Tuıyqqa tireıtin suıyq otyn nemese benzın baǵasy qalaı qalyptasady?

Elimizde benzın baǵasynyń kezekti ret kóterilgeni belgili. Qoǵam taǵy da dúrlikti. Sarapshylardyń pikirinshe, buǵan ıini qatty ınflıasııa áser etip otyr. Endi biri baǵa belgileý qurylymyndaǵy jaǵdaı osyǵan jol ashty dep sanaıdy. Taǵy bir top «benzın baǵasynyń sharyqtaýy – janar-jaǵarmaı stansalarynyń kezekti aıla-sharǵysy» degen pikirdi alǵa tartady. Jasyratyny joq, janar-jaǵarmaı stansalaryndaǵy benzın baǵasy 2021 jyldyń naýryz aıynan beri ósip keledi. Máselen, Nur-Sultan qalasynda AI-92 benzıniniń bir lıtri 150 teńgeden 180 teńgege deıin kóterildi. Ásirese sońǵy aptalarda baǵa 3-8 teńgege ósken.

Otandyq munaı óńdeý zaýyttary qaıta jańǵyrtýdan ótkeni belgili. Osylaısha, 2018 jyldan bastap zaýyttar ishki naryqty tolyqtaı qamtıtyn deńgeıge jetti. Tipti, eksporttyq ónim kólemin de aıtarlyqtaı ulǵaıtty. FinReview.info sarapshylarynyń pikirinshe, endi otandyq zaýyttar benzındi ishki naryqtyń qajettiliginen 24 paıyzǵa artyq óndire alady. Al benzın tapshylyǵy jýyq arada tirkelmeıdi degen boljam bar. Defısıt kem degende 2032 jyly oryn alady dep kú­tilýde. Álbette, bul elimizdiń mu­naı-gaz sektory úshin mańyzdy. О́ıt­keni, qymbat ben­zınniń ımpor­ty 32 ese qys­qa­ryp otyr. Qarapaıym qı­syn­ǵa sal­sańyz, mundaı jaǵ­daıda biz­diń el ishki naryqtaǵy benzın baǵa­syn ózdiginen rettep, halyqty arzan ónimmen qamtamasyz etýi kerek. Biraq shynaıy jaǵdaı múlde basqasha.

Sońǵy úsh jylda munaı baǵa­sy aıtarlyqtaı ózgerdi. Ben­­zın baǵasy da bir orynda turǵan joq. Ásirese, 2017 jyl­dyń qazany men 2021 jyl­dyń sáýi­rinde baǵanyń kúrt kóteril­geni esimizde. Al qalǵan ýaqytta bir­tin­dep kóterilýmen boldy. Demek munaıdyń quny benzınniń baǵasyna anaý aıtqandaı qat­ty áser etpeıdi. О́ıtkeni mu­naı óndirýshi kompanııalar ishki naryqqa munaıdyń 20-50 paıy­zyn ózindik quny boıynsha, ıaǵnı bir barrelin 25-30 dollar sheginde jetkizedi. Benzınniń bólshek saýdadaǵy quny zaýyttan janar-janarmaı quıý stansasyna deıingi barlyq shyǵyn­dy qosa eseptegende, munaı óńdeý zaýy­tyn­daǵy kóterme baǵanyń ne­gizinde qalyptasady. Iаǵnı baǵa benzınniń munaı bazasynda saqtalýyn, operasııalyq shy­ǵys­tardy, salyqtardy, banktik qyzmet kórsetýdi, qosylǵan qun salyǵyn, eńbekaqyny, alys-beris marjasyn qosa esepteýdiń nátı­jesinde qalyptasady. Al baǵa bel­gileýdegi munaıdyń úle­si 11-14 paıyzdan aspaıdy. Al janar-jaǵarmaı quıý stan­­­sa­larynyń taza tabysy ár lıtri­ne 1-3 teńgeden aınalady. Demek stansalar ishki naryq­taǵy suranystyń joǵarylyǵynan ǵana tabysqa keneledi.

Benzın baǵasyna tikeleı áser etetin faktor birnesheý. Birinshiden, benzın ETS taýar bırjasynda satylady. Áýelde elde óndiriletin benzınniń shamamen 10 paıyzy bırja arqyly satylsa, keıin onyń kólemi 15-20 paıyzǵa deıin ulǵaıtyldy. Derekterge súıensek, taýar bırjasy arqyly AI-92 jáne AI-95 markaly 499 myń tonna benzın satylǵan. Saýda-sattyq nátıjesinde baǵa ındıkatorlary qalyptasatyny belgili. Alǵashqy saýda-sattyq 2021 jylǵy naýryzda bastaldy. Sodan beri onyń baǵasy 24 paıyzǵa ósken.

Dollar baǵamy da benzın baǵasyna tikeleı áser etedi. Bul – ekinshi faktor. Munaı óńdeý zaýyttaryn jańǵyrtý úshin shetel valıýtasymen qaryz tartylǵany belgili. Endi myna bir qyzyqty qarańyz. Eger dollar ósse, onda zaýyttardyń mindettemeleri de kóbeıedi. Osylaısha, benzın baǵasy da ósedi. Ulttyq statıs­tıka bıýrosynyń derekterine súıensek, óndiristik qýatty arttyrý úshin negizgi kapıtalǵa tar­tylǵan ınvestısııa 6,4 mlrd teńge kólemindegi qaryzdan tura­dy. Al dollar baǵamy naýryz aıynan beri 417 teńgeden 429 teńgege deıin ósti.

Ańǵarǵan bolsańyzdar, bizdiń elde benzın naryǵyndaǵy tap­shylyq munaı óńdeý zaýyt­tarynyń biri kúrdeli jóndeý jumystaryna jabylǵan kezde ǵana oryn alady. Demek bul da benzın baǵasyna áser ete­tin faktorǵa jatady. Máse­len, Atyraý munaı óńdeý zaýy­tyn­daǵy jóndeý jumystary elektr energııasyn jetkizýdegi irkilisterden keıin bastaldy. Osynyń saldarynan keıbir tehnologııalyq qondyrǵylar apattyq jaǵdaıda jumysyn toq­tatty. Osy jylǵy qańtar aıy­nyń ózinde zaýyt 20 retten astam isten shyǵyp, qaıta qosyl­ǵan. Elektr energııasy jet­peıtindikten osyndaı jaǵ­daı oryn alǵan. Al onyń saldary tipti jaman. Jabdyqtar teh­no­logııalyq turǵydan isten shy­ǵady. Munaı óńdeý kólemi tómen­deıdi. О́nim jetkilikti kólemde shyǵarylmaıdy. Eń jamany, zaýyt josparsyz ýaqyt­ta jóndeýge jabylady. О́ndi­risti jospardan tys toqtatý saldarynan Batys Qazaqstan oblysynda otyn qorynyń tapshylyǵy týyndady. El ishi sodan dúrlikti. Baǵa da «baǵynbaı» ketti. Ishki na­ryqtaǵy júktemeni azaıtý úshin Pavlodar jáne Shymkent zaýyt­taryndaǵy josparly kúrdeli jóndeý jumystarynyń merzimi keıinge shegerildi. Túptep kelgende, osynyń bári tutas prosesti júrisinen jańyldyrady.

Benzın baǵasyndaǵy basty faktordyń biri – suranys pen usynystyń ara qatynasy. 2015 jylǵa deıin benzın baǵasy memleket tarapynan rettelip keldi. Bastapqyda ákimshilik baqy­laý sharalary satý baǵasyn tike­leı belgilep berip otyrdy. Bi­raq 2011 jyldan bastap olar ruq­sat etilgen shekti baǵany anyq­taý­men ǵana shekteldi. О́tken on­jyl­­dyqtyń ortasynan bastap bul sharalar joıylyp, naryq er­kin aınalymǵa kóshti. Iаǵnı túp­ki­lik­ti baǵa qazir suranys pen usy­nystyń kólemine baılanys­ty qalyptasady. Memleket budan bylaı bul proseske aralaspaıdy jáne benzın saýdasyna sýbsıdııa bermeıdi. Degenmen, memleket baǵa ósimin tejeıtin keı­bir shekteý sharalaryn ózinde qaldyrdy. Mysaly, munaı óndeý zaýytyndaǵy munaı burynǵydaı naryqtyq baǵamen emes, ózindik quny boıynsha jetkiziledi.

Benzın – áleýmettik mańy­zy bar taýar. Sondyqtan onyń qym­battaýy basqa da taýar­lar men qyzmetter baǵasynyń ósýi­ne jol ashady. Iаǵnı ınflıa­sııa­nyń ósýine, halyqtyń tu­tyný qabiletiniń tómendeýine alyp keledi. Aınalyp kelgende osynyń bári ulttyq ekonomıka­ǵa soqqy bolyp tıedi. Sondyq­tan munaı óńdeý zaýyttarynyń júktemesin azaıtý – memleket úshin strategııalyq mindet. Birin­shi kezekte zaýyttardyń basyn­daǵy kredıtti azaıtý mańyzdy. Buǵan ınvestısııalyq qarajat tartý esebinen qol jetkizýge bolady. Ol úshin halyqaralyq qar­jylyq baılanystardy ret­teý kerek. Birinshi kezekte Astana halyqaralyq qarjy orta­ly­ǵynyń múmkindigin tıim­di paıdalaný qajet. 2021 jyl­ǵy 1 maýsymdaǵy jaǵdaıǵa sáıkes, qarjy ortalyǵynyń qatysý­shylary qarjy tehnologııalary, qurylys, aýyl sharýashylyǵy, óńdeý ónerkásibi salalaryn da­mytý­ǵa 1,6 mlrd dollar kó­lemin­de ınvestısııa salǵan. Son­dyq­tan halyqaralyq qarjy orta­ly­ǵynyń múmkindigin munaı-gaz sektorynda da keńinen paı­dalanǵan abzal.