Aıvazovskıı aıdyny

Teńiz dese, basqany bilmeımiz, bizdiń kóz aldymyzdy osyndaı bir obrazdy sýret kóme ketedi. Negizi bul kúıdi teńizdiń jaǵasyna jalǵyz barǵan kez kelgen jan sezinse kerek. Adam men sýdyń arasyndaǵy tyǵyz baılanysty bizsiz de ǵalymdar nesheme teorııalarmen naqty dáleldep, aıtyp, jazyp keledi. Onyń ǵyly­mı túsindirmesine túptep úńilýge de bolar edi, biraq aıtpaǵymyz Aıvazovskıı bolǵan soń sol teorııa­lardy termelep jatýdyń kóp qajeti joq sııaqty.

Rasymen bundaı uly qubylys­tardy qylqalam sheberi shyn sezin­gende onyń jan álemi qandaı kúıge dýshar bolatynyn, onyń qalaı  jaq­sy maǵynasynda derttenetinin, tula boıyn shyn shabyt qalaı býatynyn qarapaıym tilmen jetkizý tipti múmkin emes.

Jalpy, kez kelgen óner adamy­nyń shyǵarmashylyǵynda teńiz taqyryby mindetti túrde oryn alatyny belgili. Meıli ol aq aıdyn­nyń arystan jal tolqyndaryna oranyp óspesin, meıli ol kókshe teńizdiń ystyq jaǵalaýlaryn boılaı júgirip balalyq shaǵynyń arman qusyn qýalamasyn, kez kelgen talant teńiz taqyrybyn qaıtse de bir óz týyndylaryna tuǵyr eteri haq. Al endi shyǵarmashylyǵynyń tutas galereıasyn tek qana teńiz taqyrybyna arnaǵan týyndyger bolsa, onyń shyǵarmalary álbette álem nazaryn aýdaratyny aqıqat. Aıvazovskıı bul jaǵynan tek bir ǵana ulttyń maqtanyshy emes, búkil adamzat tarıhynda óz ornyn erekshe aıqyndaǵan fenomen der edik. Álem mádenıetiniń tarıhyna teńizdiń túrli minezin túgendeı kirgen talant týraly talaı shyǵarma, talaı tolǵamdy syr túıilgen bolar. Degenmen onyń sýretine arbalyp qalǵan ár adam qaıtse óziniń oıyn, ózegin jaryp shyqqan sezim sáýlelerin  qaıtse de qaǵaz betine  túsirmeı tynbaıtyndaı.

Klassıkalyq peızajdyń kánigi sheberi Ivan Aıvazovskııdiń «To­ǵy­zynshy val» týyndysy, álbette, ataq­ty kartına. Jalpy, onyń bar­lyq kartınasyna jeke-jeke toqta­lý­ǵa da bolar edi, alaıda sheti-she­gi joq túp­siz tereń tuńǵıyq álem­niń qaı shetin qamtyp úlgere alǵan­daı­syz? 

Teńiz stıhııasyn teńdessiz jyr­laǵan aqyndar da bar, jazýshylar da jeterlik, degenmen sýretshi qııa­lyndaǵy jandy tolqyndar adamdy áp degende ózine birden tartyp áketetini tylsym da tańǵalarlyq.

Ol keıde óziniń janyn teńiz tolqyndaryna máńgilik aıyrbas­tap jibergen talanttaı kóriner edi. Jalpy, tereń túısingen adamǵa Aıvazovskııdiń teńiz galereıasy tek jabaıy teńiz minezin ǵana sýrettep turmaǵany birden belgili. Onyń polotnolaryndaǵy býyrqana bulqynǵan boıaýlar, eń aldymen, kóz aldyńa adam janynyń erkindigi men  bostandyǵyn keltiredi. Ony ózi de bir esteliginde: «Alǵash kór­gen sýretterim jıyrmasynshy jyl­dardyń aıaǵyndaǵy Grekııany azat etý jolynda túriktermen birge shaı­qasqan batyrlardyń erlik isterin beıneleıtin lıtografııalar boldy. Keıinnen men Eýropanyń bar­lyq aqynynyń ne aıtqysy kelgenin túsingendeı boldym: Baıron, Pýsh­kın, Gıýgo ... Bulardyń  uly oıla­rynyń bári maǵan qurlyqtaǵy jáne teńizdegi shaıqastar túrinde jıi keletin», deıdi.

Ataqty «Toǵyzynshy val» kar­tına­sy­na uzaq qarap turǵan adam qýat­ty tolqyn teńiz ústinde tipti úreı­li, tipti qorqynyshty eke­nin ja­ny túrshige sezer edi. Alaı­da Aıva­zovskıı qylqalamy sol adam tózgisiz qorqynyshty quby­lys­­tyń ózin ashyq tústermen aıqyn bederleıdi. Biz ádette úreı­li sátterdiń barlyǵyna qara tú­nekti qabattastyratyny­myz bar ǵoı. Joq, ańyz Aıvazov­skıı sheber­li­giniń ózi sonda, ol adam úmiti, pende balasynyń ómirge degen uly qush­tarlyǵy kez kelgen apat­tan bıik, daýyldan keıin de tirshi­lik jal­­ǵa­satynyn anyq ta ashyq boıaý­lar tilinde bulyńǵyrlatpaı bere alýyn­da eken.

Onyń polotnolaryndaǵy teńiz­diń jandy da tiri ári nanymdy eken­digi sonshalyq, áýelde  ol teńizder se­niń eń jaqyn syrlasyńdaı neme­se qatygez jaýyńdaı shaıpaý tol­­qyn­dar janyńa qalaı jaqyn kep qal­ǵanyn bir sátke sezbeı de qalasyń...

Álem mýzeılerin asaý tolqyn­dary alyp qushaǵyna orap jatqan Aıvazovskıı teńizderi bizdi de dál qazir jalqy sát soǵyp ótkendeı...