Eıfel munarasy alqyzyl túske bólenip, samaladaı jarq etti. Osy jaryqpen birge ondaǵan zeńbirektiń oǵy túngi aspandy tilgilep, dúrs-dúrs atyldy. Bul HIH ǵasyrda adamzat qol jetkizgen eren jetistikterdi áıgilegen Búkilálemdik kórmeniń saltanatty túrde jabylǵanyn tórtkúl dúnıege taratqan habar edi. Úzdik ondyqqa engen joba Bizdiń kolledj ótken jyly birqatar shyǵarmashylyq tabystarǵa qol jetkizdi. Almaty qalasynda  ótken EKSPO-2017 kórmesine arnalǵan «Bolashaq osynda bastalady» atty birinshi respýblıkalyq ınnovasııalyq jobalar baıqaýyna qatysqan bizdiń kolledjdiń «Arnaýly pánder» oqytýshylary men stýdentteri alǵys hatpen marapattaldy. Jalpy, respýblıka boıynsha bul sharaǵa 47 joba qatysty. Aqtóbe baılanys jáne elektrotehnıka kolledjiniń oqytýshylary men stýdentteriniń daıyndaǵan jobasy «Úzdik on jobanyń» qataryna endi. Jobanyń jetekshileri «Arnaýly pánder» oqytýshylary Ilıas Sahıtjan men Jandáýlet Almanııazov jáne stýdentter Oleg Kýznesov, Andreı Bednyı bolatyn. Joba «Arnaýly pánderdegi tájirıbelik-zerthanalyq jumystarda baqylaý-ólsheý aspaptary retinde jeke kompıýterlerdi qoldaný» dep ataldy. Jobany daıyndaýdaǵy maqsat – kóp kanaldy sandyq ossıllograf retinde tasymaldanatyn jeke kompıýterdi (noýtbýkty) paıdalaný bolyp tabylady. Munda elektrlik ólsheý jumystary kezinde standartty ólsheý apparattary – ossıllograftar, voltmetrler, ólsheý generatorlary jáne ólsheý apparatýralarynyń qosymsha qurylǵylary qoldanylady. Bul apparattardyń kólemderi men salmaqtary úlken. Sondyqtan da profılaktıkalyq iske qosý zerthanalyq jáne basqa ólsheý jumystarynda birlestirip paıdalaný qıyndyq týdyrady. Osy problemany sheshý úshin ustazdar osy jobaǵa jetekshilik jasap, stýdenttermen birge daıyndady. Qorytyndy baıqaýdyń nátıjesinde bizdiń kolledjimiz jeńiske jetti. Laýra Mahamashova, Aqtóbe baılanys jáne elektrotehnıka kolledjiniń oqytýshysy.

Qazaqstan – Madrıd kórmesinde

Ústimizdegi jylǵy qańtar aıynyń sońynda Madrıd qalasynda 34-halyqaralyq ataqty  «FITUR» týrıstik kórmesi bolyp ótti. Oǵan Qazaqstan tarapynan Astana EKSPO-2017 Búkilálemdik mamandandyrylǵan kórme taqyrybyna arnalǵan taqyryptyq kórinister qatysty. Halyqaralyq «FITUR» týrıstik kórmesi álemdik týrızm salasyndaǵy aıtýly sharalardyń biri bolyp tabylady. Bul kórmede týrızm salasynda qol jetkizilgen jetistikter jańa qyzmet túrleri men taýarlar úlgileri qoıylady. Sonymen birge, osy kórme sheńberinde mamandar tájirıbe almasyp, oqý-tájirıbelik trenıngteri ótkiziledi. Mine, osy shara­lardyń bárinde elimizdiń týrıstik salasy belsene qatysty. «FITUR» týrıstik kórmesine kelýshiler IFEMA kórme kesheni zalynda ornalasqan qazaqstandyq jádigerlermen jan-jaq­ty tanysty. Olar­dyń tarapynan Astana EKSPO-2017 Búkilálemdik mamandandyrylǵan kórmesin ótkizýge baılanysty qoıylǵan taqyryptyq stend erekshe qyzyǵýshylyq týǵyzdy. Osy sharalar aıasynda kórmeni tamashalaýshylar úshin Astananyń jáne jalpy Qazaqstannyń týrıstik múmkindikteri keńi­nen pash etildi. Halyq qol­ónershisi Berik Álibaı  kósh­pendiler qolóneriniń nebir tamasha úlgilerin kórsetti. Q.Baıjanova atyndaǵy «Aqqý» óner birlestigi ulttyq na­qy­sh­taǵy áýezdi áýenderimen kelýshilerdi baýrap aldy. Statıstıka derekteri bo­ıynsha, Madrıdte ótken kór­mede 9 myń kompanııanyń jetistikteri pash etilgen. «FITUR-2013» kórmesi ótken 5 kún ishinde ony 91 myńnan astam adam tamashalady. Jaras Sádýaqasov.

Týrızmge qosar úles tolaıym

Qazaq eli Táýelsizdigin alǵannan beri qýatty memleket retinde qalyptasyp, álemniń aldyńǵy qatarly eline aınalý jolynda talaı belesterdi baǵyndyrdy, tamyry tereńde jatqan tól tarıhymyzdyń jańa betteri ashyldy. Osy qysqa ǵana ýaqyt ishinde ekonomıkalyq jáne áleýmettik mańyzy zor jobalardy qolǵa alyp, álemdik deńgeıdegi is-sharalardyń ótýine uıytqy bola bildik. Jahandyq máseleler talqyǵa túsken keshegi EQYU-nyń sammıti, Astana ekonomıkalyq forýmy, Investısııalyq forým, Dúnıejúzilik ıslam ekonomıkalyq forýmy jas memleketimizdiń mereıin ústem etip, abyroıyn asqaqtatty. Eń bastysy, damý baǵytyn aıqyndap berdi. Osyndaı kósheli isterdiń jalǵasy retinde Qazaqstannyń 160 jyldan astam tarıhy bar EKSPO-2017 kórmesin ótkizý quqyǵyn ıelenýi der edim. EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesin ótkizýge nıetti Qazaqstan álemdik qaýymdastyqqa «Bolashaq energııasy» taqyrybyn usynǵany belgili. Qalaı degende de, EKSPO sııaqty halyqaralyq kórmelerge qatysý qaı eldiń bolsa da áleýetin dúnıe júzine pash etýge berilgen tamasha múmkindik deýge bolady. Onyń ústine, álem aldynda ózińniń damý deńgeıińdi is júzinde dáleldeı otyryp, sharany joǵary jaýapkershilikpen ótkizý – óte zor qurmet. О́ıtkeni, elderdi dostastyrý, aýyzbirlikke shaqyrý, ınfraqurylymdardy laıyqty deńgeıde damytý – joǵary dárejede ótetin kez kelgen is-sharanyń maqtanyshy. Árıne, bul ońaı sharýa emes. Tarıhqa úńilip qaraıtyn bolsaq, EKSPO kórmesin ótkizgen memleketke qyrýar ınvestısııa quıylyp, týrızm salasynda kóp septigin tıgizdi. Mysal retinde men álemge áıgili Eıfel munarasyn atap aıta alamyn. Ol – EKSPO kórmesine arnaıy salynǵan nysan. Qazirgi tańda ǵashyqtar munarasymen tanylyp ketken Eıfel munarasy týrısterdiń eń kóp baratyn ornyna aınaldy. Astanada ótetin EKSPO-2017 kórmesi týrızm damýynyń bir baǵyty bolatynyna senemin. Bul jerde memleket pen kórme ótetin qala­ǵa sheteldik týrısterdi tartýǵa úlken múmkindikter týyndaıdy, sonymen qatar, týrızmdi asa joǵary deńgeıde uıymdastyrý sheberligin meńgerer úlken tájirıbe almasý alańy bolady. Osy kórme arqyly shetelden kelgen týrısterdi qazaq eliniń tarıhymen, mádenıetimen jáne de tamasha tabıǵatymyzben qyzyqtyra alamyz. Bul óz kezeginde shetelden kelgen týrısterdiń sanyn kóbeıtip, otandyq ekonomıkaǵa mol ınvestısııa qosar edi. Elbasymyz atap kórsetkendeı, bolashaq jastardyń qolynda. Sondyqtan EKSPO-2017 joǵary deńgeıde ótýine barlyǵymyz da atsalysyp, elimizdiń kórkeıýine, otandyq týrızmniń damýyna óz úlesimizdi qosaıyq. Asqar ALDAMJAROV, Mahambet О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń stýdenti.

Arnaıy betti ázirlegen

«Egemen Qazaqstan»  gazetiniń sholýshysy

Jylqybaı JAǴYPARULY.